Монголд өсөлт дутсандаа биш, өсөлтийг нэр төртэй, боломжтой амьдралд хөрвүүлэх институц дутаж байна. Нууц гэрээ, хамсаатнууддаа зориулсан татаасаар явж ирсэн хуучин замаа үргэлжлүүлэх үү, эсвэл шударга, өрсөлдөөнт тогтолцоо бий болгож, “намын дугтуй биш” хөдөлмөр, санаачилга амжилтыг шийдэх үү? Сонголт бол тодорхой. Ард түмэн үүнийг харж байна.

Гудамжинд гараад хашгираад үз, “УИХ-ын гишүүн гэмт хэрэг үйлдсэн бол, тэр нь шүүхээр тогтоогдсон байсан ч эгүүлэн татаж болохгүй. Энэ бол парламентын дархлаа юм” гээд. Захын нохой инээх байлгүй. Үүнийг парламентын дархлаа биш, дарангуйлал гэнэ.

Хэрэв бид цэвэр усны шугам хоолойг зэс хоолойгоор сольж чадвал хүн амынхаа эрүүл мэндэд, амьдралын чанарт оруулах маш том хувь нэмэр болно. Энэ ажлыг үе шаттай хэрэгжүүлэх нь зүйтэй. Энэ санаачилгыг Эрдэнэт хотоос эхэлж болно. Өнөөгийн Эрдэнэт бол хот төлөвлөлтөө бүр алдаад туучхаагүй, харьцангуй цэгцтэй, зохион байгуулалт хийж болох газар. Дээр нь тус хот Эрдэнэтийн уурхайд түшиглэж анх байгуулагдсан, оршин суугчид нь Эрдэнэтийн уурхай, баяжуулах үйлдвэртэй ажил амьдралаа холбосон хүмүүс зонхилох тул энэ санаачилгыг хэрэгжүүлэх нь зүй ёсны хэрэг.

Итгэл эзэнтэйгээ үхдэг гэж үг ч байдаг. Парламентын дархлаа гэдэг нь хуулийн хамгаалалтаас илүү ард түмнийхээ итгэл сэтгэл дээр оршдог гэдгийг ямагт санаж явах учиртай. Гэтэл энэ их итгэл сэтгэлийг умартан, иргэд сонгогчдынхоо дургүйцлийг дэвэргэх нь парламентыг дотроос нь нураах хамгийн том аюул гэдгийг санах хэрэгтэй.

Чойбалсангийн хамт “ардын” Монголын нэг эрин улиран одов. Тэрээр монголчуудын уламжлалтай холбоотой үндэстний дээдсийн сүүлчийн төлөөлөгч байсан бөгөөд монгол түмнийг нэгтгэхийг эрмэлзсэн сүүлчийн тэмцэгч байлаа. Ингээд хувьсгалын дараа өсч бойжсон, ард түмнийхээ түүхийг мэддэггүй, үндэсний соёлоо үгүйсгэдэг, зөвлөлтийн аль л базаахгүй загварыг үлгэр болгон хүмүүжсэн үеийнхэн болох жинхэнэ мангуурагчид засгийн эрхийг авлаа.

Монголд ганц байдаг Шар хадны Сэтгэцийн эмнэлэг сэтгэцийн өвчтөн хүнээр дүүрч багтахаа байсан гэдэг. Эдүгээ Монголд дөрвөн хүний нэг нь сэтгэцийн өвчтэй гэдэг. Сэтгэцийн өвчтөнүүдээ бүгдийг нь эмчилж эрүүлжүүлэхгүй бол болохоо болилоо шүү . Төр засаг нэг юм бодох цаг болсон юм биш үү. Ядаж солиорсон монголын нийгмээ эрүүлжүүлэх юм сан. Учир иймд хайр энэрэлийн тухай ном сургаалийг өсвөр залуу үедээ ярьж ойлгуулах нь чухал юм.

Улсын Ерөнхий сайд улс орноо авч явахын төлөө тархиа ажиллуулах ёстой байтал үүссэн нөхцөл байдлаас болж, улс төрийн харилцаа зохицуулах ажилд цагаа зориулж байна. Шинээр томилсон сайд нартаа парламентын чуулганы хоймроос баахан захиас, итгэл найдварын мессеж илгээж суухыг нь харах үнэндээ залхмаар. Энэ бол эмнэнэл. Түүний үг уриалгын шинжээс гарч чадахгүй байгаа нь үүний тод илрэл. Харин бид тэндээс бодлогын, шийдлийн чимээ хүлээж байгаа. 

Ямар нэг төсөл, хөтөлбөрийн ард дандаа тэрийг хэрэгжүүлж, зохион байгуулж байгаа хүмүүсийн хувийн ашиг сонирхол түрүүлж явдаг юм байна. Бид энэ хүмүүсийн эрх ашгийг хангах гэж хөдөлмөрлөөгүй биз дээ.

Энэ сорилттой цаг үед Германууд жишээ нь газрын ховор элементийн нийлүүлэлт дээрээ Казакстан, Австрали, Чилитэй түншилж буй бол Япон мөн Австралитай урт хугацааны түншлэл байгуулсан төдийгүй Африк ба Зүүн Өмнөд азийн уурхайнууд руу өөрсдөө шууд хөрөнгө оруулж байна. Америк ч мөн адил Австрали, Канад, Африктай өргөтгөсөн түншлэлээ бэхжүүлэхийг зорьж буй. Олон улсын хэд хэдэн эвсэл, түншлэлийн холбоод байгуулагдан машид идэвхтэй ажиллажж буй боловч Монгол гэдэг нэр энэ дунд огт харагдсангүй ээ. Миний мэдэхийн Солонгосуудтай газрын ховор дээр хамтран яриа эхэлсэн боловч замхарсан. Нэг ордоо эхлүүлэх гэсэн морьтой иргэд жагсаал хийж тараасан гэдэг ойлголттой л явна даа.

Манай анхдагч бүрт байдаг гайхамшигтай чанарын амьд биелэл нь Тулга юм. Ард олноо гэдэг, ядарсан зүдэрсэнд түрүүлж гараа өгдөг. Өөрийгөө элээж, өрөөлийг дэмжих бол түүний цусанд оршсон чанар. Идэх гэж улайрдаг биш өгөх гэж хөхөрдөг. Ээлтэй эрх мэдлийн мөн чанар бол эргүүлж өгөхөд оршдог. Бидний буурал түүхэнд ийм боломж олон гараагүй. Миний мэдэхийн гурван удаа л тохиосон. Түүх хүнээ дагуулж ирдэг гэж. Тийм хүмүүсгүй бол тэр түүх түүх болохгүй.

Алив дарангуйлын тогтолцоо өөртэй нь санал нийлээгүй хэсгийг алж хядахаас гадна өөрсдийгөө зөвтгөн эсрэг талаа урлаг утга зохиолоор дамжуулан гүтгэх хандлагатай байсан. Ялангуяа ХХ зуунаас кино, цирк, жүжиг болон уран зохиолоор дамжуулан “Үхсэн хүнээр үг хэлүүлэх”технологийн өргөн боломж нээгдлээ.

Н.Учралыг Ерөнхий сайд боллоо гэхэд алга ташиж байсан улс төрийн зритель кабинетаа бүрдүүлэнгүүт эргэж хараад суучихлаа. Өнгөрөгч зун Г.Занданшатар хүртэл нүргэлсэн алга ташилттайгаар Засгийн газраа бүрдүүлж байлаа. Тэрүүгээр нь харахлаар Н.Учралын гараа Г.Занданшатарынхаас дор эхэлж байна.

Улаанбаатарын “хуурай газар"-ыг дур зоргоороо устган байгуулж, тэр нь түгжрэлийг огт бууруулаагүй, дараа нь Улаанбаатарыг тэтгэдэг гол ус руу халдаж Дунд голыг дагуулан, бүр дотор нь, сүүлдээ Туулын эргээс хулгайлсаар барилга, орон сууцуудыг тулгаж бариад үүнийгээ далан, дугуйн замаар тусгаарлаад зогсох нь уу гэтэл "даварсаар даварсаар Дагвын орон дээр" гэгчээр Туул гол дотор, бүр гольдрил дээгүүр нь хэдэн мянган тулгуур зоосон хурдны гүүрэн зам тавихаар дайрч тэртээ тэргүй нарийссаар хэзээ мөдгүй тасрахдаа тулсан "улаан шугам"-ыг давахыг санаархсан тул олон нийт тэсэрлээ. Туул бол Улаанбаатарын амь, түүнд халдах нь Улаанбаатарын аминд халдсан хэрэг.

Яг одоо! Засгийн газаргүй Ерөнхий сайд даргагүй УИХ-ыг удирдаж байна. Удах тусам танхимаа бүрдүүлэх Ерөнхий сайдад улам хэцүү болж, дарамт шахалт, шивнээ, захиас ихсэж “шантааж”  гэгчдээ орно шүү.

Оросын түүхчид хэдэн зууны туршид “Орос улс алс дорнодод Сибирийг эзэмшсэн, тэнд амьдарч байсан бүдүүлэг омгуудыг соёл иргэншилд оруулж Орост сайн дураар нь нэгтгэсэн” хэмээн гүтгэсэн худал хуурмаг түүхээр дэлхий нийтийг төөрөгдүүлж өдий хүрэв. Оросууд Сибирьт амьдарч байсан татар, башкир, монгол, түрэг үндэстэнд “сибирьчүүд” хэмээн шинэ нэр өгөв. Алтай болон баруун Сибирьт амьдарч байсан ойрд монголчуудад “алтайчууд” хэмээх шинэ нэр өгөв. Оросууд Ижил мөрний орчим амьдардаг ойрд монголчуудад “калмык” хэмээх нэр өгөв, хойд монголчуудад “бурят” хэмээх нэр өгөв, урианхайчуудад “тува” хэмээх нэр өгөв.

Энэ бол есхөн сар ажилласан Засгийн газрын хувьд “чамлахаар чанга атгах” ёстой үр дүн юм. Парламентын гаднаас томилогдсон, намын тамгагүй Ерөнхий сайд гэдэг талаас нь харвал бараг хүрч болшгүй үр дүн.

Нийслэлээс хүчээр шахуу явсныхаа дараа намынхаа Нарийн бичгийн дарга гэсэн сэтэртэй чимээгүйхэн явж байсан аварга Д.Сумъяабазарын нэр энэ их хэрүүл дундуур гэнэтхэн гараад ирэв.

Түүний 1962 онд гарсан анхны томоохон ном Silence in the Snowy Fields дээрхийг Америкт тунхагласан. Миннесотын цаст тал, өвлийн нам гүм, ганцаардлын аясаар дүүрэн энэ номыг уншихад бараг юу ч өрнөхгүй юм шиг атлаа хүний дотор асар их зүйл хөдөлнө. Блайгийн шүлэг сүржин биш. Уншаад “Пөөх, ямар мундаг хэлээ вэ” гэж уулга алдахгүй. Харин “Яагаад ч юм энэ мөр миний сэтгэлийн хөндүүр газрыг олчихлоо” гэдэг мэдрэмж төрүүлнэ. Тэр ч утгаараа Блай бол шүлгийг чамирхлаас салгаж, амьдралын анхны долгион руу аваачсан найрагч.

Далаад оны Улаанбаатар. Дөчин мянгат. Ард кино театр. Зундарь. Жүди. Атаман. Жонон малгай. Трапец жийнс. Урт үс. Зодоон нүдээн. Пянз. The Beatles, Pink Floyd, Deep Purple. Соёл-Эрдэнэ. Сэтгэлийн жигүүр. Главлит. Мөнгөн хүрхрээ. Монголын рокийн хааны энгэрт тогтох хувьгүй Соёлын Тэргүүний ажилтны тэмдэг. Шавар монументаль. Мөнхийн аялгуу...

Дэлхийн тамхины зах зээлийг хэдхэн том компани хянадаг бөгөөд тэд янжуур, вэйп, халдаг тамхи, никотин бүтээгдэхүүн зэрэг бүх төрлийг зэрэг үйлдвэрлэж, борлуулдаг. Товчхондоо янжуур ба вэйпийн маргаан нь ихэнхдээ хэрэглэгчдийн түвшний, хиймэл пиар маргаан болохоос биш бизнесийн түвшинд бол нэг л салбарын хоёр бүтэц юм. Хоорондоо маргалдаж буй мэт лобби, пиар идэвхтэй хийснээр тамхины хяналтын хууль, зохицуулалтыг сарниулна, манайд ч энэ үзэгдэл бий.