Монголын Хуульчдын холбооны гишүүн хуульч, өмгөөлөгч Ч.Өнөржаргалтай аргагүй хамгаалалтын талаарх эрх зүйн зохицуулалтын тухай ярилцлаа.

-Аргагүй хамгаалалт гэдэгт ямар, ямар үйлдлийг ойлгох вэ. Ер нь тэдгээр үйлдлийг ямар тохиолдолд хийхийг хуулиар зөвшөөрдөг вэ?

-Монгол Улсын Эрүүгийн хуулиар аливаа хүн өөрийн, эсхүл бусдын амь нас, эрүүл мэндийн эсрэг хууль бус ба тулгарсан довтолгооны эсрэг хийсэн гэмт хэргийн шинжтэй үйлдлийг гэмт хэрэгт тооцохгүй байх талаар зохицуулсан байдаг. Гэхдээ аргагүй хамгаалалт гэж тухайлсан үйлдлүүдийг тооцохоор зохицуулах боломжгүй. Өөрөөр хэлбэл, бусдын хууль бус халдлага ямар нэг байдлаар эхлэхэд, эсхүл эхлэх нь тодорхой болсон үед тэр хууль бус үйлдлийн эсрэг довтолгоо хийхийг аргагүй хамгаалалт гэх ойлголтод хамааруулна. Харин бусдын хууль бус довтолгоо дууссан хойно хийсэн үйлдлийг аргагүй хамгаалалтад тооцохгүй.

Бусдын хууль бус довтолгооны үед ямар ч хүний сэтгэл санааны байдал цочрон давчиддаг. Харин хууль бус довтолгоон дууссаны дараа сэтгэл санаа цочрон давчидсаны улмаас бусдын биед халдах тохиолдол их байдаг. Тэдгээр тохиолдол нь аргагүй хамгаалалт болохгүй гэдгийг ялгаж ойлгох хэрэгтэй. Тухайлбал, саяхан Жим молл худалдааны төвд эмэгтэй хүний амь нас, эрүүл мэндэд халдаж байгаа үйлдлийг таслан зогсоохын тулд гэмт хэрэг үйлдэгч этгээдийг цохиж ухаан алдуулснаар гэмт үйлдлийг нь таслан зогсоосон тухай мэдээллийг үзэхэд аргагүй хамгаалалтын шинжтэй үйлдэл мөн гэж үзэхээр байгаа юм. Гэхдээ энэ нь мэдээж хуулийн байгууллагын л тогтоох асуудал юм.

-Аргагүй хамгаалалт хийсэн гэдгээ ямар нэгэн баримтаар баталгаажуулах ёстой юу?

-Бусдын хууль бус довтолгооны эсрэг аргагүй хамгаалалт хийж байгаа хүн түүнийг баталгаажуулах талаар бодох боломж хязгаарлагдмал л даа. Гэхдээ Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх зөвлөл болон дүүргүүдийн тохижилт үйлчилгээний газрууд төрийн болон хувийн хэвшлийн байгууллагуудыг камержуулах ажлыг хийдэг. Камержуулахын сацуу камер хэвийн ажиллаж байгаа эсэхэд анхаарах хэрэгтэй. Камержуулалтын асуудал шийдвэрлэгдчихвэл гэмт хэрэг, зөрчил гарахаас сэргийлэхээс гадна гэмт хэрэг зөрчил гарсан тохиолдолд хэний буруутай үйлдлийн улмаас хэрэг, зөрчил гарсныг тогтоон буруутай этгээдэд хариуцлага тооцох болон аргагүй хамгаалалтын шинжтэй үйлдэл байсан эсэхийг тогтоох боломж бүрдэх юм.

-Ямарваа нэгэн аюулд өртвөл өөрийгөө болон өрөөлийг хамгаалах зорилгоор цахилгаан бороохой, нулимс асгаруулагч хий зэргийг ашиглаж болох уу. Хэрэв ашиглавал хуулийн хариуцлага хүлээх үү. Ер нь юу, юу ашиглахыг зөвшөөрдөг юм бол?

-Цахилгаан бороохой, гав, нулимс асгаруулагч зэргийг хамгаалалтын чиглэлээр үйл ажиллагаа эрхэлдэг байгууллагуудын ажилтан болон төрийн тусгай чиг үүргийн байгууллагуудын ажилтнууд хуульд заасан тохиолдол үүссэн үед хэрэглэх эрхийг хуулиар олгосон байдаг. Түүнчлэн Хувийн хамгаалалтын тухай хууль болон Улсын ерөнхий прокурор, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдын хамтарсан 2003 оны 12/05 тоот тушаалаар “Бие хамгаалагч нэг бүрийн тусгай хэрэгсэл, зэвсэггүйгээр тулалдах мэх хэрэглэх, ашиглах заавар”-ын дагуу хэрэглэхээр заасан.

Тухайлбал, цахилгаан бороохойг хүний биед хувцасны гадна талаас хүргэн долгион нэг газар 10 секундээс илүүгүй хугацаагаар үйлчилж байхаар байрлалыг сольж ажиллуулах бөгөөд түүгээр гуядаж ороолгож болохгүй, мөн хүний нүүр, биеийн ил хэсэгт хэрэглэхийг хориглодог. Гавыг хүний эрүүл мэндэд хохирол учруулахгүй байхаар, хүйтэн нөхцөлд гар хайрагдахаас сэргийлэн хэрэглэх, маханд шигдэхээс сэргийлэн 10 минут тутамд шалгах зэргээр тодорхой хяналт тавьж ашигладаг.

-Иргэн өөрийгөө болон өрөөлийг хамгаалах зорилгоор цахилгаан бороохой, нулимс асгаруулагч хий зэргийг ашиглахыг зөвшөөрдөггүй гэсэн үг үү. Үүнийг зөвшөөрөх шаардлага бий юу?

-Зөрчлийн тухай хуулийн 5.6.1-д “Хууль бусаар тусгай хэрэгсэл, галт зэвсэгтэй адилтгах хэрэгсэл, агсамжийг биедээ авч явсан, хадгалсан бол зөрчил үйлдэхэд ашигласан зэвсэг, хэрэгслийг хурааж хүнийг 100 мянган төгрөгөөр торгоно” гэж заасан байдаг. Өөрөөр хэлбэл, иргэн цахилгаан бороохой, нулимс асгаруулагч хий зэргийг биедээ авч явах нь зөрчил болно. Харин түүнийг аргагүй хамгаалалтын зорилгоор ашигласан эсэх нь мөрдөгчийн шалгах асуудал болоод явчихна. Иргэдэд цахилгаан бороохой, нулимс асгаруулагч ашиглах зөвшөөрөл өгөх нь эргээд эрсдэл үүсэх аюултай байхыг үгүйсгэхгүй. Тиймээс энэ бол нарийвчлан судлах асуудал.

Энэ асуултын хүрээнд иргэний буу өмчлөх, эзэмших эрхийн талаар хэлэх зүйл байна. Галт зэвсгийн тухай хуулиар иргэний зориулалтаар галт зэвсэг өмчлөх, эзэмших эрх иргэнд байдаг. Иргэний зориулалтаар галт зэвсэг буюу буу өмчлөх, эзэмших гэдгийг ан агнах, буудлагын спорт-сургалтаар хичээллэх, үзмэр, цуглуулгын зорилгын хүрээнд ойлгох юм. Өөрөөр хэлбэл, өөрийгөө хамгаалах үүднээс зэвсэг өмчлөх, эзэмших эрх иргэнд байхгүй. Харин аливаа довтолгооны эсрэг өөрийн өмчлөл, эзэмшилд байсан галт зэвсгийг аргагүй хамгаалалтын зорилгоор хэрэглэсэн эсэх нь хуулийн байгууллагын тогтоох асуудал болдог талаар иргэд мэдээлэлтэй байх хэрэгтэй.

-Манай улс аргагүй хамгаалалтын талаар хууль тогтоомждоо нэмэлт, өөрчлөлт оруулах шаардлагатай юу?

-Эрүүгийн хуульд заасан аргагүй хамгаалалтын зохицуулалт нь Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан амьд явах, халдашгүй чөлөөтэй байх эрх, уг эрхэд халдсан хууль бус довтолгооныг няцаахыг зөвшөөрсөн хуулийн хамгаалалт юм. Судлаачид Эрүүгийн хуульд заасан зохицуулалтыг дэлгэрүүлэн хуульчлах шаардлагатай гэж үздэг. Орчин үед сэтгэл санааны эсрэг, мэргэжлийн болон албаны үүргээ биелүүлэх үед, албаны үүргээ биелүүлэх үйл ажиллагааны хүрээнд хууль бус үйлдлийн эсрэг хийсэн аргагүй хамгаалалтын шинжтэй үйлдлийг гэмт хэрэгт тооцохгүй байх талаар нарийвчлан зохицуулах шаардлагатай.

Өдрийн сонин