Монголын маршал Чойбалсан зөвлөлтийн НКВД-тэй хуйвалдан “Хар эрэг” хэмээх хорт ажиллагаа явуулж, Дэмчигдонров ванг “Үндэсний асуудлаар зөвлөлгөөн хийе, гэрээ хэлэлцээ хийе” хэмээн хүүгээр нь хуурамч захидал бичүүлж Монголд хуурч авчран 1950 онд баривчилж шоронд хийсэн юм. Маршал Чойбалсан Монголд итгэл найдвар өвөртлөн ирсэн Дэнчигдонров ванг шоронд хийж, түүний хүү Дугарсүрэнг буудан хөнөөнө гэдгийг Дэ ван яахин мэдэх.

Намаасаа хөөгдсөний дээр УИХ-аас эгүүлэн татах асуудал хөндөгдөөд эхэлмэгц Л.Оюун-Эрдэнэ ямар ч хамгаалалтгүй болж, “хорхойтсон баавгай” шиг л улангасч байна. Идэш тэжээлийн хомсдолд орж, ухаан санаа нь балартсан баавгай ичээнээсээ гарч хүн мал руу дайрдаг. Л.Оюун-Эрдэнэ яг л ийм байдалд ороод байна.

Энэ үйл явдлын хамгийн гайхалтай, хамгийн оргил цэг нь “Говь-Хянганд тулалдсан нь” кинонд Цэдэнбалын дүрийг бүтээж, түүхэн үнэнийг гуйвуулсан үзэл суртлын золиос болж, Төрийн шагнал хүртсэн жүжигчин Ц.Төмөрбаатар шагналаасаа татгалзсан явдал байлаа. Төмөрбаатар түүхэн бодит үнэн ба уран сайхны дүр хоёрын хоорондох асар том ангал, “Залуу жанжин”-ы бодит гавьяаг өөр хүнд наасныг ухаарч, өөрийн хүртсэн өндөр шагналаасаа татгалзсан юм.

МАН-ын дарга УИХ-ын дарга хэвээр байгаа тохиолдолд чуулганы хуралдаанд оролцохгүй” гэдгээ Ардчилсан намын бүлэг илэрхийлээд байгаа. МАН-ын зарим гишүүд “УИХ-ыг хэнээр удирдуулахаа эрх барьж буй нам өөрсдөө мэдье, улс төр хийхээ зогсоо” гэх мэт эсэргүүцлийн үг хэлж байна. Үнэн хэрэгтээ улс төрийн нам улс төрийн акц хийх нь гайхах зүйл биш. Тэр тусмаа цөөнх.

Элчин сайдын “Үг” нь манай Засгийн газрын санхүүжилттэй киноны промо-той давхцсан нь санаандгүй юм биш. Харин сайн харилцаат хөрш орных нь Засгийн газрын захиалгаар Синофоби бүтээж сурталчлах нь Хятад улсын хувьд үзэл суртлын дайсагнал болно. Засгийн газрын санхүүжилтээр хийгдсэн бүтэн кино байтугаа “ахар” видеог ч Монголын төрийн бодлого л гэж тэд харна. Яагаад ч юм бэ, Хятадын тал тэвчээд, манайхан тэрийг нь “Биднээс айгаад дуугарч чадахгүй байгаа нь тэр” гэж эндүүрээд ирсэн хэрэг.

Парламентын хүч нь улс төрийн намууд. Улс төрийн намууд хүчтэй, хариуцлага өндөртэй байж парламент хүчтэй байдаг. Тиймээс нэр дэвшүүлсэн гишүүнээ эргүүлэн татах эрх нь улс төрийн намд, сонгосон тойргийн гишүүнээ эргүүлэн татах эрх нь сонгогч иргэнд байх ёстой.   

Хөгжил гэдэг нь ядуу хүн машин унахыг биш, харин баян хүн нийтийн тээврээр зорчихыг хэлдэг. Бид энэ цэг рүү дөхөж яваа ч, зам нь жаахан "түгжрэлтэй" байна.

Б.Ган-Очир: Чингис хааны жинхэнэ суу заль нь тулалдаанд ялсанд бус, ялалтыг дахин дахин төрүүлдэг институци бүтээсэнд оршино. Иймээс түүний армийг судална гэдэг зөвхөн өнгөрснийг судлах ажил биш. Энэ бол Монголын төр, арми, үндэсний ухамсрын ирээдүйг илүү гүнзгий ойлгох оролдлого...

Маргааш нь хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан Бат-Үүл, Хөвсгөлийн өлсгөлөнг зогсоосон Зориг нарыг доктор Нэргүй урвагчаар зарлав. Тэрээр “Монголын жинхэнэ ардчилсан холбоо” гэдгийг байгуулсанд Жаргалсайхан тэргүүтэй хэсэг ардчилагчид дагалдсан юм. Гэвч удаан насалсангүй. Монголын ардчилсан холбоо үүнээс хойш ленинист хүчирхийллийн онолын баримжаанаасаа эгнэгт салав.

Хамгийн гол пойнт нь сүүлийн 10 гаруй жил төрийн эрхийг дангаараа барьсан Ардын нам дотооддоо айхавтар гүн гүнзгий хагаралтай байгааг олон нийт мэдэж авлаа. 60 тэрбумаас эхэлсэн Ардын намын хагарал 40 их наядын нүүрсний хулгайгаар улам гүнзгийрч гэдгийг мэдлээ.

Хэрвээ “Орлогоо нотол" жагсаалын ард өөр хэн нэгэн байсан гэж байгаа бол М.Энхболд дээр хэрэглэсэн яг тэр аргыг нь өөр дээр нь эргүүлээд хэрэглэсэн л байна. Л.Оюун-Эрдэнэ бол МАН-ын залуучуудын төлөөлөл биш, төсөл байсан гэдгээ хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Аливаа төсөл бүхэн өөрийн цаг хугацаатай. 

"Өндөр настан" гэж өөрийгээ танилцуулсан тэр хүн Ж.Батмөнх даргад хандаж, "Нэгдүгээрт, би олон хүүхэдтэй, нас өндөр хүн. Үхэхдээ сэтгэл амар нүд анимаар байна. Улаанбаатарт Ардчилсан Холбоо гэж айхтар юм гарсан гэнэ. Тэрийг л та нэг дараад өгч үз. Хоёрдугаарт, олон хүүхэдтэй, амьдрал хүнд байна. Хэдэн цаасны тусламж үзүүлнэ үү" гэсэн юм.

Дараагийн дипломат нүүдлээ халуун дээр нь хийх хэрэгтэй. “Эрмитаж”-аас Хүннүгийн үеийн ховор нандин олдворуудаа авчраад Чингисийн музейдээ дэлгэвэл наад зах нь л Монголыг зорьж ирэх жуулчдын тоонд нөлөөлнө дөө.

Д.Баярхүү: 1984 оны тэр үйл явдал бол хуйвалдаан биш. Ж.Батмөнх гуай бол хуйвалдах зан төрхтэй хүн биш. Хэрэв хуйвалдаан байсан гэж үзвэл түүнийг Зөвлөлтийн нам, улсыг аюулаас хамгаалах аппаратаас олон жил бэлтгэж хэрэгжүүлсэн тусгай операц байсан хэмээн би номдоо бүтэн бүлэг гаргаж бичсэн байгаа.

Муурын энэ “зэвүүн” бөгөөд эрх чөлөөтэй чанар нь бидний зүүсэн баг, бусдад таалагдах гэж хичээсэн “Би”-г ичээдэг учраас монголчууд мууранд дургүй байж мэднэ. Бид нийгмийн хүлээлтэд автаж явахад, муур өөрийнхөө тааваар, хэний ч өмнө сүүлээ шарвалзуулахгүй амьдрах нь нэг бодлын атаархмаар, нөгөө бодлын “зэвүүн” харагдана. Муурын энэ зан чанараас бидний сурч болох “зэвүүн” атлаа хэрэгтэй гурван хичээл бий.

Оросоос импортлох буудай, бордоо, тэжээл зэргийн татварыг тэглэснээр атрын 20 жилийн аянаар арай чүү хүрсэн ололт, гурилынхаа үйлдвэрлэлтэй дампуурах зам руугаа гулсав. “Оросууд дайныг хүслээ гэж үү” гэх шиг монголчууд үүнийг хүссэн гэж үү. Ямартай ч ийм бодлого хүчиндлээ. Барууны хориг ах нарт ухамсрын шанаа өгснөөр тэд мануусыг мал мэт хуурах янзтай. Энэ бүгд бидний унхиагүйн балаг тул бурууг бусад руу чихэлгүй өөрсдөөсөө хай.

Тэд энэ хугацаанд гурван халиф, Иерусалимын захирагч, хэд хэдэн мусульман, христийн удирдагчдыг оролцуулан хэдэн зуун хүнийг хөнөөжээ. Аламут цайзынхан эргэн тойрныхоо улс орны удирдагчид тэргүүлэгчид, шашны зүтгэлтнүүд рүү алуурчин явуулан ажжилттайгаар хөнөөж байсан учир урт хугацаанд хамгийн айдас дагуулсан мангас болон өргөжсөн юм.

Оросын түрэмгийлэлийн гол шалтгаан нь Хойд Монгол бол ой мод, мал сүргээр баян, алт, мөнгө, нүүрс, хөнгөн цагаан зэрэг ашигт малтмалаар дүүрэн, газар нутаг нь өргөн уудам байснаас болж оросуудын шуналыг хөдөлгөжээ. Оросуудын эхний дайралтуудыг буриад монголын ард иргэд няцааж дайснуудыг буцаан хөөдөг байсан боловч сүүлдээ цэрэг зэвсгээр дутаж ялагдаж ухарсаар 1659 он гэхэд буриад монголын ихэнхи нутаг оросын казак цэргүүдэд эзлэгджээ. Оросууд эзэлсэн газар бүртээ бэхлэлт барьж хүчээ зузаатгаад дараагийн дайралтуудыг хийдэг байв.Ерөнхийдөө буриад монголчууд 17-18-р зуунд 120 жил оросын түрэмгийлэгчдийн эсрэг тэмцсэн ажээ.

“Айсан хүнд аргал хөдөлнө” гэдэг шиг УИХ дээр төсөл нь орж ирээгүй, өргөн баригдаа ч үгүй байхад манай гишүүд яаран “нуруугаа хугалмааргүй” байна. Ядаж л хуулийн төсөлтэйгээ танилц, үз хар. Далимд нь сайн муу, сайхан муухайгаа нэг сайн ярилцаад ав. Эцсийн дүнд хуулийг батлах нь УИХ шүү дээ.

Малчдын хувийн бизнест төрийн оролцоо хэрэггүй. Төр оролцчихоор л малчид хохироод байна. Яг зах зээлийнхээ жамаар явах ёстой.