Эдийн засагч Ч.Отгочулуутай Засгийн газраас өргөн барьсан Ашигт малтмалын хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлд АМНАТ-ийг бууруулахаар тусгасан талаар болон эдийн засгийн үр өгөөж, ач холбогдлын талаар ярилцлаа.

-Засгийн газраас өргөн барьсан хуульд АМНАТ-ийг бууруулахаар оруулж ирсэн нь нэлээд маргаан дагуулж байна. Үүнийг та хэр зөв зүйтэй гэж үзэж байна вэ?

-Ер нь бол АМНАТ-ийг бууруулах нь зөв л дөө. Ингэж үзэж байгаа хоёр шалтгаан бий. Нэгдүгээрт, энэ чинь Эрдэнэтэд маш их ачаалал өгч байна. Эрдэнэт чинь өөрөө олон их наяд төгрөгийн өртэй байгаа. Мөн тус үйлдвэрт нэлээд технологийн шинэчлэл хийх хэрэгтэй. Цаашдаа далд уурхай руугаа ороход хөрөнгө оруулалт их хэрэгтэй байгаа юм. Нөгөө муу нэртэй, луу данстай 49 хувийнхан чинь овоо технологийг нь шинэчлээд, ашиглалтын явцын хайгуул олоод, урьд нь илрэл төдий байсан ордуудынх нь нөөцийг тогтоох зэрэг ажлуудыг хийж өгчихөөд явсан. Тэр инерциэрээ л яваад байгаа. Түүнээс биш Эрдэнэт нэг хэсэг хэцүү байдалд орсон. Өөрийн өртөг нь 6000 ам.доллар, мэдэгдэж байсан нөөц бага, зэсийн үнэ 4500 ам.доллар болоод уначихсан байсан. Тэгээд оросууд хүртэл өөрсдөө голоод явсан. Одоо харин нөөцийг нь шинэчилж тогтоогоод, үнэ өсөөд илүү урт наслах боломжтой болсон ч одоогийн технологиороо бол үүнийгээ бүрэн дүүрэн ашиглаж чадахгүй. Тэгэхээр илүү орчин үеийн, хүч чадалтай техникт хөрөнгө оруулах шаардлагатай. Хоёрдугаарт, маш олон орд хөрөнгө оруулалтынхаа явцад нам гацчихсан байна. Ийм байхад 20 хувийн роялти төлөхөөр ямар ч ашиггүй болчихно.

-Эрдэнэт үйлдвэрийн АМНАТ-ийг ганцааранг нь 21 хувь хэвээр үлдээлээ гэсэн шүүмжлэл яваад байгаа шүү дээ?

-Тэр гацчихсан байгаа төслүүд чинь Эрдэнэтээс ялгаатай нь хөрөнгө оруулалтаа нөхөөгүй байгаа юм. Тийм байхад нь 20 хувь буюу дэлхий дээр байхгүй роялти авч болохгүй л дээ. Эрдэнэтийн хувьд бол өөр, эхний 30-40 жилдээ манайд юу ч төлөөгүй. Хөрөнгө оруулалтаа бүрэн нөхсөн. Барьж өгсөн зардлаа “Их өр” гээд оросууд буцаагаад авчихсан. Цагтаа ер нь бол сорчлоод ашиглачихсан шүү дээ. Мөн Эрдэнэт дээр хайлуулах үйлдвэр бариулахын тулд зориуд ийм өндөр роялти тавьсан байхгүй юу. Гэтэл хайлуулах үйлдвэр барьсан ч зүйлгүй, оросууд нь гараад явчихсан. Нөгөө талд л зориулсан роялти байсан юм. Нэмээд хэлэхэд, дэлхий дээр орлогоос нь роялти авдаг улс их цөөхөн байдаг. Авсан ч дунджаар дөрвөн хувь л байгаа. Гэтэл манай зарим улстөрчид, гишүүд их буруу яриад байна лээ. Жишээлбэл, Чили улс их өндөр роялтитай гэсэн байсан.

-Харин тийм, Чили улсыг жишээ болгоод л яриад байгаа шүү дээ?

-Чили улсын хувьд бохир орлогоос нь нэг хувийг авчихдаг юм. Тэгээд ашигтай ажиллах юм бол үнээс хамаарч авдаг байхгүй юу. Цэвэр нэмэлт ашгаас нь 16 хүртэлх хувь авч болдог. Үүнийг бохир орлого руу хөрвүүлээд бодвол 3-4 хувийн роялти гэсэн үг. Маш өндөр үнэтэй байсан үед нь л гэхэд долоогоос дээш гарахгүй. Индонез улс гэхэд 4-7 хувьтай л байдаг.

-Тэгэхээр манайх таван хувь гэхээр дундаж түвшинд л аваачих гээд байна гэсэн үг үү?

-Суурь роялти тав гэдэг бол дунджаас арай өндөр үзүүлэлт. Дэлхийн дундаж дөрвөн хувьтай байдаг. Ихэнх улс зардлыг хассан дүнгээс, зарим бүр ашгаас авдаг. Гэтэл манайх өндөр зардалтай зардалгүй хамаагүй, ашигтай ашиггүйг харгалзахгүй шууд авдаг. Манай улс чинь маш бүдүүлэг тогтолцоотой.

-Монголд ТЭЗҮнь бэлэн болчихсон 20-иод төсөл байгаа гэсэн. АМНАТ-ийг ингэж бууруулбал эдгээр төслүүд богино хугацаанд хөрөнгө оруулалтаа татаад, үйл ажиллагаагаа явуулаад эхлэх боломжтой юу?

-Богино хугацаа гэдгийг юу гэж ойлгохоос хамаарна. Гэхдээ 3-4 жилийн хугацаанд хэд хэдэн төсөл ашиглалтад орчих байх. Гол нь АМНАТ тогтвортой байх хэрэгтэй. Тэгэх юм бол 10 жилийн дараа манай зэсийн экспорт өсөөд одоо олж байгаагаас хамаагүй их орлого олох боломжтой.

-Энэ хуулийн төслийг Оюу толгой болон Онтрэ компанитай хийх хэлэлцээрийн дараа хүртэл хойшлуулчих шиг болсон. Ингэх нь хэр зөв бэ?

-Оюу толгойн хувьд тэртэй тэргүй тогтворжуулалтын гэрээтэй. Гучин жил гэхээр 2039 он хүртэл хууль яаж ч өөрчлөгдсөн хамаагүй тухайн үеийнхээ нөхцөлөөр л явна гэсэн үг шүү дээ. Тэгэхээр Оюу толгойд хамаарахгүй. Харин Онтрэ компанийн хувьд жаахан маргаантай л байдаг юм билээ. Онтрэгийн талбайг ашиглахдаа Оюу толгойтой адилхан хөрөнгө оруулалтын нөхцөлөөр татвар, роялтигаа тохирох уу. Эсвэл шинээр тохирох уу гэдэг дээр л маргаантай байгаа юм билээ. Аль ч тохиолдолд Онтрэ өөрсдөө ашиглаж чадахгүй. Рион тинто буюу Оюу толгойгоор дамжуулан ашиглана. Тэгэхээр Оюу толгойн 34 хувийг засаг эзэмшиж байгаа. Тийм болохоор нэг их айгаад, сүржигнээд байх асуудал биш л дээ. Гэхдээ ганцхан Онтрэгээс болоод бусад том төслүүдээ золиосолж байгаа нь харамсалтай. Зэсийн үнэ өснө гэсэн өндөр цикльтэй үед хөрөнгө оруулах татах боломж ч өсчихсөн байгаа. Энэ цонх үеийг ашиглаад уг нь хөрөнгө оруулалтуудаа татаж байсан бол бусад төслүүдэд ч ашигтай л байх байсан.

-Гэтэл зарим гишүүн нэлээд хүчтэй эсэргүүцэж байна. Эдгээр хүмүүс мэдэхгүйдээ ингэж эсэргүүцээд байдаг юм болов уу. Эсвэл цаана нь өөр зорилго байна уу гэдгийг та юу гэж хардаг вэ?

-Хоёр талтай байх. Нэгдүгээрт, мэдэхгүй байж магадгүй. Хоёрдугаарт, Монгол Улс одоо зөвхөн Оюу толгой, Эрдэнэт хоёроос зэсийн хараат байгаад байна. Энэ хоёр чинь улам монополь болоод, бусад жижгүүд нь ямар ч ач холбогдолгүй болоод байгаа юм. Уул уурхайд 20-30 жил гэдэг их богинохон хугацаа. Эрдэнэт, Оюу толгой аль аль нь 20-30 жилийн дараа өнөөгийнх шигээ өндөр ашиг өгөхөө болино. Ингэхээр манайд экспортын болон төсвийн орлого сох дутна. Тийм болохоор одооноос дараагийн Оюу толгой, Эрдэнэтүүдээ хөгжүүлж байх ёстой юм. Ингэж хөгжүүлж чадах юм бол бид илүү өрсөлдөх чадвартай, гаднаас хараат биш болно. Тэгэхээр манайхыг илүү хүчтэй тоглогч болохыг хүсэхгүй байгаа өрсөлдөгч улсууд байна. Нүүрс дээр л гэхэд Орос, Австрали, Индонез гэсэн маш хүчтэй улсуудтай манайх өрсөлдөж байгаа. Сая Хойд Солонгос ороод ирлээ. Харин зэс гэхээр мэдээж Чили, Орос байна. Удахгүй Афганистан орж ирнэ. Ингээд харахаар бидэнд өрсөлдөгчид олон байгаа. Тэгэхээр энэ улсуудын сонирхол байхыг үгүйсгэх аргагүй.

Өдрийн сонин