Монгол гэдэг улс, үндэстэн бүрэлдэн бий болсон цагаас хойш мянганыг туулахдаа түүхэндээ анх удаа "Ардчилсан сонгууль"-тай золгож, Монгол хүн өөрийнхөө хүссэн хүн, хүчнээ сонгох алтан боломжийг олж аваад 36 дахь жил нь энэ долдугаар сарын 29-нд тохионо. Уг өдрийг дурсан өөртөө тохиолдсон, тухайн үедээ сэтгээл түгшээсэн, өнөөдөр бол хөгжилтөй бас магадгүй сургамжтай гэмээр дурсамжаа уншигч тантай хуваалцая.

1990 онд Монголд Анхны Ардчилсан Сонгууль болсноос хойш даруй 36 жил өнгөрснийг хэвлэл мэдээллээс олж хараад дурсамж маань гэнэт сэргэлээ. Он сарыг санах ч өдрийг нь мартсан юм байж. Тэр үед манайх гэдэг суугуул айл Биокомбинатад, нутгийнхны нэрлэдгээр “Монгол 60” нэртэй 5 давхар саарал байшинд амьдардаг байлаа. “Сонгино” амралт, Туулын бургас гэхээр хүмүүс сайн мэдэх юм билээ. Нутгийнхан болохоор “Биогийн хонхор” гэнэ.

1990 оны тавдугаар сарын сүүлээр л болов уу, энэ тойрогтоо МоАХ, МоАН-аас энэ сонгуульд хэнийг нэр дэвшүүлэх билээ гээд манай МоАХ-ны Салбар Зөвлөл, МоАН-ын үүрийн гишүүд болон дэмжигчид хамтран хуралдлаа. 4-р сарын “Пикет” хэмээх улс төрийн акцийн үеэр МоАХ-ны гишүүд бөөнөөрөө МоАН-д гишүүнээр элссэн байсан. (Яагаад бөөнөөрөө элссэн тухай  би бээр “1990-Пикет” гэдэг нийтлэлдээ тодорхой бичиж байгаа учир энд алгасая). Энд нэг сонирхолтой зүйл бол, энэ хуралд МоАХ-ын гишүүнийхээ хувьд оролцож байсан нам бусчууд болон МАХН-ын гишүүн хэвэээрээ байсан нөхөд маань ардчилалыг дэмжигчийнхээ хувьд саналаа хамтатган өгсөн явдал юм.  

За ингээд нэр дэвшүүлэх үйл ажиллагаа эхэлвэй. Би болохоор энэ нутгийн бараг уугуул гэж болох эмэгтэй нэртэй, эрэгтэй найз “Бор” хэмээх, автын инженер С.Тунгалаг, эсхүл энэ нутгийн хүргэн МоАХ-ны ЕЗЗ-ийн гишүүн, зураач-уран барималч Хайнзангийн Цэгмэд хоёрын нэгийг нэр дэвшүүлье гэж санал гаргав. Хоёулаа Москва, Ленинградад дээд сургуулиа дүүргэсэн, Ардчилсан Хувьсгалын тэргүүн эгнээнд манлайлагч явсан сэхээтнүүд юм. Тэгсэн тэр хоёр нэг нь Сүхбаатар дүүрэгт, нөгөө хаана ч билээ нэг газар нэр дэвших болсон гэж сонсогдлоо.

Байдал ийм болсонд бид өөр хүн хайцгаав. Манайхны зарим нь, миний одоо санаж байгаагаар, “Сахал” хэмээх Био Үйлдвэрийн инженер Жүгдэр, ажилчин Оюунцэцэг, Эрдэнэцэцэг (Цэцэгээ эгч) болон өөр хэдэн нөхөд та, чи энэ хонхорт Ардчилалын анхны хонх цохисон хүн, тэгээд ч МоАН-ын Үүрийн дарга хүн байна даа байна даа, таныг, чамайг одоо энд мэдэхгүй хүнгүй болсон, нэр дэвшчих. Танигдаж, сурталчилж цаг алдах юмгүй гэж хөөрхөн догиож байна. Нэр дэвшүүлэх үндэслэл нь энэ юм гэнэ.

Би бээр өөрийгөө голоод татгалзлаа. Чадна чадахгүй, болно болохгүй гээд баахан маргалдлаа. Би тас гүрийлээ. Миний санаанд багтахгүй байсан юм. Ингээд өөр нэр дэвшигч юу билээ гэцгээв. Гэтэл МоАХ-ны Зохицуулагчаар миний саналаар, миний оронд сонгогдоод байсан  Т.Ган-Од маань (Хоёр субьектийг нэг хүн удирдах нь зохимжгүй гэж үзээд сарын өмнө хоёр  салгаж МоАХ-г түүнд хариуцуулсан болно) “Энэ сонгуульд Үүлийгээ нэр дэвшүүлье гэдэг санал гэнэт гаргадаг юм байна. Бид хоорондоо Бат-Үүлийг товчлоод “Үүл” гэж нэрлэдэг юм. Дэд зохицуулагч В.Болдбаатар (Болдоо) мөн хэсэг нөхөд түүний саналыг дэмжлээ.

“Нэртэй хүний зүстэй хүү. Маш хурдтай өсөж яваа залуу улс төрч. Тэр Монголын Ардчиллын бэлэг тэмдэг. Ардчиллын нэгэн нэртэй лидер. Бат-Үүл энэ “хонхорт” нэр дэвших нь бидний бахархал мөн. Тэр бол нууцаар ухуулах хуудас нааж НАХЯ-нд баригдаж, цаазаар авна гэж аймаар заналхийлэл сонсож байсан ч хулчийлгүй чин зорилгоосоо хазайгаагүй зоригтой шазруун буриад. Улс төрийн анхны “өлсгөлөн” хэмээх акцид орохоор анхны шийдээ хэлж салхи хагалсан зоригтон. Тэр бидэнтэй хамт, Туулын хөндийн хүйтэн жаварт шавхардуулан байж манай Салбар зөвлөлийг байгуулалцсан. Манай нам холбооны хамт олны нэр хүндэд нэн чухал гэх зэргээр саналаа хэлэхийн зэрэгцээ, манай Үүлийг “Энэ хонхорын нохой ч андахгүй” болохоор “бат ялна” гэж зарим нь марзганана.

Би, хүүе та нар чинь энэ “эвгүй” газар Үүлийгээ нэр дэвшүүлж бүр “алах” нь байна. Бид бүгдээрээ мэдэж байгаачлан энэ “хонхорт” Ху нам (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам, одоогийн Монгол Ардын Нам) одоо ч хүчтэй. Энд байгаа бүх байгууллага болон орон нутгийн захиргааг тэд атгаж байна. Хоёрт, энд тэдний ялалтыг найдвартай хангах нэг айхтар хүчин зүйл байгаа нь Цэргийн ангиуд юм. Та нар тэднийг энэ тойргийн энгийн иргэд шиг өөрийнхөөрөө чөлөөт сонголт хийнэ гэж бодож байгаа бол том эндүүрэл. Тэд бол тэр чигээрээ, тушаалын дагуу жагсаалаар очоод бараг 100% МАХН-д саналаа өгнө.

Энэ “хонхорт” бид давгүй санал авах нь авна. Магадгүй 50 хувиас ч дээш авах биз. Харин тэр тэнцвэрийг цэргийн ангиуд эвдэнэ. Ингэхээр нийлбэр дүнгээрээ МАХН энд ялах өндөр магадлалтай. Тийм учир Үүлийг энд авчирч нэр дэвшүүлж унагана гэдэг нь зөвхөн түүний төдийгүй манай Монголын ардчиллын нэр хүндэд тун муугаар тусна. Ийм үндэслэлээр би бээр Э.Бат-Үүлийг нэр дэвшүүлэхээс татгалзаж байна гэлээ.

Нөхөд зөв буруу гээд баахан маргаж маргаж, нууцаар санал хураахад тун ялихгүй давуугаар тэд яллаа. Ингээд түүнийг нэр дэвшүүлэхийг дэмжсэн тогтоолыг баталж албажуулаад, намын үүрийн дарга шүү ухаантай юм болохоороо би Үүлд тэр бичгийг гардуулж нэр дэвшихийг зөвшөөрсөн гарын үсгийг нь авах үүрэг хүлээлээ. Маргааш нь би Дашзэвэг гуай, Болдоо, Ган-Од, Цэцгээ эгч зэрэг хэдэн нөхдөө дагуулаад “Дугуй Заал”-анд байсныг эрж сурж байж олоод түүн дээр очлоо. Гэхдээ би түүнийг манай тойрогт нэр дэвших нь осолтой, бодоорой гээд энэ үндэслэлээ тайлбарлав. Харин тэр дуугүй л гарын үсэг зурчихдаг байгаа. Энэ нөхөр надад дургүйдээ ингэж байна гэж тэр бодсон байх. За яахав. Намайг тэгж бодоогүйг тэнгэр мэднэ биз.

Улмаар Сонгуулийн Ерөнхий Хороонд бүртгүүлээд Э.Бат-Үүлийн нэрийг нь зарлуулсан чинь хэдхэн хоногийн дараа санаанд оромгүй явдал болж Ху нам түүний өөдөөс өөрийнхөө нэг хүчтэй лидер П.Жасрай гуайг тавьж байгаа түгшүүртэй мэдээ чих шүргэв. Ху нам арай ч шинжгүй юм аа. Жасрай гуай чинь хэдхэн сарын өмнө Улс төрийн товчооны гишүүн, Сайд нарын Зөвлөлийн 1-р орлогч (oдоогийн Тэргүүн Шадар сайд) байсан том улс төрч. Хэзээнээсээ нэртэй төртэй том хүн. Манай Бат-Үүл даанч залуу. Дөнгөж нэрд гарч яваа. Зарим нь цолгүй бөхийг Дархан аваргын аманд хаяж өглөө гээд монгол бөхөөр жишиж байна. Муухай хүч тэнцүүгүй тулаан болох нь. Өө, за за, шувтарсан цагаан бумбандаа ч орлоо л доо гэх зэргээр шуугилдлаа.

Зарим нь манай Үүлийг энэ хонхрын нохой ч андахгүй болохоор “бат ялна”. Хар л даа, хагасхан жилийн өмнө дөнгөж нэр нь сонсогдож ирсэн залуугийн эсрэг Ху нам ийм том хүнээ сөргүүлэн тавьж байгаа нь харин ч манай Үүл “тэнгэрийн амьтан” мөн гэдгийн баталгаа болой гэцгээв. Ийм яриаг сонссон Ху намынхан мөчгөөгөө өгөлгүй “манай Жасрай гуайг манай нохой ч танина” гэж марзганахын зэрэгцээ, танай Үүл чинь ёстой л амьдралаас тасархай “агаарт хөвж”, хийсвэр, хоосон мөрөөдөл ярьж явдаг марзан амьтан. “Хэ, хэ. Малчин ард баян болоод гадаадад зугаалах цаг ирнэ” энэ тэр гээд галзуу солиотой нь мэдэгдэхгүй юм ярьж явдаг хүн шүү дээ гэх зэргээр тавлахын зэрэгцээ, харин манай Жасрай дарга бол “амьдрал мэднэ” гэж сөргүүлэн ярьж байгаа сонсогдоно.

Төдөлгүй БНМАУ-ын Сонгуулийн Ерөнхий Хороо хоёр өрсөлдөгчийн нэрийг албан ёсоор зарлалаа. Үнэн юм байж. Бат-Үүл, Жасрай гуай хоёр халз тулахаар боллоо. Тухайн энэ цагт би бээр Монголын Урчуудын Эвлэлийн УБ хотын салбарт эх загварын зураачаас гадна тэр үеийн Ажилчны район, одоогийн Хан-Уул Дүүргийн хот чимэглэл хариуцсан төлөөлөгч нэртэй давхар алба хашдаг байсан юм. Манай байгууллагаар дамжин “Хужирт” рашаан сувилалд зураг чимэглэл хийх том хэмжээний захиалгыг би бээр хавар нь олж ирсэн байсан тул манай дарга зураач Ваанчиг, Уран сайхны удирдагч, зураач Дорлигийн Жадамба нар намайг “энэ багаа ахлаад тийшээ яв” гэж тушаал буулгаад байсан яг тэр үетэй давхцаад энэ үйл явдал болж байгаа юм. Би ч зөвшөөрлөө. Яахав, чөлөө мэдүүлж өөр хүн томилуулж болно л доо.

Гэхдээ би Үүлийн “сарних”-ыг харах хүсэл байсангүй. Тэгээд ч “аюултай” зонд орж болохгүй гэж зөвлөн бодит байдлыг тайлбарлаж хэлсээр байтал зөрж зөвшөөрөл өгсөнд миний ч дургүй хүрээд, дотроо бол түүнд гоморхож байсан юм. Би энэ бодлоо болон албан ажлын шаардлага гарсныг нам холбооны нөхдөдөө тайлбарлаж хэлээд Намын үүрийн даргын үүргээ Дашзэвэг гуайд шилжүүлж өгөөд явсан.

Гал маналзсан, хүч тэнцвэргүй тулалдаан-сонгууль болж байгаа мэдээ Хужиртад сонсогдоно. Гэтэл хоёр нэр дэвшигч аль аль нь 50%-ийн санал авч чадсангүй уналаа гэсэн мэдээ ирэв. Дахин санал хураалт болох нь тодорхой боллоо. Хоёр хүчин дахин галзуу юм шиг үзэлцсэн гэж хожим нь надад манай гишүүд хэлсэн. “Ёстой балрах шахлаа. Одоо яана аа. Отгоогийн анхааруулгыг бодох ёстой байж дээ” гэцгээжээ. Баахан сандарцгааж. Энэ зэмлэл манай нөгөө Болдоо, Ган-Од хоёр луу чиглэсэн хэрэг. Зарим нь уурлаж бухаимдахдаа тэр хоёрыг “Ху намын тагнуул туршуул”, “Зориуд ийм хүнд газар Үүл авчирч “газарт буулгаж буллаа” энэ тэр гэж баахан дайрсан гэх.

Тэд хүнд байдалд оржээ. Гээд яахав, эцсийн хүчээ шавхаж гишүүд дэмжигчдийнхээ хамт ёстой “хазахаас бусад”-ыг хийсэн гэнэ. Одоо л тэд үнэхээр цэргийн ангиуд гол субьек юм байна гэдгийг ойлгосон ч тийшээ орж сурталчилгаа хийхийг эртнээс хориглочихсон байсан юм. Энэ тухай өнгөрсөн хаврын “Улс төрийн өлсгөлөн”, “Пикет”-ийн үеэр Батлан хамгаалах яамны сайд, дэслэгч генерал Л.Моломжамц гуай мэдэгдэж байсан. Ардчилалынхны шаардлагаар арми дахь МАХН-ын байгууллагуудыг татан буулгасан хэдий ч бараг 70 жилийн энерци нь тэнд бугшин үлдэлгүй хаашаа зайлах билээ.  

Ингэхээр яах билээ? Энэ сонгуулийн үеэр МоАХ, МоАН-ынхан “Хонх” хамтлагыг толгойтой болгон тойрог, хэсэгтээ булаацалдаад ёстой л “Эрээд олддоггүй эрдэнэ” болчихсон байсан атал түүнийг байгаа газраас нь шууд татаад аваад ирсэн гэхээр МоАХ, МоАН ч хамаг хүчээ хаясны шинж. “Хонх” хамтлаггүй сонгуулийн сурталчилгаа бол “давсгүй хоол” байсан юм, тэр үед.

Ингээд дахин санал хураалт болж, тун бага саналын зөрүүгээр Үүл маань ялсан байдаг. Энэ бол Дархан аваргыг улсын цолгүй бөх давж Монгол Улсын “Начин” цол хүртэж байгаатай зүйрлэмээр Монгол хүний ой ухаанд нэн ойлгомжтой буух ширүүхэн “барилдаан” болсон билээ л.  Юутай ч Үүл маань ингээд АИХ-ын индэр дээрээс үгээ хэлэх дархан эрхтэй болсон бөлгөө.   

Уг нь тэрбээр 40, 50 мянгатдаа ч юм уу, ялангуяа аавынхаа нутгийнхны хүсэлтийг дагаад Хэнтийд нэр дэвшсэн бол тун төвөггүй ялалт байгуулах нигууртай байсан юм л даа.

1990 оны сонгуулийн үр дүнд Ардын Их Хурал, Улсын Бага Хурал гэсэн 2 танхим бүхий парламентыг сонгов. АИХ-ын депутатуудыг 1 мандат бүхий 430 тойргоос буюу мажоритар огтолцоогоор явуулахад Монгол Ардын Хувьсгалт Намаас 343, сөрөг хүчнй Монголын Ардчилсан Намаас 23, Монголын Үндэсний Дэвшлийн Намаас 7, Монголын Социал-Демократ Намаас 4, Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрийн Намаас 1, Бие даагч 51 хүн тус тус сонгогджээ. 

Монгол Улсын анхны байнгын ажиллагаатай парламент болох Улсын Бага Хурлыг намуудын төлөө санал өгсөн хувиар буюу пропорционал тогтолцоогоор байгуулахад МАХН нийт 33, МоАН 13, МСДН 4, МҮДН 3 суудал тус тус авч байв. Энэ Парламентийн түүхэн гавьяа бол “Монгол Улсын Ардчилсан Шинэ Үндсэн Хууль”-ийг баталсан явдал юм.

Энэ сонгуульд миний том эгч Тодын Оюунчимэг Баянгол дүүрэгт, түүний нөхөр, манай хүргэн Р.Доржбат ах нар маань тоосоо өргөсөн. Хүргэн ах минь МоАН-аас нэр дэвшин Баянхонгор аймгийн 21 сум-тойргоос ганцаархнаа сонгогдож Ардын Их Хурлын Депутатаар сонгогдож   Үүл нартай хамт "Монгол Улсын Ардчилсан Шинэ Үндсэн Хууль"-ийг гар өргөн батлалцсан билээ. 

Тэр Парламент, Монгол хүн, НҮБ-аас баталсан “Хүний эрхийн түгээмэл Тунхаглал”-ын үзэл санааг хэрэгжүүлэн, хүний заяагдмал эрх болох “Амьдрах газар”-аа өөрөө сонгох өргөн эрх мэдэлтэй болсны үр дүнд өнөөдөр сая сая Монгол хүн энэ хорвоогийн дуртай газраа чөлөөтөй зорчих төдийгүй зарим нь амьдран суух эрхтэй болж, гадаад ертөнцийн түмэн ололтыг эх орондоо нэвтрүүлэхийн зэрэгцээ, ажиллаж суралцан хэдэн тэрбумаар тоологдох нөгөө алдарт гадаад валютыг Монгол руугаа цутгаж, тэр нь эх орныхоо хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсныг түүх нотолном бус уу?

Үнэхээр малчин ард, муу нэрт “Ардчилал”-ын болон малынхаа буянаар гадаадад зорчин, юм үзэж нүд тайлж, тэнгис далайн эрэг дээр тарвалзан жаргаж байгааг, тэр үед Үүлийг болон ардчилалынхныг гоочлон тохуурхож байсан хүмүүс, хэлснээ мартсан л байлгүй дээ. Гэхдээ тэд малаа хувьчилж авснаа мартаагүй байлгүй. Хот суурин газрынхан орон байраа хувьчлан авч,түүгээрээ хөл хийн олонхи нь санхүүгийн эрх чөлөөнд хүрснээ мартаагүй байлгүй дээ. Энэ бүхэнд манай Үүл нөхдөө манлайлан нэн идэвхитэй оролцоо байсныг ганц би төдийгүй олон сая Монгол хүн мэднэ буй заа. Бас “Дээд хөх Тэнгэр” мэднэ. Би үүнд итгэж байна.   

Тодын Отгонбаяр /baabar.mn/