Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч Д.Ганзоригийн бүрэн эрхийн хугацаа ирэх долоо хоногт /зургадугаар сарын 2/ дуусна. Үүнтэй холбоотойгоор дараагийн Ерөнхий шүүгчийг сонгох сонгууль болох ёстой. Дээд шүүхийн есөн шүүгч хуралдаад дундаасаа нэгийгээ сонгоод, түүнийг нь Ерөнхийлөгч батламжлах ёстой.

Гэвч одоогийн Ерөнхий шүүгч нь дахин сонгогдох боломжийг лхагва гаригт /2026.05.27/ болсон Үндсэн хуулийн цэцийн их суудлын хуралдаанаас гаргалаа. Шүүхийн тухай хуулийн 36.7 буюу “Ерөнхий шүүгчийг 6 жилийн хугацаагаар зөвхөн нэг удаа сонгох” заалт Үндсэн хууль зөрчсөн гэдэг дүгнэлт гаргаад хүчингүй болгосон. Цэцийн энэ шийдвэрээс болж Монголын улс төр бүхэлдээ донсолж байх шиг. Төрийн институцүүд хоорондоо “мөргөлдөөд” эхэллээ. Үүний эхийг манай Үндсэн хуулийн цэц тавилаа.

Удахгүй “Ерөнхийлөгчийг зургаан жилийн хугацаагаар зөвхөн нэг удаа сонгох” тухай ҮХНӨ нь Үндсэн хууль зөрчсөн байна гээд Цэц дүгнэлт гаргахад ойрхон болов. Учир нь 2019 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр орж ирсэн уг заалтыг Ерөнхийлөгчийн тухай хуульд хараахан бичиж амжаагүй байгаа. УИХ хууль санаачлаад, түүнийгээ батлаад, баталсан хуулийг Цэц хүчингүй болгох хэмжээний хугацаа үлдсэнгүй л дээ. 2027 оны сонгуулийн өмнө...

Өмнө нь бид “Парламент буюу УИХ Засгийн газрын хуулийн хэлтэс боллоо” гэж ярьж, бичдэг байлаа. Харин одоо Үндсэн хуулийн цэц гэдэг байгууллага хэний хуулийн хэлтэс вэ? гэж бодоход хүргэж байна. ҮДШ-ийн Ерөнхий шүүгчийн томилгоог Ерөнхийлөгч хийх ёстой учраас “чигийг” заачих болов уу. Мөн Цэцийн шийдвэр гарсны дараа манай нэг хуульч олон нийтийн сүлжээнд бичсэн байна лээ. Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчийг заавал яагаад Эрүүгийн танхимаас томилдог юм бэ? Үе үеийн Ерөнхийлөгч нарын жадны үзүүр, сумны зэв болох гэж томилогддог юм уу? гэж. Том хэргүүдийг улс төрийн захиалгаар хаадаг, нээдэг гэсэн л үг шүү дээ.

Хамгийн тодорхой нэг жишээ бий. АН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга С.Баярцогт Оюутолгойн гэрээг байгуулсныхаа төлөө 2017 оноос эхлэн тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын захиалгаар АТГ-т шалгагдаж, гурван шатны шүүхээр ял сонссон. Гэтэл У.Хүрэлсүх Ерөнхийлөгч болоод Дээд шүүхийн бүх шүүгчдийн зөвлөлийг хуралдуулж байгаад хэргийг мөрдөн байцаалт руу буцаагаад, прокурорын шатанд хэрэгсэхгүй болгосон. Өөрөөр хэлбэл, Ерөнхий шүүгч ийм “хар ажлуудыг” нь хийдэг. Тийм учраас “Шүүгчийг нь хязгаарлаж болдоггүй юм бол ядаж Ерөнхий шүүгчийг нь зургаан жилийн хугацаатай ганц удаа томилдог байя аа” гэдэг хязгаарлалтыг хуульд оруулсан хэрэг. Одоо тэр нь ч байхгүй боллоо. Х.Тэмүүжин тэргүүтэй АН-ын бүлгийн цөөн хэдэн гишүүнээс өөр дуугарсан хүн алга.

Хамгийн эмгэнэлтэй нь УИХ-ын баталсан хуулийг Цэцийн өмнө хамгаалах ёстой итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нь хуулиа хамгаалахын оронд “УИХ-ын баталсан хууль Үндсэн хууль зөрчсөн нь үнэн байна аа” гээд гараа өргөөд гарч ирсэн явдал. Товчхондоо парламент парламент биш болжээ гэсэн үг. Парламент хүчтэй байх, чадамжтай байх нь хүний тооноос хамаарддаггүйн бас нэг жишээ. 76 гишүүнтэй парламентыг 126 гишүүнтэй болгож томруулаад ч тусыг эс олов. Парламент дахь олонхийн бүлэг нь голоороо хуваагдаад албан бус хоёр бүлэгтэй болчихсон, түүн дээр нь Ерөнхийлөгч хүссэнээрээ тоглолт хийж байна л даа. Парламент хүчгүйдвэл Ерөнхийлөгчийн институц хүчээ авдгийн бодит жишээ. 126 гишүүнтэй парламент бүхэлдээ Ерөнхийлөгчийн барьцаанд орчихсон байна.

Саяхан даа, УИХ-ын гишүүнийг хугацаанаас нь өмнө эгүүлэн татах тухай хуулийн өөрчлөлтийг манай парламент яаж эсэргүүцэв? Улсаараа, нийтээрээ дэмжээд явж байсан хуулийн төслийг “Парламентын ардчиллыг үгүй хийх гэлээ, парламент дархлаагүй боллоо” гэж уйлан дуугарсаар байгаад хэлэлцүүлгийн дундаас орхисон. “Хэлэлцэх нь зүйтэй” гэдэг кноп дараад мартчихсан. Оронд нь гишүүд өөрсдөө санаачлаад огт өөр хуулийн төсөл өргөн бариад, түүнийгээ хэлэлцээд явж байгаа. Ерөнхийлөгчийн өргөн барьсан хууль хаанахын жалганд хэвтэж байгааг бүү мэд. Энэ хоёр хуулийн төсөл дээр наймаа, тохироо хийсэн байхыг үгүйсгэхээр нөхцөл байдал үүсээд байна. Парламент нь парламент байхаа, Цэц нь цэцлэхээ болилоо.

Алсуураа манай улс нэг хүний дарангуйлал, Ерөнхийлөгчийн засаглал руу гулсаж байх шиг. Зургаан жилийн хугацаатай сонгогдсон Ерөнхийлөгч нэг удаа улирахад л бүх зүйл дуусаа. Хувь хүн хэн нь байхаас огт хамаарахгүйгээр шүү. Ардчиллын “баян бүрд” гэгдэж байх үед Ц.Элбэгдорж наймхан жилийн дотор хэрхэн дарангуйлагч болж хувирахыг бид нүдээрээ харсан шүү дээ. Эрх мэдэл хүнийг ингэж эвддэг. Тиймээс бүрэн эрхийн хугацааг нь хуулиар хязгаарладаг. Парламент энэ эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг. Гэтэл парламент нь өөрөө өөрсдийнх нь эрх ашгийг хөндсөн ганцхан хуулийн төслөөс болж ингэтлээ жижигрэнэ гэдэг өмнөх 35 жилийн түүхэнд огт байгаагүй үзэгдэл. Олдохоороо өлдөнө гэдэг л болж байна.

Б.ЗАЯА