x

Х.Тэмүүжин: Хонгилоо нураахгүй бол Х.Баттулгад ч тохиохыг үгүйсгэхгүй

Хууль зүйн сайд асан, хуульч Х.Тэмүүжингийн ярилцлагыг хүргэж байна. 

2019.02.11

-УИХ-ын даргыг огцруулах бойкот хоёр сар шахам үргэлжилж, шинэ даргатай боллоо. Та энэ бүх процессийг юу гэж дүгнэх бэ?

-Үйл явдал анх эхлэж байхад л ярьж байсан тэр өнгө төрх өөрчлөгдсөнгүй. Хуулиа өөрчилж байгаад гишүүдийн олонхийн саналаар УИХ-ын даргыг огцруулдаг болчихлоо. Яахав, Их хурлыг хэнээр удирдуулахаа гишүүд олонхоороо шийддэг байж болох хувилбар хуульчилагдсан. Гэхдээ манай улсын тусгаар тогтнол, улс төрийн байгуулалын тогтворт байдалыг сулруулсан алхам болчих шиг боллоо. Сая УИХ-ын даргыг огцруулах санаачилга Засгийн газраас зүгээс эхлэж, Ерөнхийлөгчийн оролцоотой дууслаа.

Уг нь Үндсэн хуулиар УИХ нь Засгийн газраа хянах үүрэгтэй. Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд нь УИХ-д ажлаа хариуцан тайлагнах учиртай. Энэ талаас нь харвал парламентын засаглал, Үндсэн хуулийн суурь зарчимд сөргөөр нөлөөлөхүйц практик үүсгэчихвүү гэж харсан. Үнэндээ бол МАН-ын доторх хулгайн хоёр бүлэглэлийн өөр хоорондын зодооныг Ерөнхийлөгч ашиглаад нөлөөгөө өргөсгөж байна. Төрийн алба зарах сэдэлтэй 60 тэрбумын гэх бүлэг, тэдний үр могой болсон ЖДҮ сангаас хулгайлагч нөхөд Монгол Улсын Үндсэн хуулийн байгуулалтаар тоглох хэмжээнд эрх мэдлээ булаацалдлаа. Ингэхдээ ялсан нь баатар гэдэг зарчимаар өөрсдийн хувийн шударга ёсоо хуулийн дээр зарлаж, сүүлийн нэг сард иргэдийн нэрээр Засгийн газрын мөнгөөр Их хурлын дарга, сайдын суудлын төлөөх жагсаалыг хэрхэн хийж болдогыг сайн харууллаа.   

-УИХ-ын даргыг шинээр томиллоо. Намын дотоод зодоон нь үүгээр эцэслэгдэх болов уу?

-Хэлж мэдэхгүй байна. Хичнээн муу ч гэсэн өөрчлөлт бүр сайн талруугаа явж байдаг гэх үг бий. Намын дотоод зодоон нь дуусч, нэг нэгнийхээ хулгайг хаацайлж дуугуй боллоо гээд юм зогсохгүй. Сүүлийн хоёр сарын хугацаанд ямар олон гэмт хэрэг ил болсон бэ. Нэгнийхээ үйлдсэн гэмт хэргүүдийг барин тавин ярьж, хажууд нь өөрсдөө байсан гэх шахуу хэлж, бараг л гэрчилнэ гээд ам тангараг өгөөд байх шиг харагдана лээ. УИХ, Засгийн газарт хамгийн өндөр хариуцлагатай ажил хийдэг хүмүүс цуглаж байгаад л ярьцгаасан. Шударга ёсны дүр төрх болсон ардын баатарууд маань албан тушаалдаа нүд нь сохорч, ам нь үдэгдэлгүй үнэн мөнийг тогтоож, асуудлыг мухарлах байлгүй дээ.

-Мухарлах ёстой гэж ярьсных ЖДҮ-гийн талаар багахан ярилцая. Улсын Ерөнхий прокурор УИХ-ын чуулганаар ХХААХҮ-ийн сайд асан Б.Батзориг болон нэр бүхий таван гишүүний бүрэн эрхийг түтгэлзүүлэх асуудлыг оруулсан боловч дэмжигдээгүй. Иргэд үүнийг “Гишүүд гишүүдээ хэзээд хамгаалах юм байна. Тиймээс томоохон өөрчлөлт хэрэгтэй. Гэхдээ энэ нь ямар өөрчлөлт байх вэ” гэж багагүй шуугилаа. Та энэ талаар юу гэж бодож байна вэ?

-ЖДҮ-тэй холбоотой асуудал төсөв хэлэлцэх үеэр гарч ирсэн шүү дээ. Баримтуудыг сөхөж үзэхээр өнгөрсөн 2017 оны намар 2018 оны төсвийг хэлэлцэж байх үеэр тухайн үед шинээр томилогдсон Сангийн сайд Ч.Хүрэлбаатар байнгын хороон дээр “ЖДҮХС нэртэй гишүүн бүрт нэг тэрбум төгрөг төсөвлөсөн 72 тэрбумын асуудал байна. Үүнийг болиод төрийн албан хаагчдад тараах мөнгөний асуудлаа шийдчихье” гэхэд “Намын бүлэг дээр өөрөөр ярьсан. Нам дээр асуудлаа шийдье” гээд буцсан хэрнээ 2018 оны төсөв суулгаж, чуулганаар оруулсан. Үүний хамгийн сонирхолтой нь гишүүн бүрт биш. Харин тухайн үеийн Засгийн газрыг дэмжиж, хамгаалсан гишүүддээ хуваарилсан.

ЖДҮДС-ын зээлд хамрагдахаар хүсэлт өгч төсөл нь шалгарсан 360 гаруй аж ахуйн нэгжид санхүүжилт байхгүй гэх атлаа Засгийн газар,  УИХ-ын гишүүд өөрсдийнхөө хамаарал бүхий 120 гаруй аж ахуйн нэгжид мэдээлэлд ойр гэх нэрийн дор зээл өгүүлчихэж. Энэ үйлдэл үндсэндээ санхүүгийн луйвар төдийгүй, албан тушаалтанд холбогдох гэмт хэрэг. Энэ гэмт хэргийг хийсэн, үнэн гэдгийг гаргаад ирлээ. Аюултай нь эртнээс төлөвлөж, хууль, журмыг нь өөрчилж, зохион байгуулалттайгаар ийм олноороо, сүрэглэн хулгайлсан, түүнд нь намын дарга, ерөнхий нарийн бичгийн дарга ерөнхий аудитор, прокурор гээд ноцтой хамтрагч, өмгөөлөгч олон байна.

Хамгийн ноцтой нь хулгайч нарын сурцтай нэг арга байдаг. Өөрийнх нь хулгай илрэнгүүт “Тэнд хүн алуулчихлаа” гэж хашгирч бусдын анхаарлыг өөр тийш хандуулж, олны дунд ороод алга болчихдог. Сая яг иймэрхүү юм болоод өнгөрчих шиг боллоо. Муу муухайн туйл болсон нэг хүн энэ байна гээд М.Энхболдыгоо мануухай болгож харуулаад, хар будаг цацаж цацаж, зөрөөд бид бол харин гэмгүй цагаан гэх ухааны юм болж, эрх баригчдын шударга ёсны тухай кино төгсчихвүү дээ.

Гэтэл цагаан сараас өмнөхөн МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга бусдад албан тушаал амлах замаар авлига авсан гэх хэрэгт холбогдож, шалгагдаж байгаа гэсэн мэдээлэл цацагдлаа. Үүнийг сонсоход 60 тэрбумын хэрэг нэг хүний асуудал биш бололтой. Нам нь нэр холбогдсон 60 тэрбум, гишүүд нь хулгай хийсэн ЖДҮ хоёр хоёулаа шийдэгдэх эсэх, хариуцлага тооцогдох эсэхээс том өөрчлөлт эхлэх байх даа.

-Энэ бүх үүссэн нөхцөл байдлыг өөрчлөх боломж бидэнд бий болов уу?

-Их төвөгтэй. Кино дуусаагүй. Миний харснаар дараагийн хийрхүүлсэн улстөржилт АТГ-ын дарга болон Улсын Ерөнхий прокурорыг өөрчлөх зүг чиглэх байх.

-УИХ-ын шинэ даргыг томилох үеэр Ж.Батзандан гишүүн хууль хүчний байгууллагад шинэчлэл хийгээрэй гэж хэлсэн?

-Ингэж хэлснийг нь анзаарсангүй. Дараагийн алхам бол маш ойлгомжтой. ЖДҮ-ээс зээл авсан гэмт хэргийн араас явж байгаа хуулийн байгууллагын үйл ажиллагааг тасалдуулах, зогсоох, чиг баримжааг алдагдуулах алхам хийнэ. Ингэхийн тулд өнөөх л мануухайны тухай үлгэрээ ярина. “МАНАН энд байсан” гэж өмнө нь ярьсан бол одоо “МАНАН энд байгаа гэж” хуулийн байгууллага руу дайрна. Энэ бол ойлгомжтой зүйл. Хуулийн байгууллага руу дайрснаар энэ хүмүүст холбогдох хэрэг замхарна. Хэргийн араас явсан мөрдөгчдийн ажлын байр өөрчлөгдөнө. Тэгэхээр хулгайчийг хулгайчаар нь яллуулах гэж оролдохоор эцсийн дүндээ хуулийн тогтолцоо хохирч үлддэг жамтай. Энэ жамаар л явах байх.

-Улстөрчид өөрсдөдөө зориулж хууль баталдаг болох нь нэгэнт батлагдчихлаа. Хэрвээ 2015 оны Эрүүгийн хуулийн 22.2 дугаар зүйл заалт өнөөдөр хэрэгжиж байсан бол ЖДҮ-гээс зээл авсан албан тушаалтнуудтай хариуцлага тооцох боломж байсан уу?

-Хуулийн нөөц боломжоороо 100 хувийн хариуцлага тооцох баталгаа бүрдэх байсан. 2013 оны намар Эрүүгийн хуулийг Гэмт хэргийн тухай хууль нэртэйгээр өргөн барьсан юм. Энэ хуульд таны хэлсэн зүйл заалт ямар утга агууллагатай бичигдсэн байсан бэ гэхээр “Албан тушаалын нөлөөгөө хууль бусаар ашиглах” гэсэн гарчигтайгаар “өөрт байгаа албан тушаалын эрх мэдлийг ашиглах биш харин өөрийн албаны нөлөөгөөр өөр бусдад байгаа эрх мэдлийг урвуулан ашиглах” гэсэн утгатай бичигдсэн. Өөрөөр хэлбэл, өөрөөсөө өөр этгээдээр дамжуулж, өөрийн хүсэл санааг гүйцэлдүүлдэг авлигын шинэ гэмт хэрэг хуульчлагдахаар өргөн баригдсан гэсэн үг. “Тэр үед хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа хуульд энэ төрлийн авлигын гэмт хэргийг хуульчилж өгөөгүй учир төрийн өндөр албан тушаалтан болон улс төрд нөлөө бүхий этгээдүүд өөрийнхөө гарыг бохирдуулахгүйгээр бусдын гараар могой бариулж байна. Энэ асуудлаа шийдэхгүй бол танай улсад авлигын гэмт хэрэг угжирна” гэдэг зөвлөмжийг гаднын болон дотоодын судлаачид байнга өгч байсан юм.

Тиймээс албан тушаалаа урвуулан ашиглах гэдэг гэмт хэргээс гадна албан тушаалын нөлөөгөө ашиглаж, бусдад нөлөөлж, өөр хэн нэнэнд байгаа эрх мэдлийг урвуулан ашиглуулж гэмт хэрэг үйлдэх боломжтой юм байна гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн. Хэрвээ та бүхэн анзаарсан бол Ерөнхийлөгч Ерөнхий сайдад нөлөөлж, Тавантолгойг ингэчихлээ, хэн нэгэн албан тушаалтан Ерөнхий прокурорт нөлөөлж байна, Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч бусад шүүгчдэд нөлөөлөх замаар хэргийг ингэж шийдүүллээ гэдэг яриа олон удаа гарсан. Эдгээр нь яасан бэ гэхээр тухайн албан тушаалтан шийдвэрийг өөрөө гаргаагүй. Гэхдээ ийм шийдвэр гаргуулахын тулд өөртөө байгаа боломж буюу албан тушаалынхаа нөлөөг ашиглаж бусдад нөлөөлсөн. Энэ бол авлигын гэмт хэргийн томоохон хэсэг учраас хуульд зүйлчилж оруулсан. Харамсалтай нь, Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар өргөн барьсан хуулиудыг эгүүлэн татсан. Ингэхдээ нэрийг нь өөрчилсөн. “Албаны нөлөөгөө ашиглах” гэдгийг “Албан тушаалаа урвуулан ашиглах” гэлүү дээ сонин болгоод өөрчилсөн байсан.

Тэгэхээр нь “Наад гарчиг нь гэмт хэргээ илэрхийлж чадахгүй” гээд нэр томъёон дээр маргаан гарч байв.  Эхний эвдэх гэсэн санаархал энэ. Ингээд 2015 онд батлагдсан. 2017 оноос хүчин төгөлдөр мөрдөгдөх гэж байтал 2016 оны сонгуулиар МАН олонх болонгуутаа Эрүүгийн хуулиас нэн түрүүнд тэр заалтыг хүчингүй болгосон. Дээр би хэлсэн шүү дээ. Өмнөх хуулиар 100 хувь хариуцлага тооцох боломжтой байсан. Харин одоо бол бараг боломж байхгүй. Яахав. Албаны эрх мэдлээ өөрөө урвуулан ашигласан гэдэг утгаараа Б.Батзоригтой хариуцлага тооцож магадгүй. Эрхэлсэн сайд нь байсан гэдэг утгаараа шүү дээ. Дээр Улсын Ерөнхий прокурор хүртэл хэлсэн биз дээ. “Үр шимийг нь хүртсэн хүмүүс чуулганы танхимд сууж байхад та нарын заавраар гарын үсэг зурж, ажилласан хүмүүс нь Цагдан хорих 461 дүгээр ангид хоригдож байна. Энэ шударга ёс уу. Шударга ёс ярьж байгаа бол энэ танхимаасаа эхлээч ээ” гэж. Бодит байдал дээр Эрүүгийн хууль Б.Батзориг дээр очоод зогсох гээд байна. Гэхдээ мөнгө угаасан гэдэг утгаар буюу өөр гэмт хэрэгт хамаатуулах байдлаар нэр бүхий гишүүдийн асуудлыг хуулийн хэмжээнд нь шийдэх гэж оролдох л байх.

-УИХ-ын даргыг огцруулахын тулд хууль баталсан шигээ хуулийн салбарын гарыг мухарлахын тулд Өмгөөллийн тухай хуулийг батлах гэж байна гэх шүүмжлэл гарлаа. Анзаарах нь ээ, богино настай хууль батлах сонирхол улстөрчид түлхүү байдаг юм шиг. Өмгөөллийн тухай хуулийг 2012 онд хүчингүй болгож, Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийг баталсан. Гэтэл энэ хуулиар өмгөөлөгчид бие дааж ажиллах боломжтой болж ирэнгүүт дахиад хүчингүй болгож, эргээд Өмгөөллийн тухай хуулийг батлах гэж байх шиг байна. Та үүнийг юу гэж харж байна вэ?

-Энэ МАН ажил хийхдээ муу, тархи угаахдаа дадмаг юм. Хууль тогтоогчид өөрсдийн алдааг өөр хууль руу заадаг, хуулийг гүтгэдэг байдал газар авах шинжтэй. 2016 оны хавар процессийн шинэ хууль баталсан ч харамсалтай нь, 2016 оны сонгуулийн хэт олонхи болсон МАН өмнөх УИХ эдгээр хуулийг ёсчлоогүй учир гээд буцаагаад өөрсдөө 2017 онд шинэ хууль баталсан. Энэ хуульдаа өмгөөллийн үйл ажиллагааны баталгааг хангаж өгөөгүй.

Үүнийхээ бурууг хаашаа чихсэн бэ гэхээр уламжлалт соц үеийн өмгөөллийн байгууллага байхгүй болсон болохоор ийм зүйл боллоо гэх ухааны юм яриад явах. Үгүй л дээ. Түүх сөхвөл, өмгөөллийн байгууллагатай холбоотой хууль, Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн маргаан үндсэндээ гурван том асуудлаас улбаатай юм. Нэгдүгээрт, 2008 оны долдугаар сарын 1-нд таван иргэн нас барж, цагдаагийн байгууллага галт зэвсэг хэрэглэсэн гэх үйл явдал өрнөж, олон иргэнийг хоморголон баривчилж, эрүүдэн шүүх замаар эрх чөлөөнд нь халдсан. Хамгийн харамсалтай нь тухайн үед тэднийг өмгөөлж ажиллах өмгөөлөгч олдохгүй байсан.

-Яагаад?

-Засгийн газартай сөргөлдөх хэмжээний зоригтой өмгөөлөгч нэг ч байгаагүй.

-Өмгөөлөл хийх эрхтэй холбоотой юу?

-Яг тийм. Хуульчдын тусгай зөвшөөрөл буюу лицензийг Хууль зүйн яам олгож, цуцлах эрхийг эдэлдэг байсан юм. Тухайн үед шүү дээ. Ингэхээр хуульчид салбар яам болон Засгийн газрын өмнөөс дуугарахаас хэзээд эмээж ирсэн. Эхний асуудал энэ. Дараагийн асуудал нь яг тэр үед буюу тухайн үеийн Хууль зүйн сайд Өмгөөллийн тухай хуулийн шинэчилсэн найрууллагын төслийг УИХ-д өргөн барьсан юм. Гэтэл хуульчид эсэргүүцсэн. Яагаад гэвэл, өмгөөллийн байгууллага нэрийн дор нэг хэсэг хүмүүс бусад өмгөөлөгч, хуульчдын бизнесийг булааж авч байна. Цөөн хүний амьдрах арга хэрэгсэл болчихлоо.

Эцэстээ өмгөөллийн байгууллага гэдэг чинь хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх төв болж хувирлаа. Угтаа бол хууль зүйн туслалцаа үзүүлж байгаа мэргэжлийн өмгөөлөгчдийн эрх ашгийг хамгаалах зорилго бүхий байгууллага байх ёстой байтал яаж ажиллахыг заадаг, дарамталдаг байгууллага боллоо, түүнийгээ энэ хуулиар баталгаажуулах гэж байна гэдэг асуудал яригдсан учир хуулийн төсөл буцаагдсан. Энэ хоёр бол маш ноцтой зүйл. Нэгдүгээрт, өмгөөлөгчдийн бизнес, ажлыг тэдний нэрээр өөрсдөөс нь булаадаг. Хоёрдугаарт, бие даасан байдалд нь нөлөөлж, айдас хүйдэстэй байлгадаг. Ингэж байтал гуравдах асуудал үүссэн. Энэ нь өмгөөлөгчдийн татвараар санхүүждэг өмгөөллийн байгууллага нь тэднээс авсан татвараа хуульч, өмгөөлөгчдийг чадвахжуулах, эрх ашгийг хамгаалахад зориулах ёстой атал өмгөөллийн байгууллагын нэрээр их хэмжээний өр, зээлтэй болгочихсон. Ийм гурван асуудал үүссэн учраас эдгээрийг шийдвэрлэж, хуульчдын бие даасан байдлыг хангах, мэргэжлийн өөрөө удирдах ёсыг бодитоор бий болгох, мэргэжлийн хариуцлага, нэр хүндийн тогтолцоог орчин үеийн түвшинд авчрах ёстой гэдэг утгаар нь Хуульчдын холбоог байгуулсан юм. Ингээд Хууль зүйн яамнаас олгодог байсан зөвшөөрлийг холбоонд шилжүүлсэн.

Хуульчдад баримтлах ёс зүйн дүрмийг нэгдсэн байдлаар бий болгосон гээд томоохон өөрчлөлтүүдийг хийсэн. Харамсалтай нь, тухайн үеийн Ерөнхийлөгч, Улсын Дээд шүүхийн ерөнхий шүүгч, Цэцийн гишүүд гэх мэт албан тушаалтнууд нэг нэгнийхээ барьцаа, шахаанд орсны улмаас нэлээд цөөнгүй ололтыг Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулиас авсан. Гэхдээ яахав, “Оргүй ч гэсэн охинтой” гэдэг “муухай” үг шиг хуульчдын эрх ашиг, бие даасан байдлыг бага ч гэсэн хангасан хуультай болсон. Гэтэл үүний амыг нь барихаар зарим нэг эрх мэдэлтнүүд санаархаж байна.

-Тэгэхээр гол шалтгаан нь яг юу гэж ойлгох уу?

-Өмгөөлөгчдийн холбоо 12 жилийн түүхтэй их өртэй. Энэ өрөө дарах ганц гарц нь өмгөөлөгч, хуульчдын татварыг өөртөө төвлөрүүлэх. Ийм л санаархлаар Өмгөөллийн тухай хуулийг батлуулах гэж улайрч байна. Бас нэг асуудал бий. Хэрвээ энэ хууль батлагдвал хуульч, өмгөөлөгчдийн амыг хамихах боломжтой болно. Уг нь Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль батлагдснаар хуульч, өмгөөлөгчид бие дааж ажиллах боломжтой болсон юм. Захиргааны хууль, Цэцийн томилгоо зэрэгт бие даасан байдлаар хуульчид шүүмжлээд ирэхээр илүү шинжлэх ухаанч, ул суурьтай, хөгжил дэвшилд тохирсон шүүмжийг өрнүүлж эхэлдэг юм байна.

Энэ нь эрх мэдэлтнүүдэд таалагдахгүй учраас эрх мэдлээ буцаалж олж авахын тулд тусгай зөвшөөрлийг төрөөс олгодог болгох гэж оролдох болсон. Эрх мэдлээ буцааж авахын тулд улс төрчид өрөө дарах сонирхолтой нөхдүүдтэй хамсчих шиг боллоо. Эрх мэдлийн хинээтэй, эд хөрөнгөний шуналтай хэсэг нөхөд хамтраад хуулийн хулгай хийх гэж байгаа гэх юм уу даа. Захиргааны ерөнхий хуулийг ч гэсэн ийм байдлаар хулгайлах гэж оролдож байгаа.

-Иргэн бүр хуулийн дор захирагдаж амьдардаг. Хууль ямар нэг хоёрдмол санаа агуулаагүй байх ёстой. Хүний эрхийн комиссын дарга “Өмгөөлөх, өмгөөлүүлэх эрх зөрчигдөж байна. Өмгөөллийн тухай хууль батлагдснаар энэ эрх хангагдана” гэж хэлсэн. Үнэхээр өмгөөлүүлэх эрх зөрчигдөж байгаа юм уу?

-Бямбадорж гуай үнэхээр ингэж хэлсэн бол түүнийг мэтгэлцээнд урьмаар юм байна. Хуульч, хүний эрхийг хамгаалагч хүн мөртлөө процессын хуульд байгаа алдааг байгууллага руу чихээд сууж болох уу. Прокурорын тухай хуульд яллах үйл ажиллагааны тухай бичигддэггүй юм.

Өмнөх Байцаан шийтгэх тухай хууль буюу одоогийн Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх хуульд л бичигддэг. Өмгөөллийн баталгаа нэг байгууллага байгуулагдснаар хангагдахгүй. Харин өмгөөлөгчийн хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх Үндсэн хуулиар тодорхойлогдсон тэр чиг үүргийн баталгааг Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд тусгаж өгөх тухай яриа. Гэтэл хуулийнхаа чиг үүргийг ойлгодоггүй хүн өнөөдрийг хүртэл хуульч нэрийг зүүж, Хүний эрхийн комиссын даргын албыг хашиж байгаа бол том эмэгнэл шүү.

Үүнийг харин ч хатуухан хэлмээр байна. Хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх үйл ажиллагаа процессын хуулиар баталгаажаагүй учраас гүйцэтгэх ажиллагаанд өртөж байна. Дээр нь өмгөөллийн нууц алдагдаж байна. Процессын хуулиар өмгөөлөл хийх баталгааг хангаж өгөөгүй учраас тухайн иргэнд хууль зүйн туслалцаа үзүүлж чадахгүй байна. Тэгсэн атал яагаад Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх хуулийг сайжруулахгүй байгаа юм бэ. Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд С.Бямбацогтыг, процессын хуулийг өргөн барьж байхад нь хэлж байсан.

“Та нар АТГ, цагдаа, тагнуул зэрэг төрийн хүч, хэрэгслийг ашиглаж иргэнд хүрдэг байгууллагуудын аманд унаж, тэдний эрх ашгийг хамгаалсан процессын хууль оруулж ирлээ. Наадахыг чинь өөрчлөхийн тулд 2016 оны хавар юу болсныг санаарай. Уламжлалт “байцаан шийтгэх” хуулийг “хэрэг хянан шийдвэрлэх” хууль болгож бичсэн нь нэр сольсон төдий зүйл биш шүү. Шинэ процессын хууль УИХ-д орж ирээд эцсийн хэлэлцүүлгээ хийж байхад АТГ, ТЕГ, цагдаагийн байгууллагын гурван дарга нийлж эсэргүүцсэн.

Яагаад гэвэл, тэр байгууллагын дураараа тонгочдогыг нь хязгаарлаж, хүний эрхийг сайжруулсан учраас уурлаж, ил захидал бичиж, Ерөнхий сайдыг дарамтлах гэж оролцдож байсан. Гэтэл та нар олон сорилт туулж байж батлагдсан хуулийг хуулийг буцааж хүчингүй болгочихоод, тэр бүх дэвшлийг унагааж, эдгээр байгууллагынхаа аманд орсон хууль оруулж ирлээ. Цаадуул чинь өөрсдийнхөө ажлыг хялбар хийх гэж бодож байна. Хялбарчлах гэж оролдсон оролдлого бүрийн ард хүний эрх, өмгөөллийн баталгаа алга болдог шүү” гэж хэлсэн. Тэд өөрсдөө ийм гай тарьчихаад одоо тэр гайгаа өөр юм руу чихэж байна.

-Процессын хуульд өөрчлөлт оруулах ёстой гэж Дээд шүүхийн шүүгчдээс эхлээд олон хуульч, өмгөөлөгчид хэлж байсан. Ямар өөрчлөлт оруулж байж өмгөөлөх, өмгөөллүүлэх эрх хангагдах юм бэ?

-Яагаад өмгөөлөгчийн албан өрөө болон өмгөөлөгчийн захидал харилцаа гүйцэтгэх ажилд өртөөд байгаа юм бэ. Энэ чинь шинэ Эрүүгийн хуулиар гэмт хэрэг мөн биз дээ. Өмгөөлөгч үйлчлүүлэгчийнхээ нууцыг хамгаална, өмгөөлөгчийг өмгөөллийн үйл ажиллагаатай нь холбогдуулж тухайн хэрэгт гэрчээр асууж болохгүй гэж Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд заасан ч тэр нь хэрэгждэггүй. Яагаад. Эрүүгийн шүүгч зөвхөн Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийг баримталж ажилладаг. Тэр хуульд нь үүнийг тусгаж өгөөгүй бол шүүхийн үйл ажиллагаанд өртөхгүй.

Өөрөөр хэлбэл, шүүх өмгөөллийн тухай хуулийг барьж, хэрэг маргааныг шийдвэрлэх эрхгүй. Ингэхээр шүүгчийн барьж шийддэггүй хуульд 1000 үг давтаж нэмээд, шинэ хууль, шинэ байгууллага байгуулаад ч асуудал шийдэгдэхгүй. Харин эсэргээрээ хуульчдын амыг барьж, дууг нь хорих эрх мэдэлтэй, хэсэг нөхөд өрөө төлөх мөнгөтэй л болно.

-Хуулийн байгууллагад иргэдийн 80 хувь нь итгэхгүй байна гэж Ж.Батзандан гишүүн хэлсэн. Бидний нүдэн дээр ил байгаачлан экс Ерөнхий сайдуудаас эхлээд төрийн өндөр албан тушаал хашиж байсан эрхмүүд гэмт хэрэгт холбогдож, цагдан хоригдсон ч төд удалгүй суллагддаг жишиг тогтчихлоо. Шинэ Эрүүгийн хуулиар ийм зохицуулалттай болсон уу?

-Үгүй. Эрүүгийн хууль биш Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хууль буюу бид хоёрын яриад байгаа өнөөх процессын хуультай холбоотой асуудал. Эрүүгийн хууль бол юуг гэмт хэрэг гэж үзэх вэ, ямар ялтай байх вэ гэдгийг л шийднэ. Харин үүнийг яаж илрүүлж, таслан зогсоож, шүүхэд хэрхэн аваачих, ялын яаж оногдуулахыг процессын хуулиар шийдэгдэг. Эрүүгийн хуулиар юу шийддэг вэ, процессын хуулиар юуг шийдвэрлэдэг вэ гэдгийн ялгааг харах хэрэгтэй. Хуулиудын чиг зорилгыг мэддэггүй хүмүүс хольж хутгах нь их бий.

Харин сүүлийн үед өөрсдийгөө хуульч гэж цоллох болсон зарим нэг хууль тогтоогчид санаатай санамсаргүй хольж будилуулах нь ихсэж. Ингэхээр баривчлаад, суллаад байгаа асуудал процессын хуулийн л асуудал. Ер нь бол заавал цагдан хорьсноороо гэмт хэргийг илрүүлдэг юм биш. Харин яагаад хэрэг маргаан шүүх рүү шилжихгүй байна, хариуцлагаа хүлээхгүй байна гэдэг бол асуудал. Хэргийг шийдвэрлүүлэхгүйн тулд займчуулахаас эхлээд маш олон арга бий. Үүнийг таслан зогсоохын тулд 2012-2015 он хүртэл ямар их оролдов оо. Хуулиуд болон зохион байгуулалтыг шинэчлэх гэж оролдлоо. Арга барилыг өөрчлөх гэж үзлээ. Энэ бүгдийг хамгийн их эсэргүүцсэн хүмүүс хэн гээч. Ж.Батзандан тэргүүтэй хүмүүс. Дахиад нэг асуудал. Тухайн үед МАНАН болон Ц.Элбэгдоржийн гар хөл болж, Н.Алтанхуягийн Засгийн газрыг огцруулж, эрх зүйн шинэтгэлийг зогсоохын төлөө, улайрсан хүн бас л Ж.Батзандан байсан. МАНАН-гийн хамгаалагч байсан хүн шүү дээ. Тухайн үед бүх ажлыг бантагнуулсан хүмүүс өнөөдөр хуулийн байгууллага болохгүй байна гэж хэлээд сууж байна. Хөгжилтэй байгаа биз дээ.

Одоогийн Улсын Ерөнхий прокурор, АТГ, цагдаагийн дарга нар намайг сайд болох үед хусагдаж байсан хүмүүс. Н.Алтанхуягын Засгийн газрыг огцруулан байж, тэднийг энэ албан тушаалд томилсон. Энэ бүх процессыг хамгаалж суусан хүн өнөөдөр тэднийгээ паа, пүү гэж байна. Ийм богино санах ойтой байж болохгүй. Ж.Батзандан хэт хожуу ухаан орж байна уу, эсвэл дүрээ солисон уу. Би үүнийг хэлж мэдэхгүй.

-Албан тушаалтанд холбогдох цөөнгүй хэрэг шүүхэд шилжсэн ч өмгөөлөгчөө сольсон, өмгөөлөгч хэргийн материалтай танилцах ёстой гэх мэт шалтгаанаар хойшилдог. Энэ бүрэн нь таны хэлсэнчлэн тухайн хэрэг замхрах эхлэлийг тавиад байна уу гэж харагдаж байна. Өмнөх хуулиар ийм эрсдэлээс сэргийлэх боломжтой байсан уу?

-2016 онд баталсан хуулиар энэ бүхнээс хамгаалах гэж оролдсон. Гэтэл бүгдийг нь хүчингүй болгосон. Нэг л жишээ хэлье. Эрүүгийн хуульд мөрдөн шалгах ажиллагаа явагдаж байгаа бол гэмт хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаа тасалдана гэж заасан байсан. Гэтэл Х.Нямбаатар тэргүүнтэй хэсэг нөхөд орилсоор байгаад өөрчилсөн. Өнөөдөр ямар зохицуулалт мөрдөгдөж байгаа гээч. Авлигын хэргүүд бүгд хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссан гэдгээр хэрэг хаагдана.

-Харин тийм. Хөөан хэлэлцэх хугацаа дуусах дөхөж байгаа цөөнгүй хэрэг бий гэсэн.

-Яг наадах чинь. Хөөн хэлэлцэх хугацааг дуусгахын тулд хэргийг саармагжуулна, шүүх хурлаас байнга буцаана. Энэ чөтгөрийн тойрог 2016 оноос өмнө ч байсан зүйл. Үүнийг алга болгох гэж хөөн хэлэлцэх хугацаа тасалддаг зарчмыг тусгасан боловч Х.Нямбаатар гишүүн болиулсан. Үр дүнд нь маш олон хэргүүд хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссан гэдгээр хэрэгсэхгүй болж байна. Авлигачид өөрсдийгөө хамгаалахын тулд ингэж ухаан зардаг.

-Тэгвэл процессын хуульд шинэчлэл хийгээгүй цагт АТГ, прокурор мянга ажиллаад ч үр дүн гарахгүй юм байна?

-Яг тийм. 

-Шударга бусын хонгил гэж их яригдах боллоо. ЖДҮ-тэй холбогдсон гишүүд “Намайг шударга бусын хонгил руу оруулах гэж байна” гэж мэдэгдсэн. Тэгвэл шударга бусын хонгилын эзэн хэн юм бэ, таны бодлоор?

-“Шударга бусын хонгил” гэдэг үгийг улс төрд хэллэг, ойлголт болгож гаргаж ирсэн хүн нь Н.Алтанхуяг. Хуулийн тогтолцоонд хонгил шиг үзэгдэл, эрх мэдлийн нэг урсгал үүссэн тухай ярьсан хүн нь би л дээ. Яагаад ингэж ярьж, хэлсэн бэ гэхээр. Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаярын үед ийм үзэгдэл, эрх мэдлийн төвлөрлийн таагүй үр дүн судлаачдын нүдэнд анзаарагдаж, харагдаж эхэлсэн юм. Тэр нь юу вэ гэхээр “мөрддөг”, “ялалдаг”, “шүүдэг” гурван чиг үүрэг, тэдгээртэй холбоотой албан тушаалтнуудын томилгооны асуудал нэг хүний гарт зангилагдаж, томилогдсон хүмүүсийнхээ туслалцаатай хуулийн байгууллагаар дамжуулан хувийн улс төрийн зөрчилдөөнөө шийдвэрлэх гэж оролдох ямар аюултай болох нь харагдаж эхэлсэн. Н.Энхбаярын хувьд өмнөх Ерөнхийлөгчөөс суралцаж, анзаарсан нэг зүйл байсан байх.

Энэ нь Ерөнхийлөгч асан Н.Багабандийн үед Прокурорын дэргэдэх мөрдөнг байгуулах замаар цагдаагийн эрх мэдлийн зарим хэсгийг Ерөнхийлөгчийн хамааралд авчирч байсан юм. Ерөнхий прокурорыг томилдог хүнд томилогддог хүн нь ялладаг ажлынхаа өмнөх мөрддөг ажлыг нь давхар хийдэг эрхтэй байна гэдэг социализмын үеийн ерөнхий хяналттай прокурорын дайны хүчтэй болно гэсэн үг.

Дээр нь хэргийн хувь заяаг эцэслэн шийддэг шүүхийн томилгоо гарт байхад бараг хаан сууна. Томилгоогоор дамжуулсан хааны эрх мэдэл гэсэн үг. Үүнийг Н.Энхбаяр ойлгосон байсан. Түүний үед АТГ байгуулагдсан. АТГ 2004-2008 оны парламентийн үед байгуулагдсан юм. АТГ-ыг байгуулахдаа даргынх нь томилгоонд Ерөнхийлөгч оролцдог байхаар зохицуулсан. Энэ нь АТГ бол Ерөнхийлөгчийн эзэмшлийн бус, түүний улс төрийн гол зэвсэг маягтай хуулийн байгууллага болж хувирсан. Тэгэхдээ Н.Энхбаяр энэ угсарсан зэвсгээ хараахан бүрэн ашиглаж чадаагүй байж байгаад “хаан сэнтийгээ” сонгуулиар алдчихсан.

Ингээд Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгчөөр сонгогдохдоо жинхэнэ утгаар нь төгөлдөржүүлсэн юм. Жинхэнэ утгаар нь буюу мөрддөг, ялладаг, шүүдэг гурван эрх мэдлийг гартаа авч, томилгооны системээ өргөжүүлж, сүүлдээ мөрдэстэй гэдэг шинэ зарчим гаргаж ирсэн.

Өөрөөр хэлбэл, цагдаа, прокурор, шүүх, тагнуул, ШШГЕГ-ын дарга гээд бүгд мөрдэстэй хүн байна. Тэр бүх мөрдэстэй дарга нар нь Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийн хүрээний хүн болох ёстой. Гэтэл хэт өргөссөн энэ томилгоо нь нэг хүнд үйлчилдэг мөрддөг, ялладаг, шүүдэг, хорьдог хонгил болон тогтчихов. Энэ хонгил яаж ажилладаг вэ гэхээр хэнд хэрэг үүсгэж, хэнийг гэмт хэрэгт холбогдуулах вэ гэдэг зааварчилгаатай мөрдөөд хонгилын үүдэнд аваад ирэнгүүт прокурор яллаад дотогш чирээд оруулчихна. Ингээд шүүхээс шийдвэр гаргачихаар энэ хонгил руу орсон хэнбугайг ч улс төрийн ганцхан үлээлтээр хориод, нийгмээс тусгаарлаж байгаад хувь заяаг нь шийдэж, тоглох боломжтой болсон.

Ийм л хуулийн нэртэй хүчирхийллийн хонгил үүссэн. Үүнийг задлахгүйгээр Үндсэн хуулийн эрх мэдлийн хуваарилалтын зарчим, хүний эрх, шударга ёсны зарчмыг хангаж чадахгүй. Үүнийг яаж хийх вэ гэдэг асуулт тавигдсан. Тиймээс Н.Алтанхуягийн толгойлсон Засгийн газар энэ хонгилыг эвдэх шийдэл хайж, Монгол улсад мөрдөх алба байгуулах замаар гүйцэтгэх эрх мэдлээс гадуур байгуулагдсан гэмт хэрэгтэй тэмцэх чиг үүрэг бүхий зохион байгуулалтуудыг цомхотгох асуудлыг хөндсөн юм.

Өөрөөр хэлбэл АТГ болон бусад байгууллагад байгаа мөрдөн шалгах чиг үүргийг энэ алба руу шилжүүлж авах байдлаар Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг хязгаарлах санаа байсан юм. Нэг дэх шийдэл энэ. Хоёрт, цагдаа болон ШШГЕГ зэрэг байгууллагын дарга нарт генерал цол өгдөг байдлаа ашиглаж, өөртөө давуу байдал үүсгэж, нөлөөлдөг асуудал байж болохгүй ээ. Ерөнхийлөгч бол зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болохоос биш мөрдэстэй болгоны дарга биш. Тиймээс Ерөнхийлөгч хууль сахиулах болон гэмт хэрэгтэй тэмцдэг байгууллагын удирдлагуудад генерал цол олгодог байдлыг болиулна гэх зэргээр хонгилыг эвдэж эхэлсэн.

Харамсалтай нь, дараагийн сонгуулиар хэт олонхи болсон МАН, тэдний байгуулсан Засгийн газар шударга бусын хонгилыг буцаагаад угсарсан. Бодвол М.Энхболд гэдэг хүн нь Ерөнхийлөгч болно гэж тооцоолоод намын даргадаа эрх мэдлээр бэлэг бэлдсэн байх. Хувь заяаны шоглоом уу, ардчилалын үр шим үү, ямартаа ч бэлдсэн бэлгийг бодож байсан эзэн нь авсангүй.

Ингэхээр хонгилын эзэн нь хэн байхаас үл шалтгаалж “хонгил гэж юу вэ?” гэхээр мөрддөг, ялладаг, шүүдэг, хорьдог эрх мэдэл нэг хүний гарт, тэр хүний үзэмжээр хөдөлж байгааг хэлээд байгаа юм. Энэ хонгилыг шударга эсвэл шударга бус ажиллуулах тухай яригдахгүй. Нэг хүний гарт ийм олон эрх мэдэл очино гэдэг хэнийг ч “МАНГАС, шударга бусын хонгилын эзэн “ХААН” болгон гэсэн үг. Ийм хонгил шударга ажиллах тухай ойлголт хаана ч байхгүй. Өш авах зэвсэг, эсвэл өрсөлдөгчөө намнах хэрэгсэл л болно. Тийм учраас ч одоогоос гурав, дөрвөн зуун жилийн өмнө “Эрх мэдэл нэг гарт төвлөрч болохгүй.

Хэрэв зээ тийм юм болвол айдас хүйдэст дулдуйдсан дарангуйлал үүснэ. Үүнээс сэргийлэх ганц арга шударга сайн хүнийг хайх биш, харин эрх мэдлийг хуваарилан тэнцвэржүүлж, харилцан хяналттай болгох” гэж Монтескье хэлсэн байдаг. Монтескье гэдэг энэ хүн орчин үеийн Үндсэн хуульт ардчиллын үзэл санааг боловсруулагчдын нэг, эрх мэдэл хуваарилах онолын зохиогч л доо. Дахин хэлэхэд АТГ-ын даргаар шударга хүн томиллоо гээд шударга бусын хонгил эвдрэхгүй. Дараагийн эзэндээ л үйлчилнэ.

-Буруу санаагүй бол Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржийг шалгахаар болсон. Үнэхээр шалгах болов уу?

-Шалгах эсэхийг би хэлж мэдэхгүй. Аливаа хүний гэм бурууг хараат бус шүүхээр тогтоох ёстой. Харин тэр хараат бус шүүх нь Монголд байна уу. Хоржоонтой л юм. Би бол тогтолцолоо хаана эвдрэлтэй байна вэ, үүнийг яаж засч, сайжруулах ёстой вэ гэдгийг судалж, олдог бодлогын хүн. Одоо байгаа тогтолцоогоор шударга ёс тогтоно гэдэгт би итгэдэггүй байна. Ц.Элбэгдорж гэдэг хүний “оймсыг” нь гозолзууллаа гэхэд энэ нь шударга ёс ажиллаж байна уу, эсвэл Х.Баттулга гэдэг хүний өш хонзон ажиллаж байна уу гэдгийг ялгах боломжгүй. Хонгилыг эвдэж байж л ялгааг нь олж харна. Ингэхээр хэнийг ч энэ хонгил руу оруулсан ялгаагүй хохирлоо, хэлмэгдлээ л гэх байх. Хонгилоо нураахгүй бол хэдхэн жилийн дараа одоо байгаа энэ Ерөнхийлөгчид ч ийм юм тохиолдох л байх.

-Улсын Ерөнхий прокурорт Ерөнхийлөгч Х.Баттулга иргэнийхээ хувиар гээд 200 гаруй хуудас бүхий нотлох баримт өгсөн. Энэ байж болох зүйл үү?

-Их л сонин үйл явц, эргэлзээтэй нөхцөл байдал үүсэх байх. Ерөнхийлөгч иргэнийхээ хувиар өгсөн баримт дотор бусдыг гүтгэсэн зүйл байвал түүнийг иргэн хүнийх нь хувьд хуулийн байгуулага шалгах боломжтой юу гэдэгт эхлээд хариулах хэрэгтэй. Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрх, хамгаалалт гэдэг хана хэрмийн цаана ороод зогсчих хүн иргэнээрээ шалгагдаж чадах болов уу.

Наад захын хуульчийн асуудаг л асуулт. Иргэн Баттулга Ерөнхий прокурорт цаасаар баримт өгчээ. Энэ баримтад нь худал бөгөөд гүтгэсэн мэдээлэл байвал “Та хүн гүтгэсэн байна” гээд хуулийн хариуцлага хүлээлгэх болмжтой юу. Иргэн Баттулгын гэрчээр шүүхэд дуудаж болох уу. Шүүхэд худал мэдүүлсэн гэдгээр нь эрүүгийн хэрэг үүсгэж болох уу. Та юу гэж бодож байна.

-Хэлж мэдэхгүй юм.

-Болохгүй шүү дээ. Иргэнд хүрдэг хууль ажиллаж болохгүй юм бол иргэн Баттулга биш харин Ерөнхийлөгч Х.Баттулга байна гэсэн үг.

-Захиргааны ерөнхий хуулийн төслийг ирэх хаврын чуулганаар хэлэлцэхээр болсон. Энэ хууль батлагдвал Засгийн газрын тогтоолоор хувьчлагдсан хувьчлалыг хууль бус гэж үзвэл шүүхэд хандах эрхгүй болох юм билээ. Ингэснээр өмч хувьчлал буруу гараар орох эрсдэл үүсэх вий гэсэн болгоомжлол нийгэмд үүсээд байна. Ингэн байж энэ хуулийг батлах шаардлагатай юм уу?

-2012-2016 оны Улсын Их Хурлын гаргасан хамгийн чухал шийдвэрүүдийн нэг нь энэ хууль. Өөрөөр хэлбэл, төрийн дур зоргийг хуулиар хязгаарлаж, иргэнд эрхийг хангаж, түүнд үйлчилдэг болоход нь туслах үүрэгтэй гол хууль. Төрийн дур зорог гэдэгт Засгийн газрын дур зорог ч гэсэн багтана шүү. Захиргааны ерөнхий хуулийн ид шид өнөө, маргааш гэхээсээ илүүтэй нэг, хоёр жилийн дараа бүр их анзаарагдана. Уг нь шүүхийн хяналт гэдэг нөгөө талаасаа хүний эрхийн баталгаа, хэрэгжилт юм шүү дээ.

Гэтэл хуулиас Захиргааны шүүх Засгийн газрын тодорхой шийдвэрүүдийг хянахтай холбоотой хэсгийг хүчингүй болгохоор Засгийн газар өргөн барьсан. Өөрөөр хэлбэл, Засгийн газар өөрөө хуулиас гадуур эрх мэдэлтэй болж тонгочих гэж хууль хулгайлж, иргэний эрхийг дордуулах гэж байна. Сая Засгийн газар парламентийн хяналтаас гадуур тонгочихын тулд УИХ-ыг хэдэн сар ажилгүй хэрүүлтэй  бужигнууллаа даа. Үүн шигээ Захиргааны хуулийг хулгайлах замаар иргэдийн хараа хяналтаас гадуур өмч хөрөнгө бужигнуулах гээд байх шиг. Хуулийн хулгайч, хүний эрхийн дайснууд Засгийн газар, УИХ-д байх аюултай л даа. Засгийн газрын төвшинд маш их хэмжээний мөнгө, маш их хэмжээний ашиг сонирхол, улс орны шинж чанартай суурь шийдвэрүүд гардаг. Энэ шийдвэрийг цөөн тооны улстөрчид шүүхийн хяналтаас гадуур гаргаж шийдвэрлэнэ гээд бод доо.

Манай улстөрчид өөрсдөө хэр ёс зүйтэй, хуулиа хэр дагаж биелүүлдэг хүмүүс билээ. Хууль байсаар байтал ЖДҮ-гийн зээлийг хулгайлсан биз дээ. Ийм хүмүүст хуулиас гадуур тонгочих эрх өгөх нь аймшиг биш гэж үү. Гэтэл Үндсэн хуульд хууль дээдлэх нь төрийн үндсэн зарчим гэж заасан. Төр хуулийг дээдэлсэн эсэхийг хянадаг байгууллага нь шүүх. Шүүхийн хяналтаас Засгийн газар гарах нь Үндсэн хуулийн эрх мэдлийн хувиарлалтын зарчмаас ухарна гэсэн үг. Тэгэхээр ийм байдлаар хууль санаачлах зоригтой байна гэхээр үүнээс том хулгай хийх зориг байна гэсэн үг.

-Хуульчид яагаад энэ асуудал дээр дуу хоолойгоо нэгтгэхгүй байгаа юм бэ. Уг нь улс эх орны эрх ашигт шууд нөлөөлөх зүйл биз дээ?

-Дуугарах зоригтой нэг нь дуугарч байна. Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Их хурлын дарга хэн нь ч хуульчдийн тусгай зөвшөөрлийг мэдэх эрхгүй болохоор улстөрчдийг зоригтой, тууштай шүүмжилж, тэдний зүй бус үйлдлийг хуулиар хэмжиж, хязгаарлах гэж оролдож байна. Гэтэл нэг зүйлээс болж хуульчид болгоомжлохоос өөр аргагүй болж байх шиг. Энэ нь юу гээч.

-Өмгөөллийн тухай хууль уу?

-Яг тийм. Өмгөөллийн тухай хуулиар хуульчдын тусгай зөвшөөрлийн Хууль зүй, дотоод хэргийн яам олгох эрхтэй болно. Улстөрчид, эрх мэдэлтнүүд хуульчдыг хүний эрхийн хоточ банхар бус өөрсдийн уяаны нохой болгох мөрөөдөлтэй байна. Нохой гээд муухай үг хэрэглэчихлээ.Уучлаарай. Ер нь тэд тэнгэрт суудалтай, эзний өвчтэй болчихоороо өөрсдөөсөө бусдыг ер нь тэгж хараад байдаг муу зуршилтай. Хамгийн эмгэнэлтэй нь,  улстөрчдийн эдүүрийн тавганд хоол аваачиж өгөөд өөрсдөө идэх хоолтойгоо үлдэх гэж оролддог хуульч нэртэй гуульчид бас байна. “Чи том дуугараад байна уу. Зөвшөөрлийг чинь цуцаллаа” гэдэг яамтай, сайдтай болвол яах вэ. Хуульчдын бие даасан байдлыг ингэж эвдэж болох уу. Эрүүл ухаанаа гээсэн, мэргэжлийн мөн чанар, хөгжил дэвшлээс жийрхсэн хүмүүсийн бодол л доо. Өр ширэндээ баригдсан өмгөөллийн байгууллагаас болж хуульчид, улстөрчдийн халаасанд орох нь юунд ашигтай, хэний эрх ашигт үйлчлэх өөрчлөлт вэ.

Энэ бол буруу эргэсэн салхи. Буруу эргэсэн салхийг сөрж зогсож урсгал сөрөгч шинэ үе хаана байна вэ гэдгийг эрэлхийлэх цаг болж. Хуучинсаг, соц маягын арга барилтай түүн дээрээ эдийн шуналтай болчихсон хэсэг нөхөд хуульчдын бие даасан байдал ямар үнэ цэнэтэй болохыг ойлгохгүй бололтой. Мах комбинатад байдаг улаан ямааны тухай яриа сонсож байсан уу. Улаан ямаа майлсаар байгаад хонин сүргийг нядалгааны хаалгаар оруулчихдаг тухай. Хуульчид улаан ямаа дагадаг хонь биш байх ёстой.

-Та улс төрд тэсрэлт хийсэн залуу улстөрчдийн нэг байсан. Улс төрд эргэж ирэх үү?

-Би улс төрөөс огт гараагүй. Улс төр бол миний өдөр тумтын ажил.

-Сонгуульд өрсөлдөх гэдэг утгаар нь асуусан юм л даа?

-Олон нийтийн итгэл дэмжлэгийг авахын тулд ажиллана.

-Тэгвэл ирэх сонгуульд хүч үзнэ гэсэн үг үү?

-Мэдээж хэрэг. УИХ-д байгаа хулгайчдын тоог цөөлөх ёстой ш дээ. (инээв) Нэгдүгээрт, ийм шалтгаанаар. Хоёрдугаарт, гаднаас ярьж биш дотор нь орж хийх хэрэгтэй. Гуравдугаарт, дутуу орхисон ажлаа гүйцээхгүй бол энэ улсад итгэл найдвар, эрүүл саруул хуулийн тогтолцоо бүрдэх боломж улам хумигдчих гээд байна.

Г.Нацаг-Эрдэнэ

Эх сурвалж: 24tsag.mn

iСанал болгох
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.

Сэтгэгдэл (2)

  • ярих хийх хоёр ялгаатай гэдгийг биеэрээ харуулсан одоо болно их ѳвѳѳгийн нэртэй хэн ч биш минь
    2020 оны 02 сарын 17 | Хариулах
  • зочин
    Энэ тэмүүжин гэдэг тэнэг гар эмнэлгийг контор болгож , эмчилгээний өндөр үнэтэй аппарат эвдлэн сүйтгэж улсад их хэмжээний хохирол учруулсандаа, Хууль мөрддөг улсад бол шоронд л байх хүн дээ.
    2020 оны 02 сарын 15 | Хариулах
iШинэ мэдээ
ЦААШ ҮЗЭХ
iШинэ мэдээ
Гол, мөрний мөсөн дээгүүр зорчихгүй байхыг анхааруулав 6 минутын өмнө Өмнөд Солонгос улсад 156 хүн коронавирусийн халдвар авчээ 17 минутын өмнө Жүжигчин Ж.Баясгалан АН-ын гишүүн боллоо 47 минутын өмнө Коронавирус: Долоон сартай нярай бүрэн эдгэрчээ 1 цаг 10 минутын өмнө Урт цагааны барилгыг нураах эсэх асуудлыг НИТХ-аар шийдэгдэнэ 1 цаг 39 минутын өмнө “Иргэний тэтгэвэр барьцаалсан зээлийн төлбөрийн үүргийг үнэт цаасаар төлөх тухай гэрээ”-нд гарын үсэг зурлаа 2 цаг 17 минутын өмнө И Ёо Хун: Хоёр орны харилцааг стратегийн шинэ түвшинд хүргэхийн төлөө ажилна 2 цаг 35 минутын өмнө Ардчилал шинэчлэлийн нам Монгол улсад бүртгэлтэй 36 дахь нам боллоо 4 цаг 12 минутын өмнө Х.Алтанхуяг: У.Хүрэлсүх ээ, хэзээ сэлмээ сугалж, хулгайч гишүүдийнхээ толгойг цавчих гэж байна 4 цаг 22 минутын өмнө Сар шинийн баярын өдрүүдэд цахим гүйлгээний шимтгэл авахгүй гэв 4 цаг 37 минутын өмнө Урт цагааны үйл ажиллагааг ЗОГСООХ шийдвэр гарлаа 4 цаг 52 минутын өмнө С.Чинзориг: Тэтгэврийн зээл олгож эхэлсэн нь хорио цээрийн дэглэмд саад учруулахгүй 5 цаг 0 минутын өмнө Говь-Алтай аймгийн засаг даргыг ажлаас нь чөлөөлжээ 5 цаг 18 минутын өмнө Тавантолгойн ордын хөрөнгө оруулалтын гэрээ “хорлон сүйтгэх ажиллагаа” байсан уу? 5 цаг 19 минутын өмнө Шинэ гүүрэн гарцыг “ОЛИМПИЙН ГҮҮР” хэмээн нэрлэхээр боллоо 5 цаг 33 минутын өмнө Бага насны хоёр хүүхэд гэртэйгээ шатаж нас баржээ 6 цаг 2 минутын өмнө Эрдэмтдийн үзэж буйгаар хоёрдугаар сарын сүүл үед вирусийн тархалт оргил цэгтээ хүрнэ 6 цаг 23 минутын өмнө ҮАБЗ алт цэвэршүүлэх нэрээр мөнгө угаах төслийг мэдсэн үү? 6 цаг 58 минутын өмнө Элчин сайд Т.Жанабазар Шведийн Цог Жавхлант Хаанд итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барив 7 цаг 14 минутын өмнө Би дундажаас дээгүүр 7 цаг 23 минутын өмнө Импортоор авах улаан буудайг 100 мянган тонноор нэмэв 7 цаг 46 минутын өмнө Сайншанд хотод 3D кино театр ашиглалтад орно 8 цаг 12 минутын өмнө Чай Вэньруй: Хятадын ард түмэн хүний ач тусыг мэддэг, ачийг нь ч хариулдаг 8 цаг 25 минутын өмнө Хөл хорионы ХАТУУ ДЭГЛЭМ халдварын тоо буурахад нөлөөлж байна 8 цаг 42 минутын өмнө Хууль бусаар мод бэлтгэсэн 13 үйлдлийг илрүүлжээ 8 цаг 51 минутын өмнө ХНХ-ын сайд С.Чинзориг цаг үеийн асуудлаар мэдээлэл хийнэ 9 цаг 11 минутын өмнө Ихэнх нутгаар цасан шуурга шуурч, хүйтэн байна 9 цаг 31 минутын өмнө Хамба лам Д.ЧОЙЖАМЦ: Хуурч мэхэлсэн, худал амласан, залилсан хүн ХУЛГАНА жилд хол явахгүй 23 цаг 0 минутын өмнө Амгалан амаржих төвд ӨББ-ын сургалт зохион байгуулав 23 цаг 26 минутын өмнө Гарааны бизнес, энтрепренерийн хөгжлийн хүрээлэнгийн төлөөлөгчидтэй уулзав 23 цаг 38 минутын өмнө Орос, Герман эрдэмтэдтэй Монгол эмч нар хамтран ажиллав Өчигдөр 17 цаг 05 минутад МИАТ компани Бангкок болон Токио чиглэлийн зарим нислэгүүдээ цуцаллаа Өчигдөр 16 цаг 54 минутад Өнөөдрөөс тэтгэврийн зээлийг ЗУРГААН сараар олгож эхэллээ Өчигдөр 16 цаг 45 минутад Газраа бэлэн орон сууцаар сольсон эхний айлууд ТҮЛХҮҮРЭЭ гардаж авлаа Өчигдөр 16 цаг 25 минутад Хот руу орж, гарч байгаа хөдөлгөөнийг бүрэн автомат системээр хянаж байна Өчигдөр 16 цаг 11 минутад Байгалийн хийн хоолойг Монголын нутгаар дамжуулах асуудлаар ажлын хэсэг байгуулжээ Өчигдөр 15 цаг 54 минутад “Амгалан дулааны станц”-ийг төрийн өмчит компани болгожээ Өчигдөр 15 цаг 46 минутад Онцгой байдлын алба нисэх нэгж шинээр байгуулж, 12 нисгэгч бэлдэнэ Өчигдөр 15 цаг 25 минутад Улс, хот хоорондын замын хөдөлгөөнийг ТҮР ХААХ шийдвэр гарлаа Өчигдөр 14 цаг 42 минутад Онцгой комисс ХААЛТТАЙ хуралдаж байна Өчигдөр 14 цаг 12 минутад Их тойрууд 25000 машины авто зогсоол барина Өчигдөр 14 цаг 02 минутад Сүхбаатар аймаг ОРОХ, ГАРАХ хөдөлгөөнийг хязгаарлах шийдвэр гарлаа Өчигдөр 13 цаг 28 минутад Улаанбаатар хотод “Эргүүл” арга хэмжээг эхлүүллээ Өчигдөр 13 цаг 10 минутад ЭМЯ: Халдварын шинэ тохиолдол буурч байгаа ч тайвширч болохгүй Өчигдөр 12 цаг 43 минутад БНСУ-д коронавирусийн халдварын тохиолдол огцом өсчээ Өчигдөр 12 цаг 21 минутад Шалган нэвтрүүлэх дээр ажиллаж буй албан хаагчдыг амны хаалт, витаминаар хангана Өчигдөр 11 цаг 55 минутад Дорнод аймагт 4.27 магнитудын хүчтэй газар хөдөлжээ Өчигдөр 11 цаг 38 минутад Коронавирусийн халдвараас сэргийлэхэд зориулж ЗГНС-гаас 5.5 тэрбум төгрөг гаргажээ Өчигдөр 11 цаг 24 минутад Ялахгүй гэсэн сонгуулиасаа ялж гарах нь улс төр юм Өчигдөр 11 цаг 14 минутад С.Мөнхбат: 38 бөхөөс допинг илэрсэн гэдэг нь худлаа байгаасай Өчигдөр 10 цаг 55 минутад
iИх уншсан
Х.Тэмүүжин: Монгол улсад хуулийн гэхээсээ илүү хувь хүний за... З.Энхболд, Сү.Батболд нарын “зассан зам” Ялахгүй гэсэн сонгуулиасаа ялж гарах нь улс төр юм Н.Энхболд: Аймаг дангаараа зам хаах шийдвэр гаргах эрх байхг... Эрүүдэн шүүх улс төрийн шоглоом М.Оюунчимэг: Байгалийн баялгийг тэгш хуваарилах нь ардчиллын... Хэдэн хүн шоронд хийгээд сонгогдоно гэвэл үгүй шүү, Ерөнхий ... Японы уран зохиолын 7 гол бүтээл Цагаан сарын аатай, адтай, аагтай яриа "Эрүүл ухаантай удирдагч нар бий бол эмнэлгийн талаар зөв ши... Сэтгэл байвал утаанаас ч сална Хамба лам Д.ЧОЙЖАМЦ: Хуурч мэхэлсэн, худал амласан, залилсан... Тавантолгойн ордын хөрөнгө оруулалтын гэрээ “хорлон сүйтгэх ... ҮАБЗ алт цэвэршүүлэх нэрээр мөнгө угаах төслийг мэдсэн үү? Ерөнхий сайдын толгой хаана вэ? Х.Тэмүүжин: Хонгилыг нураах боломж Ц.Элбэгдоржид байсан, одо... Зургаан аймаг ОРОХ, ГАРАХ хөдөлгөөнийг хязгаарлалаа Бурхан ба үрэл Ухань хотын эмнэлгийн дарга коронавирусийн халдвараар нас ба... Хятадын академич улсынхаа иргэдийг "Монгол үндэстнээс суралц...
Top