x

Д.Оюунбилэг: Хичээнгүй амирлангуй гүнжийн анх алхсан зам бий

Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт орших Гүнжийн сүмийн түүхийн талаар Монголын түүхийн музейн ажилтан, судлаач Ж.Наранчимэгтэй ярилцлаа. Тэрээр 2017 онд Д.Оюунбилэгийн хамт “Гүнжийн сүм” хэмээх номыг эрхлэн гаргасан байна.

-“Гүнжийн сүм”-ийг ямар шалтгаанаар судлах болов? 

-Түүхэн дурсгалт газруудын нэг Гүнжийн сүмийг биднээс өмнө ч нэлээд хэдэн удаа судалсан байдаг. 1941 онд Гүнжийн сүм улсын зэрэглэлтэй сүм хийдэд орсон. Харин хамгийн анхны археологийн малтлагыг 1949 оноос эхлүүлсэн юм билээ. Сүм Төв аймгийн Эрдэнэ сум буюу Түшээт хан аймгийн нутаг дэвсгэрт оршдог. Гүнжийн сүмийг 1961 оноос хойш хууль эрхзүйн хүрээнд авч үзэн орон нутгийн тусгай хамгаалалтандаа авч хамгаалсаар ирсэн байдаг боловч олз ашиг хайсан хүмүүс болон тухай үеийн намын үзэл суртал “феодалын эд зүйлс” хэмээн үзэж эвдэж сүйтгэсэн зэргээр ховор нандин зүйлс нь нэлээдгүй үрэгдсэн байдаг.

Хуучин бол “Гүнжийн сүмийг харж хамгаалдаг байсан “Сүмчин отог” хэмээх айлууд байсан. Тэдний үр хойчтой уулзахад “Эвдэж сүйтгэхээс өмнө сүм рүү огт хүн очдоггүй. Зөвхөн хамгаалж байсан отог айлуудын хүмүүсээс очиж эргэдэг байсан. Сүм доторх байдал нь яг л хүн амьдарч байгаа мэт бүх л эд зүйлс нь иж бүрнээрээ байжээ. Түүгээр барахгүй зуны эхэн сард тахидаг байсан төдийгүй тухайн тахилгад эмэгтэй хүн очдоггүй байсан” тухай ярьж байлаа.

Харин эд зүйлсийг нь орон нутгийн музей болон үндэсний түүхийн музейд хадгалж байна. Бидний ажигласнаар мэргэжлийн хүмүүс энэхүү сүмийг хамгаалалтандаа авсан боловч нэлээдгүй бэрхшээлтэй байсан болов уу. Хэдийгээр байгалийн үзэсгэлэнт газар оршдог боловч урин цагт очиход намаг балчиг ихтэй. Мориор юм уу, морин тэргээр явах боломжтой.

-Хэдий эвдэж сүйдсэн ч гэсэн энэхүү сүмийн түүх дурсгалын зүйл нь үлдсэн гэж та хэллээ. Ямар эд зүйлсүүд нь байдаг юм бол? 

-“Бавгар” нэртэй алтан хээтэй авдрууд нь Үндэсний музейд хадгалагдаж байна. Ц.Дамдинсүрэнгийн номонд дурдагддаг хээ хуар сайтай сандлын хөл болгох гэж тайрч байсан зүйлс нь ч бий. Мөн тус номонд “Сувдан хантаазны тасархай” гэж бичигдсэн байдаг ч өдгөө тэр зүйлс хадгалагдан үлдэж чадаагүй. Харин Үндэсний түүхийн музейд гүнжийн алтан навчит өргөмжлөл нь бий.

Гүнжийн эд зүйлд холбоотой шүүгээ, луу сийлсэн алтан шармал нугас, хар чий будагтай хөвхөн дүн үрүй, алтан шармал хос мөнгөн бугуйвч, гүнжийн торгоны илүүр, гоо сайхны шүүгээ, хэрэглэж байсан аяга нь, мөн цайны сав хадгалагдаж байна.Харин Гүнжийн сүмийн хэлбэр хийц нь тухайн үеийнхээ Манж, Монголын хоорондох улс төр, ургийн холбоог илтгэх нэгэн чухал дурсгал юм.Барилгын хийцийн тухайд модон бүтээн, хөх тоосгон хана, хөх вааран дээвэртэй.

Суурин хэсэг нь боржин чулуун шат, булан бүхэндээ босоо боржин чулуутай, дээвэр нь дорно дахины уран барилга, ялангуяа Хятадын уран барилгын хувьд маш чухал үүргийг гүйцэтгэдэг. Мөн Чингисийн үеийн барилгын өнгө будаг, хээ угалзыг дүрсэлсэн байдаг. Гүнжид зориулсан гэрэлт хөшөө, тахилын сүм, бунханы хаалга зэрэг хэсгүүдээс бүрдсэн байдаг. Тухайн үеийн бунханы газар доорх байгууламж буюу авс байрлах булшны танхимд орох хаалгыг чулуугаар маш уран хийдэг байсан байна.

Гүнжийн бунхан байрлах хэсэг нь энгэр газар байдаг. Энэхүү оршуулсан газрыг Бага Алтан- Өлгий ч гэдэг байж. Учир нь Түшээт хан аймгийн өвөг дээдсээ тэнд оршуулдаг байснаас ийнхүү нэрлэжээ. Үүнээс гадна Өвөрмонголын Хөх хотод гүнжийн амьдарч байсантай ижил ордон байдаг бөгөөд түүнийг арван жилийн хугацаанд сэлбэн засаж тохижуулсан байдаг.

-Манжийн Энх-Амгалан хааны олон гүнж манай улсын ноёдтой гэрлэсэн байдаг. Гэтэл Хичээнгүй Амирлангуй гүнж Монголын түүхэнд үлдэж хоцорсны учир юу вэ?

-Хүннү гүрний үеэс зэргэлдээ хөрш улстайгаа “Энх ургийн холбоо” хэмээн хүү болон охидоо ураг барилдуулдаг байжээ. Үүний учир нь зэргэлдээ улс орнуудтайгаа дайн байлдаан хийхгүй гэсэн утгатай юм. Түүнтэй нэгэн адил энэхүү гүнж манай улсад ирсэн байдаг.

Түүхэнд түүнийг Хичээнгүй амирлангуй, дөлгөөн, “Гүнжийн сүм”-ийн Гэрэлт хөшөө болон Алтан навчит өргөмжлөлд “Гингүн Элхэ” хэмээн бичигдсэн нь бий. Манжийн хаан төрийн дөрвөн хатантай байсан ба тэднээс гарсан гүнжүүд зэрэг дэв өөр байдаг ба гэрлэсэн тус ноёд нь ч өөр байна. Харин гүнжийн тухайд зургадугаар гүнж гэж бичигдсэн ба ордны авхайгаас төрсөн.

Тиймээс Дондовдорж ноёнд “Эфү” хэмээх цол олгосон байдаг. Энэ талаар илүү дэлгэрүүлбэл, түүний нөхөр Эфү ноён Дондовдорж нь Монголын анхны алтан ургийн удам буюу анхдугаар богд Занабазарын шууд удмын хүн байсантай холбоотой.

Тодруулбал, Өндөр гэгээн Занабазарын ах Чахундоржийн хүү байж. Дондовдорж ноёны гүнжтэй ураг барилдсан жил Түшээт хан аймгийн ноёноор томилогдох нь тодорхой болчихсон байсан гэдэг. Дондовдорж ноён гүнж хоёрын ураг барилдсан он нь 1697. Хүмүүсийн дундах зарим яриагаар Хичээнгүй амирлангуй гүнжийг Галдан бошигт хаантай энх ургийн холбоо байгуулах гэж байсан гэх нь байдаг. Тухайн үеийн хамгийн хүчирхэг хүн байсан учраас тэгж шийдэх байсан байж ч болзошгүй.

Манж бусад эзэлсэн улс орныхоо эд баялгийг хангалттай авч байсан ч манай улсыг 200-аад жил эзлэхдээ өөрсдийнх нь тогтоосон тусгай хууль дүрэм, хуучин ёс заншлаар нь амьдруулж байсан. Тиймээс гадаад явдлын төрийг засах явдлын яам гэж байгуулан тусгай хуулийг бий болгосон байдаг. Үүний цаад санаа нь хойд хилээ найдвартай хамгаалуулахад төрийн бодлог нь оршиж байсан. Тиймээс Манжийн хаан гүнж нараа таван жил нутагтаа ирэхийг хориглодог байсан бөгөөд хоол хүнсийг нь ордноос олгож байхаар зарлигдсан байдаг.

Хэдийгээр харь нутгийн хааны удмын хүн байсан ч гэлээ энэхүү гүнжийн хувьд Монгол гэсэн сэтгэлтэй байсан ба түүний үр хүүхдүүд нь үе удмаараа төрд дээд алба хашсан байдаг. Түүхэн үйл явдлуудын гэрч болж цаг төрийн үймээнтэй үед ч улс эх орныхоо төлөө халуун амиа хүртэл өргөж байжээ. Тиймээс Хичээнгүй амирлингуй гүнжийг хошуу нутгийнхан нь ихэд хүндэлдэг байж. Тухайн хошууны ургаа хоёр чулууны дундуур гүнжийг анх явсан хэмээн ярьдаг ба тэр замаар хүмүүсийг явуулдаггүй урдуур нь тойрч гардаг байсан гэдэг.

-Гүнжийн сүмийг үр удам нь ихэд нандигнан шүтэж байжээ. Энэ сүмд гүнжийн шарил нь биш чандар нь байх магадлалтай гэдэг. Энэ хэр бодитой бол? 

-Хичээнгүй Амир­лангуй гүнжийг “Намайг монгол газар оршуулаарай” хэмээн захисан учир түүнийг Монгол нутагт оршуулсан гэдэг. Гүнж нарыг зэрэг дэвээс нь хамааран өөр хэлбэрээр оршуулдаг байжээ. Эгэл бус хааны удам учраас нас барсан ч чандар нь болон түүний бие нөхөрт бус эзэнт улс буюу түүний гэр бүлд хамаарагддаг учир чандар нь байх ч талтай. Гүнжийн бунханаас хүний шарил гэхээс илүүтэй чандар байх магадлалтай бужигнасан үнс гэхээр зүйлс олдсон байдаг.

Тиймээс энэ сүмийг нас барсаных нь дараа хятад болон монгол дархчуул барьсан. Харин  шарилын тухайд “сүмчин отог”-ийн удмын хүмүүстэй уулзахад энэ талаар нотлох зүйлс нэлээдгүй ярьж байсан. Мөн Ц.Дамдинсүрэн гуайн бичсэн товхимолд “авсыг давирхай ба есөн давхар торгоор доторлосон байлаа. Авсыг аятайхан цэвэрлээд нээж үзтэл, дотор нь юу ч байсангүй. Гүнжийн хүүр ч байсангүй, харин авсан дотор нь гал түлж шатаасан жаахан нүүрс байлаа” хэмээн бичиж үлдээжээ.

Эдгээрээс үзэхэд чандар нь байх илүү магадлалтай байдаг. Малтлага судалгааны явцад ч хүний яс гэхээр зүйлс олдоогүй. Тэгэхээр урд оршуулаад чандар нь ирсэн байх магадлал их. Сүмийн доторх байдал нь яг л хүн амьдарч байгаа мэт гүнжийн эдлэж хэрэглэж байсан эд зүйлстэй нь хамт орхисон байсан тухай ч ярьдаг.

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

iСанал болгох
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.
iРедакцийн сонголт
iШинэ мэдээ
Юун Ялта, юун дэлхийг хуваах! 12 цаг 43 мин Шөнийн автобус 22:00-02:00 цагийн хооронд үйлчилж байна 12 цаг 50 мин Ж.Баярмаа: Гэмт хэрэгт холбогдсон төрийн өндөр албан тушаалтнуудаас байнга хариуцлага нэхэх нь чухал 12 цаг 54 мин Засгийн газар: Төрийн өмчит компанийн тоог 85 болгон цөөлнө 13 цаг 39 мин ТББХ Ерөнхийлөгчийн чөлөөлөгдөх хүсэлтийг дэмжлээ 13 цаг 52 мин З.Мэндсайхан: Оюу Толгойн хэлэлцээрийн баг удахгүй ирнэ 20 цаг 9 мин Мэдээж “Ар нь түүз!” 20 цаг 20 мин И-спорт болон оюуны спортын Азийн анхдугаар наадмыг 2027 онд зохион байгуулна 20 цаг 38 мин Улаанбаатарт өдөртөө 8 хэм хүйтэн 20 цаг 45 мин Аймгуудын өрсөлдөх чадварын 2026 оны тайлангийн үр дүнг танилцуулна 20 цаг 49 мин Д.Трамп Хятадад Ким Жөн Унтай уулзаж магадгүй гэв 20 цаг 54 мин Тайванийн Гадаад хэргийн сайд АНУ-д хоёр дахь удаагаа очжээ 20 цаг 59 мин Хятадын арбитр: Манай төрийн өмчит банкуудаас татсан зээлүүдийг “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн төмрийн хүдрийн уурхайд зохих ёсоор ашигласан байна 21 цаг 4 мин Д.Медведев улирлын хаалтын тэмцээнийг хожлоор эхлүүллээ Уржигдар 18 цаг 11 мин “Вояжер-1” сансрын төхөөрөмж түүхэн дээд амжилт тогтооход ойрхон байна Уржигдар 18 цаг 07 мин Голомт банк “Euromoney Awards”-ын дөрвөн төрөлд шилдгээр шалгарлаа Уржигдар 14 цаг 22 мин А.Ганбаатар: Сүүлийн арваад жил төсөв 4 дахин тэлсэн ч хэт үрэлгэн, хүнийхээ төлөө биш байна Уржигдар 14 цаг 08 мин У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч байгаад шалгуулна Уржигдар 13 цаг 56 мин “Тавантолгой түлш” ХХК 51.2 мянган тонн түлшний нөөцтэй байна Уржигдар 08 цаг 47 мин Энэ онд 51 байршилд 63.47 км авто замыг шинэчлээд байна Уржигдар 08 цаг 36 мин
iИх уншсан
Аймгийн заан Ц.Гонгорын нэрэмжит УАШТ-д Р.Омар түрүүллээ Ж.Шагжийн нэрэмжит олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болно... Монголын мөсөн сийлбэрчид Мадридын тэмцээнд түрүүллээ УИХ-ын дарга С.Бямбацогт БНСВУ-ын Үндэсний ассамблейн гишүүн... АН дотор угсарсан МАН-ын схем Д.Жаргалсайханыг Барилга, хот ... Э.Өлзийбаяр: Намын дотоод сонгуулийг МАН-тай нийлж луйвардса... З.Мэндсайхан: Тэтгэвэр, цалингийн нэмэгдлээр дамжуулан ажлын... Юун Ялта, юун дэлхийг хуваах! Хууль зөрчиж хэрэг буцаасаар байгаа Дээд шүүхийг “байцаах” х... 1926-1930 онд Герман улсад суралцсан монгол залуучуудын боло... У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч б... Д.Трамп Хятадад Ким Жөн Унтай уулзаж магадгүй гэв Цагаачд иргэдийн шинэ цуваа АНУ-ын хилийг чиглэв “Герман, Франц улсад суралцсан анхны эмэгтэйчүүд” үзэсгэлэнг... Гавьяат тамирчин Э.Цэндбаатар 16 дараалан яллаа Энэ онд 51 байршилд 63.47 км авто замыг шинэчлээд байна УИХ-ын чуулганаар 2027 оны төсвийг эцэслэн баталлаа Улаанбаатарт өдөртөө 4 хэм хүйтэн Дундаж давхаргын эсрэг хийж буй Монгол төрийн ужиг дайн Хятадын арбитр: Манай төрийн өмчит банкуудаас татсан зээлүүд...
Top