МАН-ын Бага хурал, шинэ даргыг тойрсон маргаан энэ намд хүчээ авч эхэллээ. Эрх баригч намд үүссэн нөхцөл байдлын талаар хөндлөнгийн судлаачийн байр суурийг хүргэж байна. Энэ удаад улс төр судлаач С.Энхтөртэй ярилцлаа.

-МАН-ын Бага хурал өнгөрсөн амралтын өдөр болж Д.Амарбаясгалан намын даргаар сонгогдлоо. Намын Бага хурал нэлээд маргаан дагуулах бололтой. Нэг хурлыг хоёр удаа ирцэллээ гэх юм. Судлаачийн хувьд хурлын үр дүнг хэрхэн харж байна. Одоо Ерөнхий сайд солигдох уу. Процедур цааш яаж үргэлжлэх бол?

-МАН-ын даргын сонгууль бол ямар нэгэн идеологи, үзэл санаа, хөтөлбөрийн маргаан биш. Зүгээр л намыг хяналтад авах гэсэн бүлэглэлүүдийн л тэмцэл явагдаж байна. Энд хэн ч ялсан Засгийн газар болон парламентын бодлогод огцом өөрчлөлт гарахгүй нь тодорхой байна. Харин энэ тэмцэл эрх баригч намын хямралаар дамжин нийгмийн хөгжил, улс төрийн институциүдийн төлөвшилд муугаар нөлөөлөх аюултай байна.

Тухайлбал, дотоод тэмцэлдээ АТГ-ыг татан оруулах, шүүх засаглалд хямралаа аваачиж нялзаах, парламентын үйл ажиллагааг доголдуулах зэргээр иргэдийн хууль тогтоох, шүүх засаглалд итгэх итгэлийг алдруулах, улмаар ардчиллын процесст үл итгэх хандлагыг нэмэгдүүлэх аюултай.

Улмаар энэ бухимдлыг талууд улс төрийн тэмцэлдээ ашиглаж эхэлбэл Непаль, Филиппиний үймээн шиг нийгмийг талцуулсан аюултай чиглэлд хөтөлж ч магадгүй. Тиймээс энэ хямралыг ингэж даамжруулалгүй, талууд зөвшилцөлд хүрэх нь улс орондоо тустай гэдгийг ойлгоосой. Монгол угаасаа сүүлийн жилүүдэд Олон улсын байгууллагуудаас ардчилал, авлигын тал дээр уруудаж яваа үзүүлэлттэй байгаа. Ийм хямралаас болж энэ үзүүлэлтүүдээ улам дордуулах эрсдэл байна.

-Улсын Дээд шүүх дээр шинээр сонгогдсон намын даргыг бүртгэх эсэх нь эргэлзээтэй болчихлоо. Ардын намын маргаан даамжирвал хуваагдал нь хурц болох уу. Эрх баригч намын дотоод асуудал ийм эв түнжингүй хагаралтай байх нь ард түмний амьдралд яаж нөлөөлөх вэ?

-Олон улс, бүс нутгийн тавцанд Монгол Улсын давуу тал, гол ялгарах идентити нь ардчилалтай, засаглалууд нь бие даасан, засаглалын салаа мөчрүүд нэг нэгнээ хянадаг, дарангуйлал тогтох боломжгүй байдал юм.

Тиймээс баруун болон бусад орны ардчилсан тогтолцооны хүрээнд бизнес хийж сурсан хөрөнгө оруулагчид үүнд нь итгэдэг байсан. Гэвч МАН-ы зүгээс тэмцэлдээ хараат бус байх ёстой институциүдээ татан оруулж, энэ институциүдийн нэр хүндийг унагавал мэдээж хөрөнгө оруулагчдад таатай санагдахгүй. Дээр нь 2026 оны гуравдугаар сард БНХАУ-ын дараагийн таван жилийн төлөвлөгөө батлагдана. Энэ чухал үед урд хөрштэйгөө хамтран ажиллах төсөл хөтөлбөрүүдээ уялдуулах, лоббидох шаардлага байна.

Гэтэл Засгийн газар хямралд орж, засаглалын тогтвортой байдал алдагдвал, энэ чухал хугацаанд ажил хийгдэхгүй өнгөрөх, улмаар урд хөрштэйгөө хамтран ажиллаж байгаа төсөл хөтөлбөрүүдийг улс төрийн зорилгоор хэрүүлдээ татан оруулж, хамтын ажиллагаагаа эрсдэлд оруулах нь мэдээж зах зээл нь энэ улсаас хамааралтай манай эдийн засагт мууугаар л нөлөөлнө. Хэрвээ ҮАБЗ энэ хямралаас болж дотооддоо зөрчилдөж, ҮАБ-ын асуудлуудаар байр сууриа нэгтгэж чадахгүй бол геополитикийн өрнөлтэй энэ цаг үед манайх шиг хурдан маневрлах шаардлагатай улсын хувьд тун хэцүү дүр зураг бий болно.

–Хэрэв МАН цаашид маргаантай хэвээр явбал ирэх сонгуулиудад амжилт үзүүлж чадахгүй биз дээ. Яавал нам эв түнжинтэй байх вэ?

-Ер нь дэлхий даяар уламжлалт буюу мэйнстрим намууд хямралд орж байна. Олон шалтгаантай ч гол нь нийгмийн тулгамдсан асуудлуудад хурдтай, бодитой шийдлүүд гаргаж чадахгүй, хэт хүнд суртал, хайрцганд орсон байдал юм. Уламжлалт томоохон намууд хямралд орох үед юу болж байна гэхээр баруун болон зүүний популист намууд дэмжлэг авч эхэлдэг. Улс төрийн зах зээл хоосон байдаггүй, хэрвээ орон зай гарвал шинэ тоглогчид бий болдог. Монголд ч гэсэн нийгмийн шийдлээ хүлээсэн асуудлууд зөндөө байхад МАН түрүүн хэлсэнчлэн ард түмний амьдралыг сайжруулах, шийдэл гаргах тухай биш, зөвхөн даргын асуудлаар хямарч байгаа нь энэ намын олон нийтийн дэмжлэгийг ганхуулна.

Сонгогчдод эв нэгдэл тийм чухал биш, асуудлуудыг хэрхэн шийдэж байгаа, ямар шийдэл гаргаж хэрэгжүүлэх нь чухал. МАН эв нэгдэлтэй байсан өмнөх жилүүдэд овоорсон асуудлууд зөндөө байсан нь одоо бидэнд харагдаж байна. Тэгэхээр эв нэгдэлтэй байснаар асуудлуудыг шийддэг гэдэг ойлголт худлаа гэдэг нь сонгогчдод харагдаж л байгаа. Хямрал шийдэгдэхгүй даамжрах тусам МАН-ын олон нийтийн дэмжлэг буурч, энэ орон зайд харамсалтай нь илүү популист, илүү экстрим улс төрийн хүчнүүд, улс төрчид тодорч гарч ирэх магадлал өндөр.

-Залуу үеийн төлөөлөл МАН удирдлагад гарснаар намаа сүйдэлж байгаа юм биш үү?

-МАН-ын шинэчлэл харамсалтай нь хөгшин залуу гэсэн зөвхөн биологийн хүрээнд л яригдаж байна. Сонгогчдын хүлээлт заавал биологийн залуу хүмүүс биш, харин өмнөх үеийн хуримтлагдаж ирсэн асуудлуудыг шийдэж чадах хурдтай, эрч хүчтэй хүмүүс, улс төрийн хүчнийг хүлээх хүлээлт байсан. Гэвч биологийн хуваагдлаа ярьсаар, хуучин институци нь огт өөрчлөгдөхгүй, нам ил тод болохгүй, хэдхэн бүлэглэл, дарга нарыг тойрсон маягтай байсаар байгаа нь энэ намын хөгжил, цаашдын үйл ажиллагаанд муугаар нөлөөлөх нь лавтай.

Дахин хэлэхэд, улс төрийн институцид биологийн нас хүйс тойрсон шинэчлэл гэж байж болохгүй. Улс төрийн нам бол үзэл баримтлал, хөтөлбөр боловсруулж хэрэгжүүлдэг газар. Түүнийгээ л тойрсон хэлэлцүүлэг, шинэчлэл байх ёстой.

Өдрийн сонин