Монголын сайд нарын төлөөлөл хуучин Хаант Орос Улсад айлчлах үеэр Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнгээс Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг дэмжихийг хүсэж Английн Элчин сайдын яаманд илгээсэн захидал тус улсын Үндэсний төв архивт хадгалагдаж байна.

Захидлыг 1913 оны 12 дугаар сарын 24-нд Санкт Петербург хот дахь Британийн Элчин сайдын яаманд хүргүүлснийг тухайн үеийн дипломат хэл болох францаар хөрвүүлэн Элчин сайд Жорж Бьюкенэн тайлбарын хамт Лондонд илгээж байсан түүхтэй.

Түүхэн энэ баримтыг Британид хадгалагдаж буй Монголын түүх соёлтой холбоотой дурсгалуудыг нэгтгэсэн “Британи дахь Монголын түүх соёлын өв” номд хэвлэжээ. Захидалд Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн бүтэн байдал, улсын дотоод хэрэг, худалдаа, үйлдвэр, гадаад харилцааны бүрэн эрхтэй гэдгийг батлан тунхагласан тухайгаа дурдсан байдаг.

Гэвч Английн Элчин сайд 1912 оны Орос-Монголын гэрээнд оролцож асан оросын дипломатч, Монголд сууж байсан М.Кростовецтэй зөвлөлдсөнөөр Монголын тусгаар тогтнол, бүрэн бүтэн байдлыг хүлээн зөвшөөрөхгүй гэсэн няцаалт өгчээ. Английн Гадаад хэргийн яам тус асуудлыг тусгайлан хэлэлцэхэд нэг зөвлөх нь “Оросын Монголтой хийсэн гэрээний нэгэн адил гэрээг хийж болно” гэсэн санал гаргасан ч хуралдааны эцэст “Худалдаа, эдийн засгийн ашиг бага” гэх үндэслэлээр дээрх захидалд хариу өгөхөөс татгалзсан. Энэ нь Монгол Улсыг геополитикийн хэрэгсэл болгоод зогсохгүй, асуудлыг бүхэлд нь Английн Засгийн газраас “Төвөдийн хэлэлцээрт ашиглаж буй халхавч” хэмээн дүгнэсэн байдаг тухай тус номд бичжээ.

Оросын хоёрдмол үзэл санаанд сэтгэл дундуур болсон Монгол Улс олон улсын хамтын нийгэмлэгт хандан, Их Британи, Франц, Герман, АНУ, Япон, Дани, Бельги, Нидерланд, Австри, Унгар улсад тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэх, улс төрийн дипломат харилцаа тогтоох, худалдааны гэрээ байгуулах хүсэлтээ илгээжээ. Монгол Улс тухайн үедээ гадаад харилцааны бие даасан байгууллага байгаагүй тул шууд болон шууд бус суваг ашиглаж хүсэлт захидал илгээж байсны эх хувь өдгөө Английн Үндэсний төв архивт байгаа юм.

Хэдийгээр монголчууд Чин гүрний эрхшээлээс гарсан түүхэн дэвшилтэт алхам нь дотооддоо маш том өөрчлөлтийг авчирсан ч тухайн үеийн их гүрнүүдийн хоорондын геополитикийн харилцааг давж эс чадсан нь олон улсад Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн бүтэн байдлаа хүлээн зөвшөөрүүлээгүй шалтгаан болжээ. Монголын талаас Английн Засгийн газарт өгсөн уриалга-захидал нь Английн хувьд бүс нутгийн хэмжээнд их гүрний ашиг сонирхол нь зөрчилдсөнтэй холбоотой хэмээн тайлбарлажээ.

Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнгийн энэхүү нууц захидал нь цуврал ботид орсон бичгийн шинэ баримт болохыг номын зохиогч, тус музейн захирал, Академич С.Чулуун онцлоод, “Сайн ноён хан Намнансүрэнгийн тэргүүтэй Монголын сайд нарын төлөөлөл улсынхаа тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрүүлэхээр Орост 3 сар болсон нь ХХ зууны хамгийн урт хугацаанд хийсэн төрийн айлчлал юм. Мөн улс төрийн хамгийн олон төлөөлөгчтэй уулзсан айлчлал ч гэж хэлж болно. Оросын хаантай гэхэд хоёр удаа, УИХ-ын гишүүд, 11 сайд, дарга гээд бүх түвшний хүнтэй уулзсан байдаг”-ийг тодотгосон юм.

Монгол Улсын анхны Ерөнхий сайд Намнансүрэн одоогийн Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын нутагт 1878 онд Алтан ургийн язгууртан, нутаг усандаа "Догшин цоохор ноён" хэмээн алдаршсан Төгс-Очирын хоёр дахь хүү болж мэндлэн, 1896 оноос Сайн ноён хан, 1912 оноос нас барах хүртлээ Ерөнхий сайдаар 7 жил ажиллажээ.

Тэрээр 1911 онд манжаас тусгаарлах Халхын 4 ханы нэрээр Оросын хаант улсаас тусламж гуйх бичигт гарын үсэг зурж, тусгаар тогтносны дараа Засгийн газар бүрдүүлэхэд Шадар сайдаар, 1912 онд Богд хаант тусгаар Монгол Улсын Засгийн газрын анхны Ерөнхий сайдаар томилогдон, 1915-1919 онд Цэргийн яамны сайдын албыг хавсран хашиж байжээ.