2026.02.26.

Монгол Улсын хамаг юмны төв болсон Улаанбаатар хотод улс, хотынхоос гадна хувийн галерей, музей, үзэсгэлэнгийн танхимууд энд тэндгүй дэлгэгдэж соёл, урлаг, уран сайхны амьдралыг сонирхолтой, сонголттой, бас тасралтгүй үргэлжилдэг болгожээ. Саяхан Hue art gallery-г үзсэн, таалагдсан.

Харин их хотын төвд байрласан улсын хэдэн музейн тухайд зарим нэг эгзэгтэй асуудлыг анзаарлаа. Хамгийн ядмаг, бүр ядруу байр савтай нь Улаанбаатар хотын музей юм. Уг барилга нь түүхийн хосгүй дурсгал хэдий ч бараг 400 жилийн түүхтэй, хоёр сая шахам хүнтэй, өөрийгөө мегаполис боллоо хэмээн даналздаг хотын хувьд ичгэвтэр дамшиг бөлгөө. Хажууд нь төмөр замын ба нисэхийн жижиг музей хамаагүй сайн барилгатай.

Энд нийслэлийн дарга сэтэртнүүд үе үе зочлохдоо өрөвдөж хэнгэнэтэл санаа алдаад сураг алдардаг нь тусдаа музей байгуулмаар түүх юм. Би Улаанбаатар хотын музейг Сүхбаатарын талбай руу харсан нийслэлийн ЗДТГ буюу анх “Алтай” зочид буудал нэрээр 1948 онд баригдсан гурван давхар уран барилгад оруулбал маш тохиромжтой гэж үзээд энэ саналаа дахин дэвшүүлж байна. Хичнээн их төсөв хөрөнгө, цаг хугацаа хэмнэхийг таашгүй. Тэртээ тэргүй нийслэлийн өмч учраас Засаг дарга Х.Нямбаатар ганц лайв хийгээд зарлахад гүйцээ. Өнөөдөр энэ барилга “хотын музейг манайд оруулаач ээ” гэж урих мэт бараг зуун метр урт хонгилынхоо хоосныг гайхуулж, хоёр талын хонгио өрөө тасалгаануудын буланд ганц ганц ширээ зассан хэдэн түшмэл үүрэглэж суугаа.  Уйтгартай, хэцүү байдаг гэлцэнэ. Бас нийслэлийн ИТХ-ын дарга А.Баяр Яармагаас хотын төв рүү залрахдаа алжаалаа тайлдаг заал энд бий.

Нэгэнт мөр гаргасных хэлэхэд, Улаанбаатарын төв хэсэг, Бага тойруу бол тэр чигээрээ түүх, уран барилгын дурсгал, соёлын өв болсон барилгууд тул соёлт улс орнуудын жишгээр төрийн байгууллага, яам, агентлагуудыг оруулбал тэдгээр барилгад хамгаалалт, хойч үедээ авч үлдэх баталгаа болох учиртай юм. Даанч дахин төлөвлөлт нэрээр дуусгаж байх шиг. Германы парламент 1945 онд дайнд ялагдахад балгас болтлоо сүйдсэн Рейхстагийг сэргээгээд орсон байх аа?

Буцаад музей рүүгээ орьё. Монгол Улс социалист нийгмээс өвлөсөн хэдэн том музейтэй. Байсан. Хамгийн эхнийх буюу анх Улсын төв музей, хожим Байгалийн түүхийн музей болж 2019 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Ухнаагийн Хүрэлсүхэд гэнэт “тоогдож” Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажлыг угтан нураалгасан тэр барилгыг нэхэн дурсая. Хэдий хуучин хэдий ч “арай л эрт явчихсан” уран барилгын дурсгал. Ингээд орох оронгүй үлдсэн Байгалийн түүхийн музейг Тусгаар тогтнолын талбай дахь анх “Ленины музей”, хожим Чандмань төв болсон тэвхийсэн дөрвөлжин барилгад оруулсан билээ. Би ноднин анх удаа үзээд биширсэн шүү. Зохисон гэж ванлий! Нэг, хоёр, гуравдугаар давхрын цэлийсэн том танхимуудыг хэд тойроод Монгол Улсад музейн зориулалтаар барьсан анхны барилга гэдэгт бүрэн итгэв. Үзмэрээр дүүргээ ч үгүй, бараг томдсон санагдсан. Ерөөсөө эндээ суурьшвал дээргүй юу? Од гаригаас эхлээд галт уул, үлэг гурвэл, ан амьтан, үнэг чоно, хорхой шавьжийг танин мэдэх үзэгчид нь зөвхөн хүүхэд багачууд, тэд хотын дөрвөн зүг, найман зовхисоос ирж очиход зориулсан мэт төгс байршил. Хүүхдээ үзүүлэх гэж ордогийг эс тооцвол томчууд огт үздэггүй юм байна. Нэг нь “за яршиг, хүүхэд биш дээ”, араас нь санаа зовсон бололтой “хүүхэд байхдаа зөндөө үзсэн” гэж билээ. Даанч нэг хөдөлсөн чулуу гурван жил байраа олдоггүй гэж үг үнэн ажээ. Нэг, хоёр жилийн дараа энэ музей Их тэнгэрийн аманд босч буй Байгалийн шинжлэх ухааны үндэсний музей нэртэй шинэ цогцолбор луу нүүнэ. 2015 онд Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг хувьдаа зориулж том (хурал чуулган, арга хэмжээний ?) цогцолборын төмөр каркас босгуулж амжсан ч сонгуулиар унасных нь дараа улсад хураагдсаныг ийм болгож байгаа ажээ.

Дахиад буурин дээрээ хоцрох Ленины музейн барилга нэг онцлогтой. Хэдийгээр гадна, доторгүй үндэсний хэлбэр, хээ угалзтай ч нүүрэн талын таван ширхэг хөөмөл Маркс, Ленин, Октябрын хувьсгал, Ардын хувьсгал, Монгол зөвлөлтийн найрамдлын сэдэвтэй, бас дотор танхимын төв хэсгийг шалнаас тааз хүртэл үргэлжилсэн бас л коммунизм, социалист бүтээн байгуулалт, найрамдлыг харуулсан нүсэр зэсэн панорамаар битүү ороон чимэглэжээ. Аль аль нь гарцаагүй урлагийн бүтээл. Хөөмлүүд Я.Үржнээгийнх. Удахгүй Байгалийн түүхийн музейг эндээс нүүхлээр юуны музей болгох, тэглээ гэхэд эдгээр бүтээлд зохицсон музей байгуулах магадлал бараг тэг. Гэхдээ энэ барилгыг өөрөөр ашигласан ч дээрх бүтээлүүдэд гар хүрэхгүй биз. Дахиад Германы жишээ: 1945 онд Рейхстагийн эзлээд хана туурган дээр нь үлдээсэн зөвлөлтийн дайчдын бичээсийн зарим хэсэгт гар хүрэлгүй жуулчдад зориулсан үзмэр болгожээ.  Ленины музейн энэ барилга 1990-ээд оны эхээр Улаанбаатар хотын МАХН-ын хорооны мэдэлд “Чандмань” төв нэрээр түрээсийн төв болж, хажуугаар нь 2000-аад оны үед Зүүний хүчний холбооныхон хэсэглээд хүртчихсэн байсан гэдэг. Цаашдаа төрийн нэрээр юу хийхээ бодсон байж таарна.

Чингэс хааны музей. Анх Чингэс хаан музей гэж байгуулагдсан бол хэдхэн жилийн дотор түүний захирал С.Чулууны арга ухаан, менежментийн ачаар XIII зүуны тэр цаг үеээс хэдийнэ хальж монголын түүх, соёлын танин мэдэхүй, сурталчилгаа, судалгаа, олон нийтийн арга хэмжээ, үзэсгэлэн, хурал чуулганы төв болж чаджээ. Харамсалтай нь түүний сүр сүүдэрт эндээс урагшаа нэг зуу хүрэхгүй метрийн зайтай орших Үндэсний түүхийн музей дарагдаж бусад цаг үеийн түүх бүдгэрч харагдах болсон нь дарга, удирдлагын сайн муугийнх биш, харин манай музейн хэрэгт явдалд тэнцвэр алдагдсаных болов уу. Энд түүхийн бүхэл бүтэн үеийг хэт хураангуйлж амсуулах төдий үзмэрүүдтэй болсон санагдав.

Чингэс хааны музейн барилга ба байршил нь надад таалагддаггүй. Уран барилгын хувьд Туркийн Анкара хотын Kizlay нэртэй их дэлгүүрийг санагдуулдгийг бид дотроо хүлээн зөвшөөрдөг ч ил ярих дургүй. Муу сайн ч Их хааны музейн нэр хүндийн асуудал. Хэрвээ Чингэс хааны агууг харуулсан музей юм бол энэ буланд багтаж ядан чихцэлдэх бус Богдхан уулын аль нэг аманд Монголын эзэнт гүрэн агуу байсныг сануулж эргэн тойрондоо орон зайтай, үзэгчид тэртээ холоос хараад сүр хүчийг мэдэрч амьсгаа давхцан сүрдэж очих тийм барилга байгууламж, цогцолбор байхсан гэж бодогдох. Хэзээ нэгэн цагт нүүж тийм болох буй заа.

Өөр нэгэн зүйл. Үндэсний урлагийн их театр барилгыг БНХАУ-ын буцалтгүй тусламжийн 200 сая доллараар барих гэтэл хамаг газраа түгээчихсэн нийслэлийн удирдлага Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн газраас эрх мэдлээр далайлган авч тэнд бариулах гэснийг олон нийт мэдэж эргүүцэхэд “яг энд барихгүй бол мөнгөө цүнхлээд буцна гэсэн” хэмээн урд хөршөө гүтгэж нэг үзээд түүнийгээ нотлох ямар нэгэн цаас үзүүлэхгүй (хятадаар байсан ч хамаагүй, бид Google-ээр орчуулаад уншчихна) байсаар гацаачих шиг боллоо. Миний бодлоор, Үндэсний урлагийн их театрыг Их тэнгэрт, тэгэхдээ Байгалийн түүхийн музейн оронд байгуулбал яг таарах байсан. Монгол ардын өв соёл, дуу хөгжим, бүжиг наадмыг үзэх гэж гадаадын төр засгийн тэргүүн, зочид төлөөлөгч, аялагч жуулчид зорьж ирэх нь тансаглал байх ёстой. Тэр нь энд байсан нь дээр. Их Тэнгэрт !

Д.Цэрэнжав /2026.02.26/ baabar.mn