Вашингтон Пост сонины сэтгүүлч Саймон Деньер 60 тэрбумын бичлэг, Монголын улс төрийн намын өнөөгийн байдлын талаар одоо үүсээд буй нөхцөл байдал гаднын улс орны туршлага зэргийг тусгасан сонирхолтой нийтлэл бичсэнийг Newspress.mn сайт бүрэн эхээр нь орчуулан тавьсан байна.

Монголын ардчилал мөнгөөр хэмжигдэж байна

Бүх албан тушаал үнэтэй. Яамны сайд 400 мянган ам.доллар, агентлагийн дарга 120 мянган ам.доллар, ахлах мэргэжилтэн дөрвөн мянган ам.доллар. Түүнчлэн төрийн өмчид компанийн удирдлага зэрэг найман мянга гаруй албан тушаалыг эрх баригч Монгол ардын нам сонгуулийн сурталчилгааны үеэр арилжаалсан юм. Ингэж тэд сонгуулийн сурталчилгаанд зарцуулсан зардлаа олсон нь энэ.

Нийслэл Улаанбаатар хотноо 2016-2017 оны хооронд гаднын хөрөнгө оруулагчид, бизнесийн гол дүрүүдээс 60 тэрбум төгрөг буюу 25 сая ам.доллар хэрхэн босгох талаар дуу бичлэгийг анх олон нийтэд цацсан хүн нь Г.Доржзодов. Монгол Улс 1990 онд ардчилсан нийгэмд шилжсэнээс хойш хамгийн том улс төрийн дуулианы нэг нь яах аргагүй энэ.

“Мөнгө босгох ажил нь үндсэндээ авлигын эх үүсвэр гэдгийг монголчууд мэдэрч байгаа. Монголын улс төрийн намууд мөнгөөр дамжуулан Засгийн бүх эрхийг хянаж байгаа” гэж эдийн засагч Д.Жаргалсайхан DeFacto цахим хуудаснаа бичжээ. Нэг ёсондоо бизнесийн томоохон бүлэглэлүүд улс төрийг хянаж байгаа гэж ойлгож байна. Ази болон Америк тивийн ихэнх улсад популистуудын нэр хүнд өсч байгаа нь ардчиллын өмнө тулгамдаж буй нэг том аюул юм.

1989-1990 онд коммунист засгийн эсрэг Монголын залуучууд тэмцэж ЗХУ, Зүүн Европын жишээнээс суралцан энхийн замаар тэмцэхдээ тэд асар их тэмүүлэл, итгэл найдвартай байжээ. Монголчууд анх удаагаа 1993 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг зохион байгуулахад сонгуулийн насны иргэдийн 93 хувь нь оролцож байлаа. Гэвч 2017 онд энэ тоо 68 болтлоо унаж 19 мянган хүн хэнд ч санал өгөлгүй эсэргүүцлээ илэрхийлж байв. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд бизнесмен, бөхийн аварга, популист Халтмаагийн Баттулга ялалт байгуулсан юм. Түүнд ялагдах хүлээсэн хүн нь Монгол ардын намын М.Энхболд. Өнөөх 60 тэрбумын бичлэгт дуу хоолой нь үлдсэн улстөрчийн нэг.

Энэтхэг улсад улс төрийн намууд сонгуулийн кампанит ажлын үеэр хэрхэн мөнгө босгодог нь далд байдаг учраас санхүүжилт нууц байдалд шилжиж, авлига, хээл хахуулийг улам бүр нэмэгдүүлсэн гэж шинжээчид үзэж байна. Энэ тохиолдолд АНУ-ын жишээ илүү нээлттэй байж болох юм. Кампанит ажлын явцад санхүүжилт хэрхэн босгосон, аль байгууллага, иргэн, хувь хүн хэдий хэмжээний санхүүжилт өгсөн зэрэг нь бүгд ил заавал тайлагнадаг зүйлсийн нэг болжээ.

Харин Монгол Улс хууль, эрх зүйн орчинд улс төрийн намын санхүүжилтийг зохицуулаагүй орхижээ.

Хэрэв бизнесийн аль нэгэн бүлэглэл сонгуульд ялалт байгуулсан тохиолдолд уул уурхайн лиценз, Засгийн газрын тендер зэргийг арын хаалгаар, өрсөлдөгчгүйгээр авна. Үүний нэг жишээ нь Монголын хүн амын 30 хувьд багтах чинээлэг тансаг амьдралтай хэсгийнхэнд нүүрс, зэс, алтны томоохон гэрээ оногддог гэсэн судалгаа бий.

“Монголчууд ардчиллын амин сүнс болсон хуулийн өмнө бүгд эрх тэгш байж, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх ёстой гэж бүх Монголчууд үздэг. Гэвч улстөрчид тэдний бодсоноос эсрэг байдаг” гэж Сант-Марал судалгааны төвийн захирал Л.Сумати хэлж байна. Тус судалгааны төвийн явуулсан сүүлийн судалгаагаар Монголчуудын 34 хувь нь улс төрийн намуудад итгэдэг бол 42 хувь нь улстөрчдөд бага зэрэг итгэдэг гэж гарчээ. Арван хүн тутмын зургаа нь улс төрийн шийдвэр амьдралд нөлөөлдөггүй гэж үзэж байна. Ихэнх улстөрчид хязгаарлагдмал цаг хугцаааг сонгогч, дэмжигчдийнхээ халаасыг дүүргэснээр зохицуулчиха гэж үздэг. Тийм ч учраас эрдэмтэн мэргэдээс илүүтэй бизнесийнхэн сонгогддог буй за.

Хил хязгааргүй сэтгүүлчид, Монголын хэвлэлийн хүрээлэнгийн гаргасан судалгаанд Монгол хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дөрөвний гурвыг өмнө нь төрийн өндөр албан тушаал хашиж байсан, эсвэл одоо хашиж байгаа хүмүүс эзэмшиж байгаа гэж дурджээ. Монголчууд сүүлийн хэдэн жилийн турш авлига, хээл хахууль, улс төрийн тогтворгүй байдалтай тэмцэх хүчтэй манлайлагчийг хайж байгаа. Сант-Маралын судалгаагаар гурван монгол хүн тутмын хоёр нь ардчилсан системд итгэдэг бол дөрвөн хүн тутмын гурав нь ерөнхийлөгч олон парламентын сонгуульд хүчтэй лидер нэр дэвшдэггүй гэж үздэг. Одоогийн Ерөниийлөгч Х.Баттулга уул уурхайн бизнес эрхэлдэг хэнийг ч улс төрд оруулахгүй гэж хүсдэгээ нэг бус удаа илэрхийлжээ. Түүний өмнөх Ерөнхийлөгч улс төрийн намын санхүүжилтийг ил тод байлгахыг хүсч байсан юм.

Гэвч хоёр том нам парламентыг бүхэлд нь хянаж буй тул баталж байгаа хууль бүр нь тэдний хүсэл эрмэлзэл, ашиг сонирхол тусах нь илүүтэй гэж мэргэжилтнүүд дүгнэж байна.

Өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард Авлигатай тэмцэх газар Ерөнхий сайдын албан тушаал хашиж байсан хоёр эрхэм, Сангийн сайдаар ажиллаж байсан нэг эрхмийг уул уурхайн томоохон төсөл хөтөлбөрөөр мөнгө шамшигдуулсан байж магадгүй гэж үзэн баривчилсан байна.

Нийтлэлийн эхэнд дурдагдсан Г.Доржзодов нь Монгол ардын намын стратегийн ахлах мэргэжилтэн бөгөөд кампанит ажлын санхүүжилтийг хэрхэн босгох талаар хуралдаж байхад дээрх бичлэгийг үйлджээ. Гэвч шүүхийн шинжилгээний үндэсний хүрээлэн түүний бичлэгийг эвлүүлэг гэж үзэн хэрэгсэхгүй болгосон байна. Энэ шийдвэрийн дараа бие даасан мэргэжлийн шинжээчид АНУ-д бичлэгийг шалгаж үзээд ямар нэгэн эвлүүлэг ороогүй болохыг баталжээ. Өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаанд улстөрчид, цагдаа хүчнийхэн, тагнуулын албад түүнийг зогсоо зайгүй мөрдөж, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ч удаа дараа дайруулсан юм.

“Би хөшигний цаана чухам юу ярьдгийг л харуулахыг хүссэн. Миний эцсийн зорилго бол сонгогчдод үнэнийг л хэлэх. Би хэзээ нэгэн цаг миний тэмцэл үр дүнд хүрч олон нийт үнэнийг мэдэх болно гэдэгт итгэдэг” гэж Г.Доржзодов ярьж байна.

Эх сурвалж: The Washington Post / newspress.mn