Сонгуулийн хуульд өөрчлөлт оруулахаар УИХ-ын даргын захирамжаар байгуулсан ажлын хэсэг өнгөрөгч даваа гаригт УИХ дахь МАН-ын бүлэгт төслөө танилцуулжээ. Ажлын хэсэг УИХ-ын гишүүдээс гадна УИХ-д суудалтай намуудын төлөөлөл бүхий 12 хүний бүрэлдэхүүнтэй ажилласан байна.

Сонгуулийн хуульд өөрчлөлт оруулах асуудал өнгөрөгч 2017 оноос эхлэн яригдсан бөгөөд одоогийн хуулиар гурван сонгуулийг нэг хуулиар явуулж байгаа нь хуулийн хувьд хийдэлтэй байна гэж эрх баригч нам үзсэн хэрэг. Тиймээс Ерөнхийлөгч, УИХ, орон нутгийн сонгууль тус тусдаа хуультай байхаар хуулийн төсөл боловсруулах ажлын хэсэг байгуулаад ажиллаж байгаа юм.

Өнгөрсөн хугацаанд монголчууд долоон удаа сонгууль явуулсны дөрвийг нь мажоритариар, нэг удаа холимог, бусдад нь томсгосон тойргоор сонгууль хийсэн байна. Энэ хугацаанд Сонгуулийн хуулийг батлахдаа ихэвчлэн тухайн үед эрх барьж байсан намд ашигтай байдлаар хийж ирсэн байдаг. Өнөөдрийн хувьд ч гэсэн эрх барьж байгаа намд ашигтай тусах байдлыг хамгийн түрүүнд тооцсон нь тодорхой. Гэвч үүний хажуугаар монголчуудын нийтлэг эрх ашиг гэж том зүйл бий. Тэр нь эрх барьж байгаа намын ч гэсэн эрх ашигтай бага ч гэсэн ойртож очиж байвал болоод явчихна гэсэн үш.

Гэхдээ мэдээж ажлын хэсгийн хувьд сонгуулийн тогтолцооны бусад хувилбаруудыг ч гэсэн тооцож үзсэн байна. Одоогийн байгаа жижиг 76, мөн өмнөх томсгосон буюу олон мандаттай тойрог, бүсчилсэн хувилбар, Монгол Улс бүхэлдээ нэг тойрог болох гэсэн дөрвөн хувилбараас гишүүд сонголтоо хийх болох нь. Ажлын хэсгийн хувьд Монгол Улс нэг тойрог гэсэн тогтолцоон дээр тогтоод байгаа юм байна.

Учир нь өнгөрсөн хугацаанд жижиг тойргоор хийсэн сонгуулиуд хэтэрхий үрэлгэн зардалтай, тойрогт үндэслэж хөрөнгө оруулалтыг хуваарилах улс орны эдийн засгийг сулруулж байна хэмээн үзжээ. Иймд ард түмний өмнө тулгамдаж байгаа гол асуудал болох ажилгүйдэл, ядуурлыг бууруулах, эдийн засгаа чадавхижуулахын тулд 76 гишүүн нэг тойргийн зарчмаар ажиллах нь зөв хэмээжээ.

Сонгуулийн хуулийн өөрчлөлттэй холбогдуулан ажлын хэсэг дээр улс төрийн намууд, энэ чиглэлээр сургалт, судалгаа явуулдаг ТББ-уудын зүгээс 280 гаруй санал ирснээс 135 саналыг хүлээж авах боломжтой гэж үзсэн талаар УИХ-ын дэд дарга Л.Энх-Амгалан танилцуулсан байна.

Гэвч хэрэв сонгуулийг нэг том тойргоор явуулахад хүрвэл иргэд саналаа хэрхэн өгөх нь одоогоор тодорхойгүй байна. Энэ ч гэсэн бас л шинэ сорилт. Сонгуульд оролцож байгаа намуудын нэр дэвшигчдийн жагсаалтыг хэрхэн гаргах, нэг хүн дугуйлах уу, нэлээд хэдийг дугуйлж болох уу? гэх мэтчилэн.

Өнөөг хүртэл сонгуульд тогтмол оролцож байсан намуудаа тооцоод үзэхэд дор хаяж 500-700 нэр дэвшигч гарч, сонгуульд тооцоотой байгаа аж. Тэгэхээр нэр дэвшигчдийн жагсаалтыг намууд дотроо гаргах уу, эсвэл нийтэд ил гаргаад нэр дэвшигч болгон дээр санал авах уу? гэдэг нь хоёр дахь том шалгуур болоод байгаа юм.

Ямартай ч хуулийн төслийг энэ хаврын чуулганы хугацаанд багтаж УИХ-д өргөн бариад ирэх намын чуулганаар хэлэлцэж батлах чигийг ажлын хэсэг барьж байгаа аж. Хуулийн төслийг боловсруулж, үндсэн зарчмаа тогтсон нь сайн хэрэг ч түүнийг хэлэлцэн батлах дээр хамгийн гол асуудал ундардаг. Ялангуяа өнөөдрийнх шиг жижиг тойргоос сонгогдож гарч ирсэн, тойргоо “услах” замаар нэр нөлөөгөө тогтоож ирсэн гишүүдийн хувьд том тойргоос сонгогдож гарч ирэх магадлал хамгийн бага харагдаж таарна. Үүн дээр л гишүүдийн чухам “чин зориг” харагдах байх даа.

Дээр нь томсгосон тойргоор сонгууль явуулах, нэрсийн жагсаалт гаргах асуудал дээр нэр дэвшигчдийн хувьд намын даргаас шууд хамааралтай болоод явчих тал ч бас бий. Үүн дээр ч гэсэн гишүүдийн эсэргүүцэл, эмзэглэл гарч ирэх магадлалтай.

Эцсийн эцэст намын дарга хүн намаа сонгуульд ялуулахын тулд сонгуульд ордог. Үүн дээр өөрийн жижиг эрх ашгаа хойш тавиад өөр том эрх ашгаа урдаа бариад явбал болохгүй юм ч байхгүй л дээ. Санал өгөх, тоолохтой холбоотой техникийн асуудлыг бол хэзээд шийдэж болдог.

Б.ЗАЯА