Өнөөдөр 2019 оны 99 дахь өдөр, харин шинэ он хүртэл 266 хоног үлдлээ.

Өнөөдрийн баяр

Микаэль Агриколагийн өдөр

Жил бүрийн энэ өдөр финнүүд болон фин хэлтнүүд Микаэль Агрикола буюу Финн хэлний өдрийг (Michael Agricola"s Day, Finnish Language Day) тэмдэглэдэг. Финляндад энэ нь албан ёсны баяр биш ч гэсэн төрийн далбааг мандуулдаг ёслолтой.

Финляндын суут соён гийгүүлэгч Микаэль Агриколагийн (Michael Agricola, 1510 — 1557) нэрээр энэ баярыг нэрлэжээ. Финийн аугаа соён гэгээрүүлэгч Микаэль Агрикола 1510-аад оны үеэр төржээ. Тэр 1536 онд Германд очин Виттенбургийн их сургуульд суралцсан ба 1539 онд нутгийнхаа Турку хотын шашины  академийн (Cathedral school in Turku) захирал болсон юм. 1554 онд тэр Финляндын анхны лютеран шашины хамба болжээ.

Микаэль Агрикола финийн бичгийн хэлийг зохиосон гавъяатай, тэрээр 1543 онд фин хэлний ABC-kirja гэсэн цагаан толгойг зохион дуусаад хэвлүүлжээ. Хожим тэр оныг финийн бичиг үсэг төрсөн жил гэж үздэг болжээ. Тэрээр бичгийн хэлний үндсээр Турку бүсийн оршин суугчдийн ярьдаг карел хэл, яриаг авсан байдаг. Агрикола 1548 онд Шинэ гэрээ судрыг фин хэлнээ хөрүүлжээ. Номынхоо урьдатгалд тэр “миний ард түмний хэл үргэлж байсан, харин би түүнийг цаасанд буулгасан хүн” гэж бичсэн байдаг.

Агриколагийн нэрээр уг баярыг 1960 онд бий болгосон ба дээр нь 1978 онд фин хэлний баяр гэж нэмэрлэжээ.

Тунисийн үндэсний баяр

Тунисийн үзэл бодлын төлөө шаналагчдын өдрийг (Martyrs" Day in Tunisia) тэмдэглэн 1938 онд болсон тэмцэлд амь үрэгдэгсэдийг дурсдаг үндэсний баяртай. Уг өдрийг 1938 оны энэ өдөр болсон эмгэнэлд зориулжээ. Тэр жилийн энэ өдөр жагсахдаа олон тунис хүмүүс Францын колониас тусгаар тогтнох эрхийнхээ төлөө жагсахдаа амиа золиосолжээ.

Сонирхолтой түүх

“Москвад ариун цэврийг сахиулах тухай, хог, ялгадасыг гудамж, зөрлөгт  хаяагчдыг шийтгэх тухай” зарлиг гарчээ. 

I Петр засаглаж байхдаа энэ талын 4000 орчим зарлиг, тунхаг зэргийн баримтуудыг гаргасан байдаг. Түүний шинэчлэлд хотуудын ариун цэврийн асуудал амжиргааг сайжруулах асуудал ихээр тусгагдсан байдаг.

Хүн төрлөхтний хогтойгоо тэмцсэн мянга мянган жилийн түүх байгаа ч цэвэрлэгчийн мэргэжил  тийм ч эртнийх биш. Орост гэхэд л анхны  гудамжны цэвэрлэгчид Алексей Михайлович хааны үеэр гарч ирсэн байдаг. Тэр “хотын сайн сайхны тухай үүрэг” гэсэн зарлиг гаргасан нь Оросын орон сууц, ахуй үйлчилгээний системийг бий болгох анхны алхам байв.

Тэр зарлигийн дараа Орост шинэ мэргэжлийн ажил гарч ирснийг ард түмэн “хашаачин-дворник” гэж нэрлэжээ. Хотын боловсруулсан бүгд л түүний гудамжинд “шингэдэг” заваан хотын нэг нь Москва байсан юм. Кремльд хүртэл шавар шавхайтай.

Ингээд 1699 оны дөрөвдүгээр сарын 9-нд “Москвад ариун цэврийг сахиулах тухай, хог, ялгадасыг гудамж, зөрлөгт хаяагчдыг шийтгэх тухай” Петр хааны зарлиг гарчээ. Тэр баримтын дагуу нийслэлийн иргэдэд гудамжинд хог хаяхгүй байх, хашаа хороо, зам гүүрийн ариун цэврийг сахих, бүх хогийг хотоос гадагш зөөн газар булахыг үүрэгдсэн байв.

“Том гудамжууд зөрлөгт, элдэв ялгадас, үхдлийг хаясан хүмүүсийг... ташуурдан шийтгэхийн зэрэгцээ нэг пенийн торгуулаар шийтгэнэ” гэж зарлигт сануулсан байлаа. Хог хаяж байгаад дахин дахин баригдсан хүмүүсийн шийтгэл нь чангарч, торгууль нэмэгдэж байв. Торгууль 10 рубль байж болохоор болсон нь тухайн үедээ их мөнгө байлаа.

Мөн I Петр хааны үеэр, нийслэлд нь цэвэр, бохирын шугам тавигдаж, гудамжны хогийн сав гарч иржээ.

Хожим Петрын үйл ажиллагааг II Екатерина үргэлжлүүлэв. Хатан хаан өөрийн зарлигаар “Москва зэргийн хотоор урсах гол горхинд хог новш хаях, мөсөн дээр ялгадас асгахыг “хатуугаар чандлан хориглож, байнга хянан мөрдөж байхыг” тушаасан ба Орос даяар хотын захиргааг үүсгэн байгуулжээ.

Ойролцоогоор тэр цагаас XIX зууны фартуктай, гартаа шүүр барьсан сүр бараатай эрэгтэй гудамжны цэвэрлэгчийн дүр үүссэн байлаа.

Өнөөдрийн түүх: 

1241 он: Зүүн хойд, өмнөд Оросыг эзэлсэн Татар-Монголчууд Польшид нэвтэрч Легниц хотын дэргэд Польш ба Силезийн Шударга гэгдэх II Генрих вангийн удирдсан Польш-Немецын нэгдсэн цэргийг бут цохижээ. Азийнхны суманд Европын дайчдын сор нь болсон хүнд зэвсэгтэй рыцариуд хиар цохиулж ван өөрөө алагдсан байна.

Багагүй хохирол үзсэн ялагч нар унгаруудыг бут цохихоор өмнө зүг эргэлээ.

Франсуа Рабле нас нөхцөв: 

1494 он: Франсуа Рабле (1494 - 1553) гэдэг Францын алдартай зохиолч Шинон хотноо шүүгчин гэр бүлд төржээ. Түүний төрсөн яг тодорхой хугацаа байдаггүй.

Тэрээр 1511 онд францискийн гэх шашины урсгалын сүмд шавилав. Түүнийг 1525 онд хамба нь туслахаараа авчээ. 1530 онд тэр Монпелье хотын анагаахын сургуульд элссэн ба зургаан долоо хоногийн дараа бакалавр хамгаалахад бэлэн болсон байв. Анагаахыг тэр өмнө нь үзэж байсан бололтой. Дараа нь Лионы эмнэлэгт ажиллав. Тэрээр 1532 оноос үндсэн ажлаа хийхийн зэрэгцээ Италид хэд хэдэн удаа очжээ. Ингээд үлэмж биет “Гаргантюэ, Пантагрюэль хоёр” алдарт бүтээлээ гарган түүнд схоластик сургалт, дундад зууны үеийн боловсролын аскетизмыг шүүмжилж, тэдгээрт энэрэнгүй үзэл баримтлалыг сөргүүлэн тавьсан байна. Олон талын боловсрол, хичээл, амралтын зөв зохистой харьцаа, сэтгэлгээний бие даасан хөгжил, бүтээлч үйл, идэвхит шинж бүхий хүүхдийг хүмүүжүүлэх энэрэнгүй хүмүүжлийн загварыг анхлан гаргаж ирсэн байв.

Раблегийн томоохон зохиолын баатар болох Гаргантюа багаасаа бурхадын захисан зүйлийг мартдаг хүүхэд байв. Иймд хүмүүжүүлэгч багш нь түүнийг бие бялдрын хувьд эрүүл чийрэг, бүх талаар хүмүүжил, боловсролтой хүн болгох зорилт тавина. Ном уншсанаар бусадтай ухаалаг ярилцах болж, латин хэл, арифметик, геометр, одон орон, хөгжмийн үндсийг судалдаг. Хөзөр тоглох явцдаа тооцоолж сурч, оюун ухаан шаардсан ажлыг биеийн хүчний ажилтай хослуулна. Тэрээр морь унаж, сэлмээр тоглож, усанд сэлж сурах ба хүмүүжүүлэгч багштайгаа амьдралын мөн чанарын тухай маргалдаж, шөнө орой болсон хойно одот тэнгэрийг судлах болов. Бороотой үдшээр түлээ хагалж, талх барьж, гар урчууд, худалдаачидтай уулзалдан, эрдэмтдийн үгийг сонсож, зарим үед өдөржин байгалийн сайханд зугаацдаг болно.

Ийнхүү Ф.Рабле нь энэрэнгүй үзлийн мөн чанарыг илэрхийлсэн шинэ бие хүн төлөвших үйл явцыг яруу тодоор өгүүлсэн байдаг. Чухам энэ зохиолд Бурхан бол бүх юмны эхлэл байдаг бол хүн бүх ертөнцийн гол төв гэсэн санааг анх оруулж иржээ.

Тэрээр 1553 оны энэ өдөр Парист таалал төгсөв. Түүний үхлээс хойш 10 жилийн дараа дээрхи бүтээлийн “тав дахь ном” хэвлэгдэн гарчээ. 

1288 он: Монголчууд Вьетнамыг эзлэв. Юань гүрний цэргийн хүч Тран гүрний армийг бут цохижээ.

1511 он: Хатагтай Маргарет Бьюфорт Англи улсын Кембридж хотод Гэгээн Жоны коллежийг байгуулав.

1667 он: Парис хотноо олон нийтэд зориулсан хамгийн анхны урлагийн үзэсгэлэн нээгдсэн байна.

1682 он: Францын аялагч Робер Кавелье де Ла Салль Миссиссипи голын аманд хүрч түүний цутгалан дээр том загалмай, Францын  далбааг хатгажээ.

Үүгээр тэр Францаас хамаагүй том Америкийн их нууруудаас Мексикийн булан хүрсэн асар уудам нутгийг өөрийн эх орны эзэмшил гэж зарлан Луизиана гэж нэрлэсэн байна. Нэр нь Францын хааны Луи нэрээс үүдэлтэй ба тэр нутгийг хожим Наполеон АНУ-д зарсан ба түүнээс хожим Миссури, Небраска, Айова, Арканзас, Хойд ба Өмнөд Дакота, Канзас, Миннесота, Монтана, Вайоминг, Колорадо, Оклахом а зэргийн 12 мужийг таслан үүсгэсэн байдаг.

1783 он: Францын хамгийн том болох “Одеон” театр нээгджээ. Эртний Грект манай эриний өмнөх V зуунаас эхлэн инээдмийн болон хөгжмийн тэмцээнд зориулсан хаалттай талбайг “Одеон” гэж нэрлэж байсныг залгамжлан авч уг театрыг нэрлэсэн байна. Уг театрыг 1946 онд “Комеди Франсез”-тай нийлүүлсэн боловч 1959 онд дахин бие дааж, “Театр де Франс” гэсэн нэртэй болжээ.

1824 он: Үндэсний галерей нь 1824 онд Лондонд байгуулагдсан. XIII зууны дунд үеэс XIX зууныг хамрах 2300 гаруй зургийн цуглуулгатай, үзэхэд төлбөргүй. Тус галерейн түүх нь Их Британы Засгийн газар, Оросын банкир Жонн Жулис Ангерштайны уран зургийн цуглуулгыг худалдан авснаар эхэлсэн юм. Жилд зочилдог үзэгчдийн тоо нь 4.900.500 аж. 

1860 он: Францын зохион бүтээгч Эдуар-Леон Скотт де Мартинвилийн зохиосон "фонавтограф" төхөөрөмжөөр анх удаа хүний яриаг бичжээ.

1937 он: Японы зохион бүтээсэн "Камиказе" онгоц Лондон хотын Кройдоны нисэх буудалд газардав. Ингэснээр Японд үйлдвэрлэсэн онгоц Европ тивд газардсан анхны тохиолдол болжээ.

1940 он: Дэлхийн II дайн, Весерюбунг ажиллагаа, Германы цэргийн хүч Дани болон Норвегийг булаан эзлэв. Норвегийн засгийн эрхийг Видкун Кийслинг авчээ.

1945 он: Нацистын Германы удирдлагууд нацистын эсрэг суртал дэлгэрүүлж, холбоотон талд тагнуулаар ажилласан гэж үзэн Дитрих Бонхофферийг цаазаар авчээ.

1945 он: АНУ-ын цөмийн эрчим хүчний зөвлөл байгуулагджээ.

1952 он: Боливийн ерөнхий сайд Хюго Балливианы засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорсноор Боливийн үндэсний Хувьсгалт хөдөлгөөн засгийн эрхийг авав. Ингэснээр их сургуулиудыг үнэ төлбөргүй болгож, ХАА-н шинэчлэлийг эхлүүлсэн бөгөөд уул уурхайн компаниудыг бүгдийг нь төрийн мэдэлд авсан юм.

1957 он: Египет улсад Суэцийг сувгийг дайны үеэр хаасан байснаа албан ёсоор нээв.

1959 он: Меркури сансрын хөтөлбөр: АНУ-ын Сансар судлалын агентлаг сансарт нисэх долоон хүнийг сонгох ажиллагааг улс орон даяар явуулах болсноо хэвлэлийн бага хурлын үеэр зарлав.

1961 он: Дэлхийн хамгийн том цахилгаан галт тэрэгний компани болох Pacific Electric Railway компани үйл ажиллагаагаа зогсоожээ.

1966 он: Шашины таалалд үл нийцэх “Хаалттай номын индекс” гэгчийг 400 жилийн дараа Ватикан хүчингүй болгосон байна. “Хаалттай номын  индекс”-ийг энэ хугацаанд 32 удаа нийтэлж байсны 12-ыг нь ХХ зуунд гаргасан байв. Анхны индексийг Ромын хамба лам IV Павел 1559 онд санаачлан гаргажээ. 1948 онд хамгийн сүүлчийн Индексийг хэвлэн гаргасан ба тэнд 4000 зохиолыг “хаалттай” гэсэн байв. Тэдний дунд Жордано Бруно, Спиноза, Онере де Бальзак, Жорж Санд, Декарт, Дени Дидро, Эмиль Золя нарын бүтээл орж байлаа.

1967 он: Зорчигч тээврийн Боинг 737 онгоц анхны нислэгээ үйлдэв.

1975 он: Филиппин улсын сагсан бөмбөгийн холбоо үндэсний лигийн тэмцээнийг эхлүүлжээ.

1981 он: АНУ-ын тэнгисийн цэргийн "Жорж Вашингтон" хөлөг онгоц навигацийн алдааны улмаас Японы ачаа тээврийн "Нисшо Марү" хөлөг онгоцтой мөргөлдөн живжээ.

1989 он: Гүржийн нийслэл Тбилиси хотод тайван замаар жагсаал зохион байгуулж, өлсгөлөн зарлаж байсан иргэдийг Зөвлөлтийн арми хүч хэрэглэн тараасны улмаас 20 хүн амиа алдаж, наад зах нь 100 хүн шархаджээ.

1991 он: Гүрж улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнов.

2003 он: Америкийн цэрэг Багдад хотыг эзлэв. Улмаар Саддам Хуссейны зураг, хөшөө, өмнөх туг, далбаа, төрийн сүлд зэргийг буулган нураажээ.

2005 он: Уэльсийн хунтайж Чарльз олон жил харилцаатай байсан Камилла Паркер Баулестэй Виндзорын шилтгээнд хуримлав.

2009 он: Гүржийн нийслэл Тбилиси хотод Михаил Саакашвилигийн засаглалыг эсэргүүцсэн 60,000 хүний жагсаал болжээ.

2017 он: Египетын Александрия, Танта хотуудад байрлах христийн сүмд цуврал дэлбэрэлт болжээ.

М.Цогт