x

Д.Бумдарь: Манайд сонгуулийн соёл, сонгогчдын боловсрол нутагшихгүй байна

МУИС-ийн Улс төр судлалын тэнхимийн багш доктор, дэд профессор Д.Бумдарьтай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Энэ удаагийн парламентын бүрэн эрхийн хугацаа дуусахад жил хүрэхгүй хугацаа үлдлээ. Улс төр судлаач хүнийхээ хувьд одоогийн эрх баригчдыг өнгөрсөн хугацаанд ямархуу ажилласан гэж харж байна вэ?

-Би бодлогын хэрэгжилтэд анализ хийдэггүй. Гэхдээ тухайн Засгийн газар үйл ажиллагаа мөрийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлж чадсан эсэхийг шүүх хамгийн эхний хэмжүүр нь дараагийн сонгууль байдаг. Тэгэхээр энэ асуултын хариуг бид ирэх жилийн сонгуулийн дараа харж болно.

Энэ удаагийн Засгийн газар сайн ажиллаж чадсан бол мажоритар системтэй, хоёр намын тогтолцоо давамгайлдаг манайх шиг улсад дараагийн сонгуульд эрх баригчид ялалт байгуулах магадлал өндөр байх юм. Засгийн газар муу ажилласан бол сөрөг хүчин ялна гэсэн зүй тогтолтой. Сонгууль болоход жил хүрэхгүй хугацаа үлдсэн энэ үед сонгогдсон намын мөрийн хөтөлбөрийг харах нь зүйтэй.

Тухайлбал, утаагүй болгох, цалин хөлсний нэмэгдэл, хариуцлагатай уул уурхайг түгээн дэлгэрүүлэх, боловсрол, нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэх зэрэг олон амлалт бий. Судлаачдын хувьд харахад бодит амьдрал дээр эдгээр асуудал шийдэгдээгүй. Мөн өрийн өсөлт, төсвийн зарцуулалт хэр оновчтой байсныг харах ёстой. Энэ бүхнийг дүгнэж хэлэхэд, одоогийн Засгийн газар сайн ажилласан гэж хэлэх боломжгүй ч суурь шинжтэй эрх зүйн сайн өөрчлөлтүүдийг хийж чадсан.

-2016 онд МАН сонгуульд ялалт байгуулахад ямар хүлээлттэй байсан бэ?

-2016 оны сонгуульд МАН төлөвлөсөн тооноос давсан ялалт байгуулсан. Өөрсдөө ч үүнийгээ хүлээн зөвшөөрдөг. Г эхдээ одоогийн 65 суудал бол нийт иргэдийн 50 гаруй хувийн санал. Тэгэхээр өнгөрсөн сонгууль тийм ч сайн сонгууль болж чадаагүй.

Уг нь сонгогчид МАН-д саналаа өгчихөөд, олуулаа гарчихсан юм чинь түргэн шуурхай шийдвэрүүд гарах байх гэсэн хүлээлттэй байсан. Харамсалтай нь, эрх баригчид мэргэжлийн Засгийн газар байгуулж чадаагүй. Тэр бүү хэл, нам дотроо хоёр хуваагдсан. Энэ гэхдээ зөвхөн эрх баригч МАН дунд байгаа асуудал биш. Манайд байгаа томоохон намуудын аль алинд нь байдаг асуудал.

Намууд дотроо дахиад жижиг намтай мэт хуваагддаг жишиг тогтчихлоо. Тэд өөрсдийн эрх ашгаа нэгдүгээрт тавьж, мөрийн хөтөлбөрийн хэрэгжилт, нэгдсэн шийдвэр гаргах зэрэг гол асуудлаа хойш нь тавьчихаад байна. Ингэж шүүмжлэх юм бол олон ургалч үзэл, намын дотоод ардчилал гэх мэт зүйл ярихыг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ нэгэнт улс төрийн намын гол зорилго төрийн эрхийг барьж, өөрсдийн бодлогоо хэрэгжүүлэх. Төрийн эрх барихаар сонгогдсон бол үүнийгээ хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Одоогийн эрх баригчдын намын бодлого сул байна.

-Парламент эрх ашиг албан тушаалын хэрүүлээс болж дуртай үедээ төрийн ажлыг гацааж байсан.Энэ хэт олонхын зовлон уу?

-Олон хүн гэдэг тоондоо бус, эцсийн зорилго нь нэг байж чадаагүйгээс хагарал үүссэн. Энэ нь намын дотоод ардчилал, түүнийг удирдаж байгаа удирдагчдын арга барил, фракц хоорондын ойлголцол зэрэг олон зүйлсээс хамаарч байгаа юм. Намын мөрийн хөтөлбөрийг биелүүлнэ гэж орж ирсэн үү, эсвэл өөр зорилготой байсан уу гэдгийн л илрэл.

-Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт тодорхойгүй нөхцөл байдалтай болчихлоо. Цаашид үргэлжлүүлэх боломжтой юу?

Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах цаг нь болсон гэдгийг хүн бүр мэдэж байгаа. Засгийн газар бие даасан үйл ажиллагаа явуулж чаддаггүй, шүүх засаглал, улс төрийн намын асуудал, сонгуулийн систем зэрэг олон зүйлсийг одоогийн Үндсэн хууль хангаж чадахгүй байгаа. Эдгээр асуудлыг шийдвэрлэхээр нэмэлт өөрчлөлтийн төслийг эрх баригчид өргөн барьсан.

Гэтэл энэ оны дөрвөн сараас хойш хэлэлцүүлсэн асуудал нь өнөөдөр тодорхойгүй нөхцөл байдлыг үүсгээд байна. Энэ нь анх өргөн барьсан Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах гол зорилгоо алдагдуулсан. Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийн гол зорилгод засаглалыг тогтвортой байлгах, гүйцэтгэх засаглал хүчтэй хэрэгжих зэрэг сайн талууд олон байсан. Хоёрдугаар хэлэлцүүлгийн дараагаас энэ бүхнийгээ замхруулчихсан.

Одоогийн эрх баригчид үнэмлэхүй олуулаа учраас чадна гэсэн итгэл үнэмшилтэй хуулийг өөрчлөх гэж оролдсон боловч нэгдсэн бодлого баримталж чадсангүй. Нөгөө талдаа Үндсэн хуулийг тойрсон улстөржилт төрийн үйл ажиллагааг зогсоож байна.

Учир нь, Үндсэн хуулийг хэлэлцэж дуустал дараагийн асуудлыг хэлэлцэхгүй байх журамтай. Энэ нь цаашдаа төрд гацаа үүсгэж байгаа. Одоо бид дараагийн тоглолтыг хүлээхээс өөр аргагүй болчихсон. Үүнээс гадна шүүх, хууль тогтоох зэрэг засаглалын салаа мөчрүүд. Иймд шүүх засаглал, хуулийн засаглал, гүйцэтгэх засаглал бие даасан байх ёстой.

Гэхдээ энэ гурван салаа мөчир харилцан уялдаатай, нэг нэгийгээ хянадаг байх нь чухал. Гэтэл манай улсад хууль тогтоох засаглал дотроо гүйцэтгэх засаглал нь орчихсон. Нэг ёсондоо шүүх засаглалд УИХ-ын гишүүд шахалт үзүүлдэг, гүйцэтгэх засаглалд Засгийн газраас шахалт үзүүлдэг тогтолцоо байгаад байна. Харин парламентын засаглалтай улсуудад энэ систем арай өөр байдаг.

Тухайлбал, Япон Улсад Засгийн газрыг парламентыг тараах санал оруулбал бүрэн дэмжигдэх шаардлагатай. Хэрвээ энэ санал бүрэн дэмжигдэхгүй, Засгийн газраа тарааж чадахгүй бол Засгийн газар нь буцаагаад парламентаа тараах бүрэн эрхтэй байдаг.

-Сонгуулийн тухай хууль болон улс төрийн намын тухай хуулийг энэ удаа баталж чадах болов уу?

-Сонгууль гэдэг хариуцлагыг тооцох механизм болдог. Улс төрийн соёлыг төлөвшүүлдэг, сайн бодлогыг авч ирэх боломжийг нээж өгдөг чухал хууль бол сонгуулийн тухай хууль. Ер нь манайд сонгуулийн бие даасан хууль гэж байх ёстой. Энэ хуулийг дөрвөн жил тутамд өөрчлөөд байна гэдэг сонгуулийн соёл, сонгогчдын боловсролыг төлөвшүүлэхгүй байгаа юм. Дээр нь өмнө гарсан нэр дэвшигчдэд хариуцлага тооцох механизмгүй болчихсон.

Дараагийн сонгууль болоход нэр дэвшигчид нь солигдоод сонгогч хэн нэгэнд хариуцлага тооцох нь тодорхойгүй болчихож байна. Гэхдээ энэ нь сонгуулийн хуулийг өөрчилж болохгүй гэсэн агуулга биш. Тогтмол өөрчлөлт бидэнд сөрөг үр дагаврыг авчирч байна. Сонгуулийн хамгийн боломжит хувилбар аль нь вэ гэдгийг бид боловсруулах ёстой.

-Хэрэв энэ хуулийг батлахаар бол улс төрийн намуудын зүйл заалтыг яаж оновчтой тусгах вэ?

-Манай улс олон намын системийг хөгжүүлэх бодлоготой. Гэтэл одоогийн мажоритар систем хоёр том намыг л сонгуульд өрсөлдүүлдэг нь нууц биш. Жижиг намуудыг оруулж ирэх зорилготой байгаа бол холимог систем оруулж ирэх ёстой. Ер нь тоглоомын дүрмийг тодорхой болгож байж жижиг намуудыг гаргаж ирнэ. Мажоритар систем гэдэг бол аль танигдсан хүмүүст боломж олгодог тогтолцоо.

-Намуудын санхүүжилтийг хэрхэн зохицуулбал зохих вэ?

-Улс төрийн намын төлөвшилд санхүүжилт шууд нөлөөлдөг. Иймд мөнгө улс төр хоёрыг салгах нь зүйтэй. Улс төрийн намын санхүүжилтийг бие даасан хуулиар зохицуулбал зохистой. Тухайн улс төрийн нам доторх гишүүнчлэлийн мэргэжлийн улстөрчийг мөнгө байхгүй ч гэсэн гаргаж ирэх ёстой.

"Үндэсний шуудан" сонин

iСанал болгох
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.
iШинэ мэдээ
Японд сурч, ажиллаж буй монгол докторант, судлаачид Токиод чуулна 1 цаг 26 минутын өмнө МОНГОЛ: 11 ҮГЭЭР 2 цаг 57 минутын өмнө Халдварт өвчнөөр өвчлөл 5 хувиар нэмэгджээ 3 цаг 22 минутын өмнө Хотын дарга шинээр үйлчилгээнд гарсан сургуулийн автобусуудыг шалгав 3 цаг 35 минутын өмнө "Тавантолгой Түлш" компани Шакмен брэндийн машинуудтай боллоо 3 цаг 45 минутын өмнө Төрийн өмчит их сургуулиудыг механикаар нэгтгэх нь үр дүнгүй байна 4 цаг 13 минутын өмнө Монголын боксчид маргааш мөнгөн медалийн төлөө хүч үзнэ 4 цаг 27 минутын өмнө "Нийгмийн даатгалын шимтгэлийг дахиад нэмбэл иргэд яаж амьдрах вэ?" 5 цаг 1 минутын өмнө Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөд сонгуулийн шинэчлэл багтсангүй 7 цаг 2 минутын өмнө Ё.Бат-Эрдэнэ: Ёртой юм шиг "Казино ороод үзчих юмсан" гэдэг бодол төрдөг байсан 7 цаг 49 минутын өмнө 29 сургуулийн сурагчдад “Хүүхдийн автобус” үйлчилж эхэллээ 8 цаг 47 минутын өмнө Хятадын нүүрсний импорт саарч болзошгүй байна 8 цаг 52 минутын өмнө Тагнуулын ерөнхий газраас "Монголын үндэсний фронт"-од сануулга өглөө 9 цаг 0 минутын өмнө Д.Лүндээжанцан: Ерөнхийлөгч Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөд хүндэтгэлтэй хандах байх 10 цаг 8 минутын өмнө Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийн төслийг баталлаа Өчигдөр 18 цаг 12 минутад "Friends" цувралын тусгай ангийг "HBO Max" бүтээхээр болжээ Өчигдөр 18 цаг 08 минутад Б.Отгонсүх: Сурагчдыг автобусанд нийгмийн ажилтан харгалзаж явна Өчигдөр 17 цаг 36 минутад АН хэлэлцүүлгээс гарч, МАН, ШИНЭН хоёр ҮХНӨ-ийн III хэлэлцүүлгийг дуусгалаа Өчигдөр 17 цаг 00 минутад Ерөнхий сайд нь танхимаа бүрдүүлэх Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг дэмжлээ Өчигдөр 16 цаг 29 минутад Мөнгөө валютаар хадгалахыг сонгосон иргэдийн хувь өсчээ Өчигдөр 15 цаг 54 минутад УИХ-ын дарга Монголын үндэсний фронтын шаардлагад хариу өглөө Өчигдөр 15 цаг 37 минутад Украин улсаас Монгол улсад суух Өргөмжит консул Т.Мөнхбат үүрэгт ажилдаа орлоо Өчигдөр 12 цаг 45 минутад Цэцийн дарга ажлаа өгнө Өчигдөр 09 цаг 55 минутад Венец хот усанд автжээ Өчигдөр 09 цаг 41 минутад Эдийн засгаа солонгоруулна гэсэн амлалт хаана замхарчихав? Өчигдөр 09 цаг 31 минутад Дарангуй дэглэмийг сөрж гарах гарын авлага Өчигдөр 09 цаг 00 минутад Монголчууд 2030 онд дөрвөн сая, 2045 онд таван саяулаа болно Уржигдар 15 цаг 41 минутад Фауст хүн төрөлхтний мөнхийн асуултыг өнөөдөр биднээс асууж байна Уржигдар 15 цаг 26 минутад Түүхэнд бичигдэх хамгийн муу төсөв Уржигдар 14 цаг 04 минутад Зүг чигээ алдсан түмэн Уржигдар 12 цаг 39 минутад Өргөдлийн байнгын хороо иргэдийн 1072 хувьцааны мэдээллийг хойшлууллаа Уржигдар 10 цаг 56 минутад Төрийн тэргүүн, төрийн эргэлтийг яагаад дэмжээд байгаа юм бол?! Уржигдар 10 цаг 15 минутад Нийгмийн даатгалын тогтолцоог гурван давхаргатай болгоно Уржигдар 09 цаг 42 минутад Баянхошууны хөтлийн 200 өрхийг инженерийн шугам сүлжээнд холболоо Уржигдар 09 цаг 07 минутад Шүүх Ц.Сандуй, А.Ганбаатар нарт хуулийн заалтыг буруу хэрэглэж ял оноосон Уржигдар 09 цаг 00 минутад Бизнес эрхлэгчдэд татварын орлогын 90 хувийг буцаан олгодог болно Уржигдар 08 цаг 50 минутад Орос, Хятадын удирдагчид байгалийн хий нийлүүлэх хоолойн нээлтэд оролцоно Уржигдар 08 цаг 39 минутад УИХ-ын гишүүн асан Д.Гантулгад хоёр жилийн хорих ял оноолоо 2019-11-12 23:10 Цагдаагийн шалгалтад ЦЕГ-ын дарга нь өөрөө бүдрэв 2019-11-12 17:00 Иргэд худгаасаа халуун ус авах боломжтой 2019-11-12 16:43 Чикагод 900 гаруй нислэг хойшлогджээ 2019-11-12 16:28 Хүсэлт гаргасан хүүхэд бүрт мөнгө олгоход дахиад 20 гаруй тэрбум төгрөг шаардлагатай 2019-11-12 16:22 Албаны машиныг ялгах тэмдэгтэй болговол дахиад хүнд суртлын асуудал гарна 2019-11-12 16:09 Устаж үгүй болсонд тооцож байсан амьтны гэрэл зургийг авчээ 2019-11-12 15:14 Австралийн түймрийн утаа Шинэ Зеландад хүрэх төлөвтэй байна 2019-11-12 15:00 Засгийн газрын тусгай сангийн тухай хуулийн төслийг эцэслэн хэлэлцэв 2019-11-12 14:09 "Монголын Үндэсний фронт" хөдөлгөөний тэргүүнээр тоймч Ш.Гантулгыг томилжээ 2019-11-12 12:57 Монгол Улсын 2020 оны төсвийн төслийн гурав дахь хэлэлцүүлгийг хийв 2019-11-12 12:36 Хар тамхины асуудлаар ерөнхий хяналтын сонсгол зохион байгуулна 2019-11-12 12:31 Хүнээ мартсан төр буюу 2020 оны төсвийн төсөл 2019-11-12 12:16
iШинэ мэдээ
ЦААШ ҮЗЭХ
iРедакцийн сонголт
Top