Хоёр хоногийн өмнө эрх барьж байгаа нам буюу Засгийн газар, Ерөнхий сайдаас нэг асуулт тавьсан. Ингэхэд иргэн бүрт хувьцаа өгнө гэсний цаана юу байгаа вэ? гэж. Асуултынхаа хариултыг авна гэж найдаад дараачийнхаа асуудал руу орьё.

2012 оны УИХ-ын сонгуулийн өмнө тухайн үеийн Засгийн газар ахмад настнууд болон оюутан суаргчдын хувьцааг бэлэн мөнгөөр худалдаж авах санал тавьсны, уг худалдан авалт хийгдсэний дараа хувьцаагаа бүртгүүлэхээр хүсэлт гаргасан иргэдийн тоо сая 600 мянга орчим байсан. 2016 оны сонгуулийн өмнө иргэдийн хувьцааны 30 хувийг 300 мянган төгрөгөөр худалдаж авсны дараа иргэдийн нэр дээр хэдэн ши рхэг хувьцаа үлдсэн талаар хараахан мэдээлэгдээгүй байгаа.

Ямартай ч өнөөдрийн байдлаар сая 600 мянга орчим хүн “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцаатай гэсэн үг. Харин энэ хувьцаа “амь орж”, зах зээлийн үнэ ханш нь тогтох, цаашлаад үнэ цэнэ нь өсөх хийгээд уруудах боломж бий болсон тухай “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн захирал Б.Ганхуяг сэтгүүлчдэд мэдээлсэн. Тодруулбал, энэ оны эцэс гэхэд компанийн хувьцааны 30 хувийг олон улсын биржээр арилжаална гэсэн билээ. Энэ 30 хувийн хувьцаа хэдий хэр үнэ хүрэхээс шалтгаалж та бидний гар дээр байгаа 1072 ширхэг хувьцааны үнэ ханш тогтох юм. Харин одоохондоо “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн 80 хувь (үүнээс тодорхой хувийг төр буцаан худалдаж авсан төлөөр өмнөх бичвэрт өгүүлсэн) төрийн өмч.

Нэг жишээ авья л даа. Ангаж цангасан хэсэг бүлэг улс говь цөлд явж байгаад их сайхан цэнгэг устай баян бүрд олжээ. Хүмүүс уснаас ууж цангаагаа тайлахын зэрэгцээ ундаасч цангасан өөр бусад хүмүүст усаа борлуулж ашиг олох, түүгээрээ хоол, хувцас авч болох талаар ярьж байна. Гэвч хэнд ямар үнээр борлуулахаа, тэр нь хэр их ашиг авчрах талаар мэдэхгүй. Нэгэнт энэ баян бүрд өөрсдийнх нь газар нутаг дээрээс олдсон, “Байгалийн баялаг ард түмний өмч” гэх Үндсэн хуулийн заалт байх тул хүн бүр тэндээс ашиг хүртэх зорилготой. Тэгээд өөрсдөө баахан цээжний тооцоо хийж үзээд хүн бүрт сая төгрөгийн “хувьцаа” эзэмшүүлэхээр болов. Баян бүрдийг 100 хувь ашиглаж эхэлсний дараа тэндээс олсон ашгаас өөрт ногдох хувийг хүртэнэ гэсэн үг. Энэ бол ямар нэгэн хөрөнгө оруулалт хийлгүй, өөрөөсөө мөнгө гаргахгүйгээр шууд ашиг горилж байгаа хүмүүсийн тухай асуудал. Түүнээс бодит үнэ биш юм.

Харин үлдсэн 80 хувийн тодорхой хэсгийг ам нь цангасан, эсвэл түүнийг зарж борлуулж ашиг хүртэнэ гэж найдсан хүмүүст борлуулж байж тэр баян бүрдийн жинхэнэ үнэ цэнэ буюу зах зээлийн ханш тогтох ёстой. Одоогийн нөхцөлд манайхан нэг нэг литрийн саванд усаа юүлж тавьчихаад хэдэн төгрөгөөр зарахаа мэдэхгүй лангуугаа ширтээд сууж байгаа худалдаачинтай л адил байна. Ядаж нэг нь савтай усаа зах зээлийн ханшаар зарж байж нийт баяр бүрдийн үр ашгийг тооцоолж гаргах боломжтой болно. Үүнийг л “хөрөнгийн бирж дээр IPO хийх” гэж яриад байх шиг байгаа юм.

Энэ ажлыг хийхийн тулд Монголын төр хоёр ч парламентын нүүр үзлээ. Өмнө нь олон ч удаагийн ойролцоо шийдвэрт хүрч байсан ч олонхи, цөөнхөөрөө талцаад, эсвэл олонхи нь дотроо зодолдоод зогсоодог байсан билээ. (Нэг гол баатар нь өнөөдөр Монгол Улсын нэгдүгээр хүн болчихсон сууж байна) Харин өнөөдөр МАН үнэмлэхүй олонхи болсноо ашиглан хүчээр хийх гэж байх шиг. Хоёрдугаарт энэ удаагийн парламент бүрэн эрхийнхээ талаас илүүг өнгөрүүлсэн, сонгуулийн жил эхлэхэд жил гаруйхны хугацаа үлдээд байна. Тэгэхээр У.Хүрэлсүхийн ч бай, өөр хэний ч засаг гарсан сонгуулиас урьтаж заавал нэг зүйл хийх хэрэгтэй болно оо доо. Тэр нь Тавантолгой болж байна. Энэ нь нэг талаар бидэнд ашигтай. Эрх баригчид яаж ийгээд Тавантолгойг хөдөлгөхийн төлөө зүтгэнэ. Ядаж л биржид бүртгэлтэй, нээлттэй хувьцаат компани болчихвол үйл ажиллагаа, орлого зарлага нь ил тод болно шүү дээ.

Нөгөө талаар бас хохиролтой. Нэгэнт Тавантолгойн орд МАН-ын хувьд ирэх сонгуулийн бооцоо юм бол тухайн ордын эдийн засгийн үр ашгийг харахаасаа илүү улс төрийн ашгийг хөөгөөд явчих гэмтэй. Илүү их шунал дагуулбал аюултай гэсэн үг. Тэр нь сонгуульд зориулсан элдэв популист амлалтууд. “Эрдэнэс Тавантолгой”-н захирлын “иргэн бүрт хувьцаа өгнө” гэдэг үг ийм утгатай байж болох талаар өмнө ч бас сэрэмжлүүлсэн. Саяхан л “Эрдэнэт”-ийн 49 хувийг иргэдэд хувьцаа болгож өгнө гээд төрд хурааж авсан нам шүү дээ. Тэр нь хуулийн хувьд боломжгүй болоод ирэнгүүт өөр зүйлд нүд унагаж эхэлсэн байх вий гэдэг болгоомжлол бас байна.

Уг нь улс төрийн үр ашиг гэдэг зүйлийг манайхан зөвхөн нэг сонгуулийн үр дүнгээр биш, урт хугацаагаар харж сурах хэрэгтэй байгаа юм. Хэрвээ Тавантолгойн ордыг олон улсын зах зээлд гаргаж, эдийн засгийн үр шимийг нь нэмэгдүүлж чадвал Монгол руу харах хөрөнгө оруулагчдын харц шал өөр болох юм л даа. Монголчууд ойрын 100 жилдээ уул уурхайгаасаа өөр үнэ цэнэ хүрэх зүйлгүй гэдэгтэйгээ эвлэрэх хэрэгтэй шүү дээ.100 жилийн дараа бол бас юмыг яаж мэдэх вэ...

Б.СЭМҮҮН