x

Нинжагийн мал аж ахуй айсуй

Зураг: Ховд аймгийн Дөргөн суманд өвөлжөөний туршилтын жижиг талбайд бэлчээрийн даацад тохирсон мал, гадна талд малын тоог хянахгүй бэлчээсэн байдал. Туршилтын жижиг талбай 3 жилийн дараа ингэж сэргэжээ.

Социализмын үед малчин өрх 90 мянга, малын тоо 20 сая орчим байснаа өдгөө малчин өрх 160 мянга, харин мал 70-80 саяд хүрчээ. СССР –ын асар их өр зээлийн 80-90 хувийг зөвхөн мал өсгөхөд зориулаад ч монголын мал өнөөгийнх шиг айхавтар өсөж байгаагүй. Шалтгаан нь хүний мөн чанараас л үүдэж буй, угаасаа нэгдлийн /бусдын/ малыг өсгөх гэж хэнхэглэх малчин байхгүй. Зөвхөн мал өсгөх гэлтгүй ер нь ямар ч социалист өмчийг хэн ч хайрлаж, хямгадахгүй нь практикаар нотлогдсон үнэн л дээ. Харин зах зээлд шилжиж, төр засаг мал хувьчлаад орхисон чинь харин арав хүрэхгүй жилийн дотор 20 сая мал 30 сая болоодхов, ямар ч ЗХУ тусламж, нэгдэл сангийн аж ахуйн оролцоогүй, хүчтэй ган зуд хэд хэд нөмөрсөн, зах зээлийн шилжилтийн тарчиг цагт шүү дээ! Нэгдэл сангийн аж ахуй тарж, аймаг сумын контоорын олон хүн ажилгүй үлдэж, зарим нь наймаа хөөж зарим нь мал дээр гарч малчдын тоо ч өсөв. Улмаар 2007 онд 40 сая дахь малаа тоолж Н.Энхбаяр дарга ТВ –ээр бахдан ярьж билээ. Малаа амжилттай өсгөсөн малчид маань 2000–аад оны эхээр бол улс ард түмнээ өлсөхөөс аварсан баатрууд байсан нь үнэн юм шүү. Тиймээс ч мянгат малчин цол шагнал бий болсон. Харин өдгөө нөхцөл байдал шал өөр. Зах зээлийн хүнд үеийг давж, хонь малаа хамаг чадлаар өсгөх гэж улайрахдаа бид хамгийн энгийн мөртлөө хамгийн чухал нэг зүйл анзаарсангүй. Нүүдлийн мал аж ахуйн жинхэнэ үнэ цэнэ нь малдаа биш, 40 төрлийн ургамал ургадаг байсан /өдгөө 10-20 төрөл болж цөөрсөн/ бэлчээртээ байгаа гэдгийг мартжээ.

Бэлчээрийг жимсний буттай зүйрлэбэл мал нь түүнээс жил бүр ургадаг жимс төдий юм. Нэг жил бүх жимсээ шувуунд идүүлж ч болно, гэхдээ дараа жил жимс дахиад л ургана. Монголын хамаг малыг нядлаад зарсан ч төдөлгүй буцаад л өснө, харин бэлчээр нэг цөлжвөл дахиж сэргэхгүй. Жимсний бутаа шатаачихвал дахиж ургуулах гэж олон жил, маш их хөдөлмөр шаардахтай ижил. Зүйрлэбэл мянгат малчин шагнана гэдэг нь 10 литр жимс түүсэн хүнийг л шагнаад байгаа юм. Хэрвээ тэр жимсний бут эзэнгүй бол бүгд жимсээ уралдаж түүнэ, яарч өрсөх гэсэндээ мөчир салаатай нь зулгаана, эцэстээ жимсний бут үхнэ. Зах зээлд шилжсэн өлсгөлөн үедээ бид жимс түүхдээ хэт анхаараад, жимсний бут арчлах асуудал нь таг орхигджээ. 

Бэлчээр доройтож буй талаар бүгд ярьдаг, маш аймшигтай статистик тооцоог бүгдээрээ л мэддэг. “Морио гэрийн ойролцоох дэрсэнд цулбуураар нь уячихдаг, явахдаа дэрсний толгой илбэж, нүүх болгондоо өнчин гадас ч үлдээхгүй бууриа цэвэрлэн, жилдээ дөрвөөс таван удаа нүүж бэлчээр сэлгэдэг байж билээ хэмээн..” хууччуул хөөрнө. Харин өнөө цагт зүлэг ногоо халцарч тагжраад, суларсан хөрс хунгарлаж, энд тэнд элсэн довцогууд үүсч, ургамал ногооны төрөл цөөрч, голын ус шимэгдэн нэг л өнгө сүргүй. Бага байхад хөдөө очиход нэг л гоё хивс шиг ногоон зүлэг байдагсан, одоо халцархай онгорхой шарилж лууль ханхалсан харшил сэдэрмээр тал хээр зонхилох гээд байгааг бүгдээрээ л анзаарч буй байх.

Асуудалд хандах өнгөц дүгнэлт олон. Бэлчээрийн зохицуулалт ярихаар “Нүүдлийн мал сөнөнө, бүтэхгүй” гэж таамгаар эсэргүүцэх нь бий. Эсвэл бүр туйлширч, Өвөрмонгол шиг болцгоох гэнэ. Бэлчээрийн даацтай уялдуулж идээшлүүлэх малын тоог хоног улирлаар нь хэрхэн арчлахыг малчид өөрсдөө сайн мэднэ. Шинэ арга технологи ч олох гээд байгаа юм биш, хуучин уламжлалаа сэргээх тухай л юм. Өвөлдөө ямар байхыг зундаа тандаж, өөх махан таргыг хэрхэн тэнцүүлж, өвөлжөө хаваржаа зуслан намаржаагаа тэнцвэртэй сэлгэж, хэдийд хэрхэн ашиглахаа мэдэж уян хатан амьдардаг малч чанараа эргэн сэргээх тухай л асуудал юм. Урьд нь гурван хонь идэж байсан бэлчээрт одоо хорин ямаа идээшлэж байгааг захын малчид ч, орон нутгийн удирдлагууд ч уг нь мэднэ. Асуудлыг олж хараад, малчид нь айл саахалтаараа нэгдэж зохион байгуулагдан, бэлчээрээ хуваарьтай амраан ашиглаж, нутаг усаа хайрлан малын тоонд бус чанарт анхааран ажиллаж байгаа зарим сум бий нь бий. Бэлчээр нь сайхан сэргэг, монгол өвс ихтэй Ховдын Дуут, Увсын Зүүнговь, Завханы Тэс, Сантмаргац, Архангайн Цахир сумдыг судлаачид дурдаж байна. Харин мянга мянгаараа малаа өсгөөд бэлчээр нутагаа дов болтол нь идсэн өмхий өвс шарилжаар дүүрсэн нутаг бэлчээртэй болсон сумд тэрнээс хэдэн арав дахин олон нь харамсалтай. 

Гэхдээ асуудал ямаандаа ч биш, мотоциклондоо ч биш хүн хоорондын харилцаанд л байгаа юм. Нэг нь бэлчээрээ гамнаж байхад хажуудах нь гамнахгүй бол яах вэ? Сум багаараа овоо сайхан нэгдэж, бэлчээрээ чадан ядан сэргээж байтал нэг ганган жийптэй нөхөр 5000 ямаа, хурдны хэдэн азарга адуу туугаад ирвэл яах вэ? Ташуурдаад хөөх үү? Бэлчээр хамгаалах эх оронч үзэл зааж аргадах уу? Нөгөө талаас, үнэхээр зуд болоод отор хийх гээд очтол өөдөөс хөөж ташуурдаад байвал яах вэ? Ямар нэг зохицуулалт, хууль дүрэмтэй байхыг малчид өөрсдөө үнэхээр хүсэж буй ажээ. “Ногоон алт” төслийн судалгаагаар 2010 онд малчдын тал нь л бэлчээрийн хууль хэрэгтэй гэж ойлгож байв. Яваандаа 2016 онд хийсэн судалгаагаар малчдын 70 хувь нь, 2018 онд бүр 80 орчим хувь нь бэлчээрийн хууль зайлшгүй хэрэгтэй гэж үзсэн байна. Яг одоо ихэнхи газар бэлчээрийн өвсийг хэн нь олон мал оруулж, хэн нь түрүүлж идэх вэ гэдэг уралдаан л явагдаж байна. Энэ “зэрлэг социалист” уралдааныг зохицуулах нь гарцаагүй төр засгийн үүрэг. Бүр Чингис хааны үед ч адуу малын бэлчээр нутаг, малчдын ажил үүргийг зохицуулах заалтыг Их Засаг хуулинд тусгаж, газарчин гэж мэргэжил бий болгож байсан түүхтэй.

Энэ эрчээр үргэлжилбэл нүүдлийн мал аж ахуй биш нинжагийн мал аж ахуй л манайд үлдэх нь. Мэдээж морио уна, мотоциклоо боль гэвэл тэнэг хэрэг. Харин ч малчид илүү тохитой аж төрж, тохитой чиргүүлд боловсон 00 душтэй болох нь цаг хугацааны асуудал биз. Хамгийн гол нь бэлчээрт хэрхэн хандах вэ гэдэг л юм. Бэлчээрээ гамнаж, сайхнаар нь байлгаж чадвал тэр нүүдлийн мал аж ахуй, бэлчээрээ цөлжүүлж уралдаж идэх л юм бол тэр нинжагийн мал аж ахуй. Хяналтгүй, хууль дүрэмгүй, хөлсний малчид механик техникээр уулгалан дайрч, эцэст нь хил хязгааргүй цөлжсөн нутаг үлдээх нь нинжагийн мал аж ахуй биш гэж үү? Уул уурхайг нөхөн сэргээгдэхгүй баялаг л гэдэг, цөлжсөн бэлчээр ч бас нөхөн сэргээгдэхгүй баялаг биш гэж үү?

                                                                                                                              Аанхаа /baabar.mn/

iСанал болгох
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.
iШинэ мэдээ
МИАТ компанид үүссэн нөхцөл байдлын талаар ЗТХ-ийн сайдын мэдээллийг сонсов 11 цаг 33 минутын өмнө Их, дээд сургуулийн багш, ажилчдыг НДШ, ХХОАТ-аас чөлөөлөхийг дэмжлээ 11 цаг 48 минутын өмнө УИХ-ын гишүүн цахим хуралдаанаас хоцорвол үг хэлэх эрхийг нь хасна 12 цаг 36 минутын өмнө Д.Нямхүү: Өнөөдөр шинээр мэдэж буй мэт соргог байж, хяналтаа үргэлжлүүлэх хэрэгтэй 12 цаг 48 минутын өмнө Э.Бат-Үүл нарын 10 хүнд холбогдох хэргийн шүүх хурал товлогдлоо 13 цаг 17 минутын өмнө Ерөнхий сайд ЕБС, цэцэрлэгийн хөл хориог 9 дүгээр сарын 1-н хүртэл сунгах чиглэл өгчээ 13 цаг 25 минутын өмнө Сайн дураараа НДШ төлдөг 186 мянган иргэний даатгалыг төр төлнө 13 цаг 59 минутын өмнө Дархан-Уул аймагт энэ сарыг дуустал архи, согтууруулах ундаа худалдаалахгүй 14 цаг 13 минутын өмнө Унгар улсад тэтгэлэгт хөтөлбөрөөр суралцаж буй оюутнуудын АНХААРАЛД! 14 цаг 52 минутын өмнө Ослын улмаас нас барсан хүүхдийг цагдаагийн байгууллагад мэдэгдэлгүй нууцаар оршуулжээ 14 цаг 58 минутын өмнө Нийслэлийн халамж асрамжийн төвүүдэд ариутгал халдваргүйтгэл хийгдлээ 15 цаг 6 минутын өмнө Тавантолгойн 450 мВт-ын цахилгаан станцыг төрийн санхүүжилтээр барина 15 цаг 40 минутын өмнө Үндсэн хуулийн цэцийн дунд суудлын хуралдаан болно 16 цаг 14 минутын өмнө ЗААВАР: U-Money картаар зорчигчдод НӨАТ-ын сугалааны дугаар олгож эхэллээ 16 цаг 24 минутын өмнө Төрийн олон талт үйлчилгээг гэр хороолын иргэд дэргэдээсээ авна 17 цаг 15 минутын өмнө НИТХ-аас гэр хорооллын газрыг дахин төлөвлөн барилгажуулах төслийн байршлуудыг батлана 18 цаг 3 минутын өмнө Сэлэнгэ аймагт тусгаарлагдсан нэг иргэнээс коронавирус ИЛЭРЛЭЭ 18 цаг 20 минутын өмнө “Еbarimt” программд бүртгүүлсэн дансаар ноогдол ашгийг тараана 18 цаг 24 минутын өмнө Баянхошуунд 11 мянган өрх төвийн дулаанд холбогдох боломж бүрдлээ 18 цаг 32 минутын өмнө Өнөөдөр тусгай үүргийн нислэгээр 200 гаруй иргэн эх орондоо ирнэ 18 цаг 39 минутын өмнө
iИх уншсан
Сайд нараа сэлгэхгүй гэвэл гишүүнээс нь чөлөөлөх гарц бас ба... Д.Цогтбаатар сайд аа, дипломат алба чинь хар тамхи, визний н... Л.Хангай: Монголоор дамжуулан хийн хоолой барих ажил өнөө ма... Коронавирус ба "мораль" Цар тахал ба санхүүгийн хар зах Т.Мэндсайхан: "Давхар дээл"-ийн хязгаарлалт ирэх сараас шууд... Зүв зүгээр байсан цэцэрлэг ... 3,2 тэрбум ... “ЮБ констракшн... Бүрэн зураглалын талаар сэтгэгдэл ХХ зуунд хамгийн их гамшгийг дагуулсан гурван ЦАР ТАХАЛ АН-аас иргэдэд 1,260,000 төгрөгийн тэтгэмж олгох санал гарга... Ирэх л байсан "цохилт" буюу Ерөнхий сайдын "тахал дуудсан" м... Улс орнууд, удирдагчид хүртэл коронагийн хөлөөр янз янзаар я... “Еbarimt” программд бүртгүүлсэн дансаар ноогдол ашгийг тараа... "Хөвсгөл" нуурын мөс цөмөрч, алба хаагч эргүүл хийж байхдаа ... Ц.Элбэгдорж: Эмтэрч санасан нутагтаа, Та нартаа хүрээд ирлээ... НЭХЭЛ: Монголыг хэн ийм болгосон юм бэ? Д.Сарангэрэл: Эрүүл мэндийн салбар коронавирусийг ялна гэдэг... Ослын улмаас нас барсан хүүхдийг цагдаагийн байгууллагад мэд... Туркт суугаа Элчин сайд Р.Болдыг эргүүлэн татах шаардлага үү... Ц.Элбэгдорж маргааш үдэд тусгай үүргийн онгоцоор эх орондоо ...
Top