1992 оны Үндсэн хуулийн анхны бичвэр дээр парламентын засаглалыг сонговол Ерөнхийлөгчийг парламентаас сонгоно, Ерөнхийлөгчийн засаглалтай байвал бүх ард түмнээс сонгоно гэсэн хоёр модел байсан юм билээ. Гэтэл энэ хоёрыг хольчихсон нь одоогийн энэ их зөрчлийн гол эх үүсвэр болчихоод байна.

Сүүлийн бараг нэг жилийн хугацаанд эрх баригч МАН-ын дотоод зөрчлөөс болж төрийн олон ажил саатаж, иргэдийн төрд итгэх итгэл саарлаа. Монгол төрийн нэр хүнд, төрийн хүнд байж болшгүй энэ олон асуудлуудаа бүгдийг нь хуулийн дагуу шалгуулж нэг мөр болгох хэрэгтэй.

Ёс зүй гэхээр зарим хүн өмссөн хувцас, хэлэх үгийн хүрээнд хараад байх шиг байна. Хувь хүн авир араншингаа хянаж чадахгүй, улс орон, ард түмнийхээ эрх ашгийг эн тэргүүнд тавьж чадахгүй, эрх ашгийн эрэмбээ алдсан бол төрийн албыг залгуулж болохгүй.

Засгийн газар Улаанбаатар хотыг оролцуулаад улсын төсөв, гадаад зээл, тусламжаар хийгдэж буй мега төслүүдээ олон улсын жишгийн дагуу нийгэм, эдийн засгийн үр ашгийн үнэлгээг маш богино хугацаанд хийж зогсоох болон хойшлуулах хэрэгтэй.

Ерөнхий сайд асан Л.Оюун-Эрдэнэ Ардчилсан нам болоод ХҮНамыг нэгтгэж, сөрөг хүчингүй парламентыг бүрдүүлсэн нь улс төр, засаглалын хувьд маш хортой сөрөг нөлөөг дагуулсан. Судалгаа тооцоогүй мега төслүүд, өргөтгөсөн Засгийн газрыг дагасан олон тооны албан тушаал, тэдний бүтцийг тэжээх их хэмжээний төсөв өнөөдрийн энэ хямралыг үүсгэсэн.

Монгол шиг хүнсний инфляци 30 гаруй хувьтай оронд бол НӨАТ-ыг хөнгөлөх юм бол эргээд амьжиргааны өртөг талаасаа эергээр нөлөөлнө. Гол нь НӨАТ-ын буцаан олголтыг өндөр хувиар өгөх нь яриад байгаа албан сектор руу ороход илүү нөлөөлөх болов уу гэж харж байна.

Ний нуугүй хэлэхэд би энэ хуралд ороод Монгол уул уурхайн улс биш юм байна гэж дүгнэсэн. Манай улсын эдийн засаг уул уурхайгаас бүрэн хамаардаг хэдий ч бидний дэлхийн уул уурхайн салбарт оруулж буй хувь нэмэр, оролцоо өчүүхэн юм билээ.

Таван жилийн хугацаатай салбарын мастер төлөвлөгөөг УИХ-аар баталж, Засгийн газар солигдсон ч өөрчлөгдөхгүй суурь баримт бичиг болгох ёстой. Төрийн нарийн мэргэшсэн албан тушаалуудыг улс төрийн нөлөөлөл, халаа сэлгээнээс хамгаалах нь маш чухал. Төрийн мэргэшсэн алба тогтвортой байж бодлого хэрэгжинэ.

Герман улсын парламентын загвар нь “бүтээлч итгэл үл үзүүлэх” механизмаараа онцлог. Засгийн газрыг огцруулахдаа шинэ Ерөнхий сайдыг зэрэг дэвшүүлж тогтвортой байдлыг хадгалдаг. Их Британи зэрэг оронд парламентын уламжлал, намын сахилга бат нь Засгийн газрын тогтвортой байдлыг хангадаг.

Монголын ардчилсан тогтолцоо цаашдаа оршин тогтнох, эс оршин тогтнох асуудал манай намын үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Тэр хариуцлагыг ч бид үүрч яваа. Энэ утгаараа 2027, 2028 оны сонгууль хүртэл сөрөг хүчнийхээ үүргийг маш сайн биелүүлэх ёстой.

Тэр уутыг нь гөвөхөд дотроос нь юу ч унахгүй, ердөө л өр, алдагдал л гарч ирдэг болоход ойрхон байна. Энэ уут баялгаар дүүрэн байж, иргэддээ үр өгөөжөө өгдөг болгож, уутны амыг нь боож, хулгайч нарын гарыг тэндээс холдуулах ёстой.

Ц.Сүхбаатар: АНУ-ын “Визийн бонд” хөтөлбөрт Монгол Улс ямар орнуудтай нэг дор байна вэ. Тэр улсуудын нэрийг хар даа. Камбож, Этиоп, Гренада, Лесото, Маврики, Мозамбик, Никарагуа зэрэг улсуудтай бид нэг зиндаанд явж байна.

Л.Оюун-Эрдэнэ: Бортээгийн асуудлыг би огт мэдээгүй. Бортээгийн асуудал гарч ирээд Засгийн газрын хуралдаан дээр би Д.Амарбаясгалан даргад хандаад, энэ асуудалд хэрвээ нэр холбогдож байгаа бол асуудлаа маш хурдан шийдвэрлэж нэрээ цэвэрлэх нь зөв шүү гэж хэлсэн.

УИХ-ын гишүүн гэчихээд Төрийн ордондоо согтуу байдаг, эсвэл янз бүрийн үг хэлж байдаг. Намайг хэн хэлэх вэ гэдэг байдлаар асуудалд хандаж болохгүй. Ёс зүй талаасаа хууль дүрэмтэй байх шаардлагатай гэж бодож байгаа. Гэвч энэ хууль цаг үеэ арай олсонгүй юу.

Цаг хугацааны явцад ажиглаж, нэлээд хэдэн жил судалж, шүүхийн шинэтгэлийн ажилд оролцож, Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийг толгойлж явсан хүнийхээ хувьд хэлэхэд, шүүхийн хараат бус байдал дордож, оройтсон хэмээн хардаггүй. Гэхдээ Шүүхэд асуудал бий юу гэвэл байгаа. Энэ нь хөгжлийн бэрхшээл, цаг хугацааны асуудал.

Хамтарсан Засгийн газрыг унагаад дараагийн Засгийн газар ажлаа эхлүүлээгүй байхад л дахиад унагах улс төр өрнөсөн. Үүнээс болоод хэд хэдэн гишүүдийн асуудал ҮХЦ дээр очсон. Зарим нь эрүүгийн хэрэгтэн, Үндсэн хууль зөрчигч болоод, гишүүнээс нь эгүүлэн татах хүртэл асуудал явагдаж байна.

Хүүхдүүдийн 33 хувь нь багш нартаа итгэдэггүй гэсэн тоог салбар яамнаас хэлж байна лээ. Үүнийг яаж байхгүй болгож өөрчлөх вэ гэхээр хүүхдийг хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцуулж, цагийг зүй зохистой ашиглаж сургах хэрэгтэй. Одоо чинь дараагийн ээлж орж ирлээ гээд сургуулиас нь бараг хөөгөөд л гаргаж байгаа. Энэ чинь эргээд илүү их цаг завтай болгоод байна. Мөн сургуулийн соёл гэж зүйл бий. Өглөө орж ирэхэд нь мэндэлдэг, нэгэндээ тусалдаг, адаглаад шатаар өгсөж уруудахдаа баруун, зүүн гараа бариад явчихдаг зэрэг байдлыг хэвшүүлэх хэрэгтэй.

Сонгуулийн үеэр улстөрчид иргэдээс оноо авахын тулд олны танил хүмүүсийг ашигладаг маркетинг бий болсон. Инфлүүнсер гэх хүмүүс мэдэхгүй, чадахгүй зүйлээ мэддэг, чаддаг мэтээр хийрхэж ярьдгийг нь нийгмээрээ бараг хүлээн зөвшөөрлөө.

Хотын захын гэр хороолол, эсвэл хөдөө орон нутгийн сумын сургуулиудад нөхцөл байдал харьцангуй гайгүй байдаг. Харин хотын төв рүү чиглэсэн сургуулийн дунд, ахлах ангийн сурагчид дунд өрнөж буй дээрэлхэлт нь ерөнхийдөө санаа зорилготой, дахин дахин давтагдаж үйлдэгдсэн байдаг. Бие махбод, сэтгэл санаанд учруулсан хохирлын түвшин өндөр байна.

Татварын багц хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийн талаар татварын хуульч Б.Баттогтохтой ярилцлаа.