Монголчууд бид баяр наадмаар 10 хоног амарсан ч, их баяр цэнгүүний үе ид үргэлжилж байна. Ар хударгаар харин олон юм өөрчлөгдлөө. Жишээ нь, Засгийн газрын 2026 оны долдугаар сарын 1-ний өдрийн тогтоолоор өнөөдрөөс эхлэн олон улс, улсын чанартай авто зам ашигласны төлбөрийн хэмжээ 2-5 дахин нэмэгдлээ.

12 хүртэл хүний суудалтай автомашин - 5,000 төгрөг

12-24 хүний суудалтай автобус - 8,000 төгрөг

24-өөс дээш хүний суудалтай автобус - 12,000 төгрөг

Хоёр тэнхлэгтэй, 3.5 тонн хүртэлх ачааны автомашин - 10,000 төгрөг

Хоёр тэнхлэгтэй, 3.5-18 тонн хүртэлх ачааны автомашин - 12,000 төгрөг

Гурван тэнхлэгтэй, 18 тонн хүртэлх - 14,000 төгрөг

Гурван тэнхлэгтэй, 18-25 тонн хүртэлх - 16,000 төгрөг

Дөрөв болон түүнээс дээш тэнхлэгтэй, 25 тонн хүртэлх - 18,000 төгрөг

Дөрөв болон түүнээс дээш тэнхлэгтэй, 25 тонноос дээш - 20,000 төгрөг

Мотоциклоос 2,000 төгрөгийн татвар авдаг боллоо. Манайхан мэдээгүй л найгацгааж яваа байх.

Махны үнэ бөөний захууд дээр бага зэрэг буурсан гэх ч өнөөдрийн байдлаар үхрийн мах “Их наяд” худалдааны төвд нэг килограмм нь 41000 төгрөг байна. Бүх юмны үнэ өссөн учраас дагаад махны үнэ нэмэгдэж таарна. Энэ бол учрыг нь олж ядаад байхааргүй тайлагдашгүй шалтгаантай хүндрэл ч биш. Махны үнэ өмнөх оны мөн үеэс 50 гаруй хувиар өссөн. Харин монгол нутгаар тархан суугаа 200 гаруй мянган малчин өрхийн амьдралын түвшинд нөлөө үзүүлж чадаж байна уу, үгүй юу. Би бол үгүй л гэж хэлнэ.

Яг одоо улс даяар шатахууны хомсдол харанга дэлдчихлээ. Энэ бол менежментийн шийдлүүдгүй аргацааж яваа энэ Засгийн газрын байж байгаа царай. Хот хөдөөгүй бензин тасалдаж, цахим ертөнц хэрүүл хараалаар үерлэж байхад хариуцсан яамны ишгэн дарга нар нь “Иргэд олон хоног наадамлаж, хөдөө орон нутаг руу зорчсоноос болж нөөцгүй болчихлоо” хэмээн мэдэгдэж байх юм. Уг нь автобензин, дизель түлш, бусад дагалдах бүтээгдэхүүний экспортыг бүрэн хориглох талаарх ОХУ-ын Засгийн газрын тогтоол батлагдчихсан байсан. Энэ тогтоолын дагуу бензин, дизель түлшийг 2027 оны 2-р сарын 1-ний өдөр хүртэл экспортлохыг хориглосон. Тогтоолыг 2026 оын 8-р сарын 1-ний өдрөөс мөрдөж эхэлсэн. Гэтэл энэ талаар хариуцлагатай албан тушаалтнууд мэдээгүй байсан төдийгүй, иргэдийг буруутгасан мэдэгдэл хийгээд сууж байгаа нь нийгмийн уур бухимдлыг улам өдөөж орхилоо.

Энэ асуудлаас болоод бид хамаг л стратегийн шинжтэй мэдээллүүдээ дэлгэн хоохондоо хэрэлдэцгээж байна. Улсын хэмжээнд 42 хоногийн л шатахууны нөөц бүрдүүлэх боломжтой бөгөөд, энэ нь төмөр замаар тээвэрлэж байгаа шатахуун ачсан вагоноор тооцсон тоо гэнэ. Харин агуулахын багтаамж маань 30-хан хоногийн нөөц хадгалах боломжтой. Монголчууд бид энэ бүхнээ үгдээрээ ил задгай хэлэлцэн хашгирцгааж байна.

Өмнөх засгийн газрууд бензин түлшний үнээ тогтоож бариад зогсохгүй, нийлүүлэлтийг тасалдаггүй байсан. Гэхдээ өнөөгийн нөхцөл байдал хойд хөршид дөрвөн жил үргэлжилсэн дайны байдлаас шууд үүдэлтэй. Бензин шатахууны хувьд хойд хөршөөс хараат байдалд байгаа бид одоо хэнийгээ ч буруутгах билээ. Оросын цохилтод өртсөн 26 нефть боловсруулах үйлдвэрээс наймыг нь л сэргээсэн бөгөөд 11 нь хэсэгчлэн ажиллаж, долоо нь өнөөдрийг хүртэл бүрэн ажиллагаанд ороогүй байгааг дэлхийн мэдээллийн агентлагууд мэдээлж байна.

Гэтэл бид шатахууныхаа 97 хувийг Оросоос импортолдог. Тиймээс эрчим хүч, шатахууны энэхүү бүрэн хамаарлаа бидний хувьд эдийн засгийн төдийгүй үндэсний аюулгүй байдлын асуудал гэдгийг л ясандаа тултал ойлгож байх шиг байна. Манайх газрын тосны нөөц ордуудтай ч бүгдийг боомилон зогсоодог “эх орончид”-оосоо айгаад хөдөлдөггүй. Бид хэдий болтол ийм арчаагүй амьдрах юм бэ. Монголчууд бид өөрсдөө дотоодын нөөц бололцоогоо өндийлгөж ирмээр байна шүү дээ.

Эрх нь дэндсэн монголчууд бид одоо ухаан сууж “том болмоор байна” . Ажил хийдэггүй, үйлдвэрлэл байхгүй. Гагцхүү найр наадамд умбаж, морь, бөх, лам гурваас өөр шүтэх юмгүй болж дүйнгэтсэн, ийм эрхийн тэнэг ард түмэн биднээс өөр хаана байна вэ.

Дайн эхлээд дөрвөн жил болчихоод байхад оросоос бензин горьддог хэвээрээ. Орос нь өөрөө сүйрч байна. Гэтэл бид ид ажил хийдэг зуны гурван сараа хөл толгойгүй ужиг цэнгэлд умбаж өнгөрүүлдэг янзаараа. Ийм мансуурлын байдалд л хагас ухаантай, манарч тэнэгэрсэн гэмээр хэдэн хүн хоорондоо алалцан амьдарч байдаг болоод удаж байна.

Ажилгүй атлаа машинаа тавиад гэртэй суудаггүй. Хэрэлдэж зодолдож байж балга бензин олж аваад тэрийгээ найр наадамд үрээд дуусгадаг. Нарийн яривал Төр ч заавал бензинээр хангах албагүй. Цэрэг арми, цагдаа, эмнэлгээ цахилгаан, бензинээр хангадаг юм байгаа биз. Хувийн хэвшлийнхэн энэ бизнесийн зах зээлээ илүү өргөн оролцоогоор тэлэх хэрэгтэй. Хэдхэн компанийн монополь дор л явж ирлээ шүү дээ.

Гол зүйл, Монгол Улс байгалийн арвин их баялагтай ч стратегийн чухал түүхий эд болох газрын тосны хувьд өвөрмөц парадокс байдалд оршдог. Энэ нь дотооддоо түүхий тос олборлож, гадагш нь экспортолдог атлаа бэлэн бүтээгдэхүүн болох шатахуунаа 100 хувь импортоор авдаг хараат байдал юм.

Тэгвэл Монгол улсад газрын тосны ямар нөөц байна вэ, өнөөгийн олборлолт болон ирээдүйн мега төслүүдээр энэ дүр зургийг хэрхэн яаж өөрчлөх вэ гэдэг рүүгээ бодлого хийх цаг ирчихээд байна.

Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт өнөөдрийн байдлаар хайгуулаар тогтоогдсон геологийн нийт нөөц 250 сая орчим тонн гэж үнэлэгддэг. Үүнээс эдийн засгийн үр ашигтай, техник технологийн хувьд олборлох боломжтой, баталгаат ашиглалтын нөөц нь хэдэн арван сая тонноор хэмжигддэг.

Монгол Улс жил бүр дунджаар 1.0-оос 1.2 сая тонн түүхий тосыг газрын хэвлийгээс олборлож байна. Үндсэн олборлолтыг БНХАУ-ын төрийн өмчит "Петрочайна Дачин Тамсаг" компани Засгийн газартай байгуулсан бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний (БХГ) дагуу гүйцэтгэдэг. Олборлосон түүхий тосоо ямар нэгэн боловсруулалт хийлгүйгээр шууд БНХАУ-руу түүхийгээр нь гаргадаг.

Бидний явж ирсэн энэ загвар дэлхийн зах зээл дээр газрын тосны үнэ хэлбэлзэх, эсвэл импортлогч улсуудад нийлүүлэлтийн доголдол үүсэх тоолон монголын эдийн засаг, иргэдийн амьдрал шууд хүндэрдэг сул талаар байнга илэрч байдаг. Энэ зовлонг бид өнөөдөр эдэлж явна. Монгол Улс нефтийн баялаггүй биш, харин түүнийгээ эцсийн бүтээгдэхүүн болгох үйлдвэрлэлийн гинжин хэлхээгүй. Хэрэгжиж буй мега төслүүд амжилттай дуусч, үйлдвэр ашиглалтад орсноор газрын тосны салбар нь зөвхөн уул уурхайн олборлолт биш, Монгол Улсын эдийн засгийн аюулгүй байдал, тусгаар тогтнолын маш том тулгуур багана болох ирээдүй ойрхон буй хэмээн өр шир тавин зүтгэж, итгэж найдан байгаа ч ажил хийх дургүй, амаа ангалзуулж халамж нэхсэн энэ байдлаараа байцгаах юм бол амьдралын түвшин маань сайн чанарт шилжихгүй.

Төр нь зориуд нийтээр нь согтууруулж, найр наадмаар хулдаж, овоо тахиж, бөх морь тойрсон наадааныхаа хөлд шороонд булуулан хэрэлдэцгээж, мэдээллийн сувгуудаар нь зөвхөн их бага наадмууд үзүүлэн мунхруулах бодлого зориуд явуулж байна. Үүнийгээ больцгооё.

Б.Ганчимэг /baabar.mn/