Хар тамхитай тэмцэх газрын Урьдчилан сэргийлэх хамтын ажиллагааны хэлтсийн ахлах мэргэжилтэн, ахлах дэслэгч М.Даваасамбуутай ярилцлаа.

-Манай улсад мансууруулж, сэтгэцэд нөлөөлөх бодисын зөрчил, гэмт хэргийн нөхцөл байдал ямар байна вэ?

-Монгол Улсын хэмжээнд 2017-2020 онд хар тамхитай холбоотой гэмт хэрэг, зөрчлийн 30 хувь нь гадаад орнуудаас улсын хилээр хууль бусаар нэвтрүүлсэн байдаг. Мөн 70 хувь нь манай улсад ургадаг мансууруулах төрлийн ургамал, түүнээс гарган авсан бодистой холбоотой байсан. Харин 2021-2025 оны эхний хагас жилийн хугацаанд мөс гэх нэршилтэй бодисын хэрэглээ эрс нэмэгдсэнээр синтетик төрлийн бодистой холбоотой гэмт хэрэг нийт гэмт хэргийн 49 хүртэлх хувийг эзэлж, дотоодод ургасан ургамал болон түүнээс гарган авсан бодистой холбоотой гэмт хэрэг нийт гэмт хэргийн 51 хувийг эзэлж байна.

-Тэгвэл хар тамхи хэрэглэгчид өсөх эрсдэл байна уу?

-Өнөөдрийн байдлаар дэлхий дахинд үндэстэн дамнасан зохион байгуулалттай хар тамхины гэмт хэрэг болон хэрэглэгч, донтогчдын тоо нийгмийн бүхий л давхаргад хурдацтай нэмэгдэж, үндэсний аюулгүй байдалд шууд нөлөөлж байгаатай холбогдуулан улс орнууд мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөлөх бодистой тэмцэх хүчин чадавхаа нэмэгдүүлж байгаа.

Монгол Улсын өнөөгийн нөхцөл байдалд хийсэн дүн шинжилгээгээр аюул, эрсдэлийг “Хүнд ноцтой гэмт хэргийн өсөлт, хар тамхи, мансууруулах бодисын хэрэглээ нэмэгдэх аюултай” хэмээн тодорхойлсон байдаг. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын судалгаагаар “Хүн амын 15-64 насны 100 мянган хүн тутмын 2.7 хувь нь хар тамхи, мансууруулах бодис хэрэглэдэг” гэх үр дүнг гаргасан байдаг. Үүнийг манай улсын 15-64 насны 2.2 сая иргэнд харьцуулахад 60 мянга орчим иргэн хар тамхи, мансууруулах бодис хэрэглэдэг байж болзошгүй байна.

-Үүнээс ЕБС-ийн сурагчдын нөхцөл байдал ямар байна вэ?

-Сүүлийн таван жилийн байдлаар мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодистой холбоотой гэмт хэрэг, зөрчилд холбогдсон хүмүүсийн 56 хувийг 25-аас доош насны хүүхэд, залуучууд эзэлж байгаа. Үүнээс насанд хүрээгүй 69 хүүхэд ял шийтгэл хүлээсэн байдаг.

-Ямар шалтгааны улмаас хар тамхи хэрэглэдэг вэ. Найз нөхдөдөө уруу татагддаг уу?

-Хүүхэд залуучуудын хувьд гэмт хэргийн шалтгаан нөхцөлийг судлахад 43.2 хувь нь чөлөөт цаг ихтэй, 41.5 хувь нь найз нөхдийн нөлөөлөл, 67.8 хувь нь бусдыг даган дуурайх, сониуч зан, 23.6 хувь нь мансууруулах бодисын хор уршгийн талаар мэдлэггүй гэх үр дүн гарсан. Мөн тэдэнд хараа хяналт тавих эцэг эх, асран хамгаалагчид нь мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодисын хор уршиг болон илрэх шинж тэмдгийг таних аргын талаар хангалттай мэдээлэлгүй байна. Эдгээр хүчин зүйлс нь хүүхэд залуучууд хар тамхи, сэтгэцэд нөлөөт бодис хэрэглэхэд нөлөөлж буй юм. Тиймээс ЦЕГ нь өсвөр үе, хүүхэд залуучуудыг хорт зуршлаас ангид байлгах, тэдэнд зөв хандлагыг төлөвшүүлэх, мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодисын хор уршгийг иргэд олон нийтэд таниулах ажлыг кино урлагаар дамжуулан хүргэхээр олон ангит уран сайхны кино бүтээхээр ажиллаж байгаа. Мөн энэхүү бүтээл нь бодит хэргээс сэдэвлэн мансууруулах бодисын хор уршгийг сурталчлан таниулах чиглэлээр хийгдэж байгаа анхны уран бүтээл гэдгээрээ онцлогтой.

-Та сая эцэг эх, асран хамгаалагчид хар тамхи хэрэглэсэн хүнд илрэх шинж тэмдгийн талаар харьцангуй бага мэдлэгтэй байна гэлээ. Тэгвэл ихэвчлэн ямар шинж тэмдэг илэрдэг вэ?

-Мансууруулах сэтгэцэд нөлөөлөх бодис хэрэглэсэн хүний царай төрх болон эрүүл мэндэд хамгийн түрүүнд хохирол учирч эхэлдэг. Хэрэглэсний дараа нүдний хүүхэн хараа өргөсөж, нарийсах, нүдний салст улайх, нүүр, хүзүү, нуруу зэргээр идээт үрэвсэл гардаг. Магадгүй тухайн хүүхэд орчноосоо өөрийгөө тусгаарлаж, шүүмжлэлд эмзэг ханддаг. Сэтгэл санааны байдал нь тогтворгүй болно. Анхаарал төвлөрөл, нойр хоолны дуршил муудах, хувцаслалт, үзэл бодол нь ч огцом өөрчлөгддөг. Найз нөхөд, танилын хүрээлэл өөрчлөгдөх зэрэг шинж тэмдгүүд ч илэрнэ. Ялангуяа эцэг, эхчүүд маань хүүхдээ ажиглаж эхлэх хэрэгтэй. Хүүхэдтэйгээ харилцан яриа өрнүүлж, хөдөлгөөний эрсдэлийг нь шалгаж байгаарай. Хэрэв таны хүүхдэд дээрх шинж тэмдэг илрэх юм бол нэн даруй цагдаагийн байгууллагад хандаарай гэж хэлмээр байна.

-Хар тамхинаас гарах боломжтой юу?

-Ямар бодис хэрэглэснээсээ хамгийн их шалтгаална. Нийлэгжилтийн аргаар гаргаж авсан синтетик төрлийн бодис хэрэглэсэн бол шууд донтолтод хүрэх аюултай. Хамгийн гол нь тухайн хүн хорт зуршлаа орхиод хэрэглэхээ больё гэж бодсон ч больж чадахгүй. Тухайн бодисыг дахин хэрэглэхийг бие организм нь цаанаасаа шаарддаг. Мэдээж хоргүй чанар нь бага бодис хэрэглэсэн бол хурдан гарах боломжтой.

-Та эцэг эхчүүдэд хар тамхи, мансууруулах сэтгэцэд нөлөөт бодисын хор хөнөөлөөс урьдчилан сэргийлэх талаар зөвлөгөө өгөхгүй юу?

-Гэр бүлийн боловсрол буюу суурь хүмүүжлийг эцэг эхчүүд хүүхдэдээ зөв олгож чадвал таны хүүхэд хорт зуршлаас хол байж чадна гэж хэлмээр байна. Мөн хүүхдээ цагийг зөв өнгөрүүлэхэд нь анхаарч байгаарай. Чөлөөт цагаа өөрийгөө хөгжүүлэхэд зориулдаг хүүхэд хорт зуршилд өртөх эрсдэл харьцангуй бага байдаг. Ер нь иймэрхүү мэдээлэл явахаар манай эцэг эхчүүд нэг их ойшоодоггүй. Өөрөөс нь хол хөндий сэдэв хэмээн ташаа ойлгох ч тал бий. Гэтэл мансууруулах төрлийн бодис хэрэглэгчдийн 61 хувь нь бүрэн дунд боловсролтой гэх мэдээлэл бий. Харин 57 хувь нь эрхэлсэн тодорхой ажилгүй хүмүүс байх жишээтэй. Тэгэхээр хар тамхи, мансууруулах бодисыг зөвхөн мөнгөтэй айлын хүүхэд худалдан авч хэрэглэдэг гэх ойлголт ташаа юм. Үүнийг л манай эцэг эхчүүд сайн ойлгох хэрэгтэй.

-Хар тамхи хэрэглэсэн тохиолдолд ямар ял шийтгэл оногуулдаг вэ?

-Ямар төрлийн бодисыг хэдэн удаагийн давтамжтай хэрэглэснээсээ хамаараад харилцан адилгүй. Үүнээс илүү би нэг хуулийн зүйл заалтыг эцэг эхчүүддээ хандаж хэлмээр санагддаг. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр яриа өгөх бүрдээ ч хэлдэг. Монгол Улсын эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 20.7 тайлбар хэсэгт “Энэ зүйлд заасан гэмт хэрэг үйлдэж, мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодис, тэдгээртэй адилтгах зүйлийг сайн дураараа шилжүүлэн өгсөн, мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодис, тэдгээртэй адилтгах зүйлийн хууль бус эргэлттэй холбоотой гэмт хэргийг илрүүлэх, таслан зогсооход идэвхтэй туслалцаа үзүүлсэн, түүнийг үйлдсэн хүнийг илчилсэн гэмт хэрэг үйлдэж олсон хөрөнгө, орлогыг илрүүлсэн хүнийг ялаас чөлөөлнө гэх заалт байдаг.

Мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодис, тэдгээртэй адилтгах зүйлийг мөрдөн шалгах ажиллагааны үед гаргуулан авсныг сайн дураараа шилжүүлэн өгсөнд тооцохгүй” гэдэг. Зарим эцэг эхчүүд хуулийн мэдлэг дутмагаасаа болоод хүүхдээ мансууруулах бодис хэрэглэснийг олж мэдсэн хэрнээ нуух тохиолдол бий. Нуулаа гээд юу ч шийдэгдэхгүй. Эцэст нь хүүхэд л хохирно. Тиймээс хар тамхи, мансууруулах бодистой цагдаагийн байгууллага болон эцэг эхчүүд хамтран тэмцэх ёстой гэдгийг онцолж хэлмээр байна.

Өдрийн сонин