Их Британи эцэст нь нэг Европын холбооноос гарч байгаа боловч албан ёсоор гарч ирсэн нь нэгдсэн тив даяар арилжааны харилцааг бэхжүүлэх өндөр бооцоотой туршилтын зөвхөн эхлэл юм. 

Англи Европ дахь холбооноос гарах тухай 11 сар сунжирсан Brexit хэлэлцээрт оролцогчдын хувьд Христийн Мэндэлсний Баярын өмнөх үдшийн худалдааны хэлэлцээр шийдэгдлээ. Хэлэлцээрт Британийн усан дээр хоёр талын завь ямар загас барьж болох талаар нарийн ширийн зүйлийг агуулсан байв.

Гэхдээ бусад олон хүмүүсийн хувьд тэдний дунд банкирууд, наймаачид, ачааны тээвэрчид, архитекторууд, сая сая цагаач нар бол зул сарын баяр нь Европ даяар арилжааны харилцааны хатуу сүлжээг хэрхэн яаж тайлах талаар урьдчилан таамаглах аргагүй туршилтын зөвхөн эхлэл байлаа. Их Британийн Европтой хийсэн үймээн самуун түншлэлийн тухай номыг хаахаас хамаагүй наймаа нь шинэхэн шинжээчдийн хэлж буйгаар орчин үеийн арилжааны харилцааны нэг шөнийн дотор хийх хамгийн том өөрчлөлт болно гэсний дагуу шинэ хуудсыг нээлээ.

Британичууд Европтой хагас зуун жилийн харилцаагаа таслахаар саналаа өгснөөс хойш дөрвөн жилийн хугацаанд олон цагаачид Их Британи руу ажил хийхээр нүүхээ больж, Британийн фирмүүд ажилчдаа Парис, Франкфурт руу илгээж, тивдээ бат бэх байр сууриа бий болгожээ. Гэсэн хэдий ч эдгээр бүх бэлтгэл ажлыг хийсний дараа долоон өдөр нь бизнес эрхлэгчид болон 1-р сарын 1-ний арилжааны шинэ саад тотгорыг нураасан байдаг. 

Логистикийн компаниудыг төлөөлдөг Британийн "Хүйтэн гинж" холбооны гүйцэтгэх захирал Шейн Бреннан "Бид яаж явахаа сурч мэдэх болно. Эцэст нь сайжирна гэж найдаж байна, гэхдээ удаан, төвөгтэй, үнэтэй байх нь” гэж хэлэв. Их Британийн дистрибьюторууд ямар ч гэрээ хэлцэлгүй салах аюулаас аврахын зэрэгцээ мах, загас, цагаан идээгээ энэ холбоонд зарж борлуулах боломжийг олгохын тулд олон зуун мянган экспортын шинэ гэрчилгээний эхнийхийг нь бэлдэхээр чармайж байна. Нэгэн цагт ийм хүнд хэцүү шалгалтаас чөлөөлөгдөж байсан Британийн хоол хүнс одоо Чили, Австрали зэрэг орнуудаас орж ирдэг. Европын импортын бараа бүтээгдэхүүнтэй адил шалгалттай тулгарна. Лондонгийн хүчирхэг санхүүгийн салбар болон хуульч, архитектор, зөвлөх зэрэг бусад салбарыг хамарсан Британийн үйлчилгээний салбар нь Их Британийн эдийн засгийн үйл ажиллагааны 80 хувийг эзэлж байсан ч гэсэн 1246 хуудасны хэлэлцээрээс үлдэв. Энэ тохиролцоо нь Европоос ирсэн цагаачдыг тайвшруулах арга хэмжээ авч чадаагүй бөгөөд тэдний зарим нь цар тахлын үеэр Их Британиас гарсан бөгөөд одоо 12-р сарын 31-ний өдөр хуваагдмал байдал эцэслэгдэхээс өмнө Их Британид суурьших эрхээ олж авахын тулд яарах шаардлагатай байгаа эсэхээ шийдэх гэж байна.

"1-р сарын 1-ний байдлаар ландшафт өөрчлөгдөж, шилжилтийн үеийн аюулгүй байдлын хөнжил алга боллоо" гэж Их Британи дахь Европын иргэдийг дэмждэг The3million-ийн үүсгэн байгуулагч Майк Бор, Европчууд дүрмийг төөрөлдүүлж байгаа тул ажлын байр, түрээсийн орон сууцнаас шударга бусаар татгалзах вий гэсэн айдас төрж буйгаа хуваалцав.

Хэлэлцээрт оролцогчид томоохон хэмжээний худалдааны хэлэлцээрийг албан ёсоор нийтлээгүй байгаа боловч хоёр тал тойм санал дэвшүүлсэн тул шинжээчид болон жирийн иргэд зарим нарийн ширийн зүйлийн талаар эргэлзээ төрүүлж байна. Гэхдээ энэхүү хэлэлцээр нь олон улсын банкууд, хөрөнгийн менежерүүд, даатгалын компаниуд, хеджийн сангуудын төв болох Лондон хотын захиргаанд ирээдүйн худалдааны талаар Ла-Маншийн сувгаар дамжуулж цөөн баталгаа өгөх нь тодорхой байсан. Их Британи Европын Холбоонд жил бүр ойролцоогоор 30 тэрбум фунт стерлинг буюу 40 тэрбум долларын санхүүгийн үйлчилгээ зардаг бөгөөд нэгдсэн зах зээлээс ашиг олж, зарим тохиолдолд нэг гишүүн улсаас нөгөө улс руу үйлчилгээгээ борлуулахаас илүү хялбар байдаг. Худалдааны шинэ гэрээ нь Их Британийн хилээр нэвтрэх барааны урсгалыг жигд болгоно. Гэхдээ энэ нь санхүүгийн фирмүүдийг Европын холбооны гишүүнчлэлийн хамгийн том ашиг тусгүйгэээр буюу бүс нутгийн үйлчлүүлэгчдэд нэг баазаас үйлчилгээг хялбархан санал болгох чадваргүй болно гэсэн үг. Өмнө нь Лондон дахь банк Венецийн нэгэн бизнест зээл олгох, эсвэл Мадрид дахь компанид бонд арилжаалах боломжтой байсан бол одоо энэ процесс удаашрана. Энэ алдагдал нь 2019 онд Европын Холбоотой хийсэн санхүүгийн болон бусад үйлчилгээний худалдааны 18 тэрбум фунт стерлинг буюу 24 тэрбум долларын ашигтай, болон 97 тэрбум фунт стерлинг буюу 129 тэрбум долларын алдагдалтай байсан Британийн хувьд хүндээр тусч байна.

"Хэлэлцээрийн үр дүн нь Европын холбоо, ялангуяа бараа бүтээгдэхүүний худалдаа эрхэлдэг одоогийн бүх давуу талаа хадгалж үлдэх бөгөөд Их Британи нь үйлчилгээний худалдаанд одоогийн давуу талаа бүгдийг нь алдана" гэж хүрээлэнгийн захирал асан Том Кибаси хэллээ. Тэрээр "Энэхүү худалдааны хэлэлцээний үр дүн нь ихэнх худалдааны хэлэлцээрүүд дээр яг тохиолддог зүйл юм. Том нам хүссэн зүйлээ авч, жижиг талууд түүнд нь тохируулж эргэлддэг" гэлээ.

Хүнд дарамтгүй бараа бүтээгдэхүүнийг хилээр нэвтрүүлэхийг зөвшөөрч, хамгийн чухал хангамж болох хүнс, эм тариа Европ даяар хүртээмжтэй байх нөхцлийг бүрдүүлэв.  Барааны талаархи хэлэлцээрийг хийхэд хялбар байсан;  банкууд хичнээн их хэмжээний мөнгөтэй байх ёстой гэх мэт улс орнуудын санхүүгийн нарийн зохицуулалтыг харгалзан ихэнх худалдааны хэлэлцээрүүд үйлчилгээний салбарыг хордуулдаг. Гэхдээ Brexit бол ихэнх худалдааны гэрээнүүд биш байсан бөгөөд энэ нь ер бусын сайн холбогдсон Европын зах зээлд саад бэрхшээлийг буулгах бус нураах байв. 1-р сарын 1-ээс хойш үйлчилгээнүүдийн борлуулалтыг баталгаажуулсны дараа Европын зохицуулагчдын Их Британийн санхүүгийн шинэ журмууд өөрсдөд нь итгэхүйц ойрхон байгаа эсэх талаар нөхөөсний шийдвэр гаргана. Лондонгийн туршлагатай дүйцэхүйц хэцүү байгаа тул санхүүгийн болон үйлчилгээний компаниудыг шуургыг даван туулах хүчирхэг байдалд оруулаад байгаа боловч зарим саад бэрхшээл зайлшгүй тулгарч байна. Европт амьдардаг Их Британид банкны данстай Британичуудад дансаа хаах болно гэж мэдэгдсэн.

"Та Их Британийг аваад Канад эсвэл Австрали руу нүүлгэсэн гэж төсөөлөөд үз дээ" гэж Европ даяар өөрийн оффисуудтай хөрөнгийн менежментийн компани болох Algebris Investments-ийн гүйцэтгэх захирал Давиде Серра хэлэв.  Тэрээр "Энэ бол үйлчилгээнд зориулж байгаа зүйл юм. Их Британи нь гуравдагч орон боллоо” гэж мэдэгджээ.

Их Британийн Ерөнхий сайд Борис Жонсон энэ долоо хоногт хийсэн худалдааны хэлэлцээрийг зарлахдаа санхүүгийн фирмүүдэд "бидний хүссэнээр" тийм их боломж олгохгүй байхыг санал болгов. Гэхдээ тэр хэлцлийн дагуу Их Британийн жижиглэн худалдаа эрхлэгчдэд хүртэл тулгарч буй бэрхшээлийн талаар тийм ч шулуун шударга байгаагүй гэж шинжээчид хэлэв. Brexit-ийн дараа бараа борлуулахад "тарифын бус саад бэрхшээл байхгүй" гэж амлаж байхдаа тэрээр одоо бизнес эрхлэгчдийн хариуцах ёстой хэдэн арван сая гаалийн мэдүүлэг, эрүүл мэндийн үнэлгээ болон бусад шалгалтыг үл тоомсорлов. Их Британид эдгээр бичиг баримтыг шийдвэрлэхэд шаардлагатай гаалийн төлөөлөгч, тэр ч байтугай эрүүл мэндийн үзлэг хийдэг малын эмч нар дутагдаж байна гэж салбарын мэргэжилтнүүд хэллээ.

Сүүлийн өдрүүдэд Европын ачааны машинчид коронавирусийн шинэ хувилбартай холбогдсон аялалын хоригоос болж Их Британийн боомтод саатахад хэд хоног чирэгдэл учруулж сүйрэл гарсан талаар түгшүүртэй урьдчилсан мэдээллийг хүлээн авчээ. Нягтлан бодох бүртгэл, татварын чиглэлээр ажилладаг Blick Rothenberg-ийн Brexit-тэй холбоотой асуудлыг хариуцсан түнш Алекс Алтманн "Энэ бол аж үйлдвэрт сая фунт стерлинг, еврогийн алдагдал хүлээх асар том асуудал юм. Өдрийн төгсгөлд үүнийг хэрэглэгчдэд дамжуулах болно" Их Британид амьдардаг Европын иргэдийн хувьд ч Brexit-ийн хэлэлцээрийг дуусгасан нь тус улсын цагаачлалын шинэ журам нь тэдний амьдралыг хэрхэн хүндрүүлж болзошгүй гэсэн болгоомжлолыг бууруулахад тийм ч их тус болсонгүй. Цагаачдад Их Британид “суурин статус” гэгдэх өргөдөл гаргахыг зөвшөөрчээ. Гэхдээ энэ үйл явцыг онлайнаар дуусгаж чадахгүй байгаа хүмүүст зориулж цөөн хэдэн заалт оруулсан бөгөөд олон арван жилийн турш амьдарч байсан орондоо оршин суух зөвшөөрөл авах шаардлагатай гэдгээ ойлгохгүй байгаа хүмүүст хамаагүй бага байна.

“Европын Холбоотой хамааралтай ирэх нэг, хоёр жилд хямрал нүүрлэх магадлалтай байна. Ялангуяа энд удаан хугацаагаар суурьшсан байсан боловч бүртгэлийн схемийн цоорхойд унасан цагаачид" гэж Манчестерийн Их сургуулийн улс төрийн профессор Роберт Форд хэлэв.

Brexit-ийн гэрээний хязгаарлалт нь сүүлийн жилүүдэд санхүүгийн болон бусад зохицуулалтууд улам бүр төвөгтэй болж байгаа хэдий ч худалдааны хэлэлцээрүүд хурдтай явж чадахгүй байгааг харуулж байна гэж Европын олон улсын улс төрийн эдийн засгийн төвийн шинжээч Дэвид Хениг хэллээ. Гэхдээ Их Британи хэлэлцээрээр хайж байсан зүйлээ цөөн хэдэн үндсэн чиглэлээр хязгаарлаж, нүцгэн гэрээ байгуулах нь бараг гарцаагүй болж байна гэж шинжээчид үзэж байна. Хил дээр асар их хэмжээний модон бүрхүүл, бизнес эрхлэгчдэд гүн гүнзгий эргэлзээ төрүүлж, харилцан тохиролцоогүй хуваагдмал байдал үүссэний дараа энэ хэлэлцээр амжилттай болсон. Гэхдээ ийм наймаа хийсэн ч урагшлах зам нь тодорхойгүй байна.

"Brexit нь Их Британийн өрсөлдөх чадварыг сайжруулах урт хугацааны цохилт байх болно" гэж шинжээч ноён Кибаси хэллээ. Мөн тэрээр "Гэхдээ үүнийг хэрэгжүүлэх арга зам бол Их Британид оруулсан хөрөнгө оруулалтыг хохироох явдал юм. Тиймээс энэ нь хурдан уналт биш харин удаан хатгалт болно" гэлээ. 

Бүж.Лхамаа