"Р.Гончигдорж: Ерөнхийлөгч “Ёс зүйн хувьсгал эхлүүлж байна” гэдэг нь өнгөрсөн зуунд урд хөршид Мао Зэдун соёлын хувьсгал эхлүүлснээ зарлаж байсантай адил сонсогдож байна"

Улсын бага хурал болон Улсын Их хурлын дарга асан, академич Р.Гончигдоржтой Ерөнхийлөгчийн өргөн мэдүүлсэн УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах хуулийн төслийн талаар ярилцжээ.

-Парламентаар Ерөнхийлөгчийн өргөн мэдүүлсэн УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах хуулийг хэлэлцэхийг дэмжсэн. Энэ талаар та ямар байр суурьтай байна вэ?

-Товчхон хэлбэл, Ерөнхийлөгч ийм хууль санаачлах эрхгүй тул УИХ шууд буцаах ёстой байсан.

-Та үүнийгээ жаахан тодруулахгүй юу?

-Хууль санаачлагчдын хууль санаачлах эрхийн хүрээ, хязгаарыг тогтоож өгнө гэж 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Үүний дагуу УИХ-ын тухай хуулийн 36 дугаар зүйлээр энэ хүрээ, хязгаарыг тогтоож өгсөн. Мөн 36.1 дэх заалтаар зөвхөн УИХ-ын гишүүн, зөвхөн Засгийн газрын хууль санаачлах эрхэд хамаарах хүрээг тодорхойлж, Үндсэн хуульд өөрөөр заагаагүй бол эдгээрээс бусад хууль тогтоомжийг хууль санаачлагч, тухайлбал Ерөнхийлөгч санаачилж болно гэж 63.2-т заасан. Гэвч хууль санаачлах хүрээнээс гадна хязгаарыг энэ 36 дугаар зүйлд зааж өгсөн. Эхнийх нь 36.1.1-д “... бусад хуулийн төслийг өргөн мэдүүлэх, УИХ-аар хэлэлцэж батлахдаа дагалдах хэлбэрээр УИХ-ын ажиллагаа, хуралдааны дэгтэй холбоотой хууль тогтоомжийг өөрчлөхийг хориглоно” гэж заасан байгаа

Гэтэл энэ хуулийн төслийн нэгдүгээр зүйлийн 3 дахь хэсэгт “Хүсэлт гаргах” асуудлын дэгийг журамлаж, улмаар энэ төслийг дагалдан өргөн барьсан УИХ-ын тогтоолын төсөл нь зөвхөн гишүүн хүрээ рүү халтирч, дээр дурдсан хязгаарыг зөрчсөн байгаа юм. Нэмж хэлэхэд “...Ерөнхийлөгч хууль санаачлахдаа Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 33.4 дэх хэсгийг баримтална” гэж тогтоосон. Гэтэл Ерөнхийлөгчийн санаачилсан энэ хуулийн зохицуулж байгаа гишүүнийг эгүүлэн татахтай холбоотой эрх мэдэл Үндсэн хуулийн 33.4-өөр тогтоогдсон үндсэн бүрэн эрхэд байхгүй. Ийм болохоор хууль санаачлах эрхийн тогтоосон хязгаараар энэ хуулийн төслийг санаачлах эрх Ерөнхийлөгчид байхгүй гэсэн үг.

-Гэтэл энэхүү хуулийн төслийн хэлэлцэх эсэхийг дэмжсэн гишүүд буруу, зөрүү бичсэн “Өргөс”-үүдийг нь хэлэцлүүлгийн явцад авч хаяна гэж яриад байгаа. Ингэх боломж бий юу?

-Таны хэлсэнд шууд хариулахад бүх заалт нь “Өргөс” байгаа. Үндсэн хууль зөрчсөн өргөсүүд байна. Тухайлбал, Үндсэн хуулийн 29 дүгээр зүйлийн 3 дахь хэсэгт УИХ-ын бүрэн эрхт байдлыг илэрхийлж, гишүүний бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлэх, эгүүлэн татах асуудлыг УИХ өөрөө шийдвэрлэхээр заасан. Гэтэл энэ Үндсэн хуулийн бүрэн эрхийг нь ҮХЦ-д шилжүүлсэн. Товчхондоо, УИХ-ын гишүүн Үндсэн хууль зөрчсөн гээд л, эсвэл гишүүнийг эгүүлэн татах үндэслэл байна гэсэн дүгнэлт гаргаад УИХ-д танилцуулаад л эгүүлэн татахаар байгаа юм. Мөн УИХ-ын гишүүдийн гишүүний статусыг ялгаварлан тогтоож Үндсэн хууль зөрчсөн байна. Үндсэн хуулийн 21 дүгээр зүйлийн нэг дэх хэсэгт “УИХ нь нэг танхимтай, нэг зуун хорин зургаан гишүүнтэй байна” гэж байгаа. Харин энэ хуулийн төслийн 1 дүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар буюу жагсаалтаар нэр дэвшиж сонгогдсон гишүүнийг” гээд эдгээр гишүүдийн бүрэн эрхт байдлыг бусад гишүүдээс ялгаж тогтоосон байна.

Энэ янзаараа сүүлд нь Хэнтийгээс, Архангайгаас сонгогдсон гишүүд гэсэн статусын ялгаатай болчих юм биш биз дээ. Дээрээс нь үүнийгээ “Ёс зүйн хувьсгал” хйинэ гээд ёс зүйн хуулийн хэм хэмжээ бий болгож, дэлхийн түүхэнд оруулсан Монголын “хувь нэмэр” гээд зарлачихгүй байгаа. Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга А.Үйлстөгөлдөр “Монгол Улсын түүхэнд ёс зүйтэй холбоотой хариуцлагын асуудлыг дэмжлээ” гэж мэдэгдэл хийсэн. Өмнө нь бас “Ерөнхийлөгч ёс зүйн хувьсгалыг эхлүүлж байна” гэсэн лозон бодож олсон байсан. Энэ бүхэн нь өнгөрсөн зуунд урд хөршид Мао Зэдун соёлын хувьсгал эхлүүлснээ зарлаж байсантай адил сонсогдоод байгаа юм. Мөн чуулганы хуралдааны 30 хувьд суугаагүй, санал хураалтын 30 хувьд оролцоогүй асуудал нь УИХ-ын дотоод сахилгын журмуудаараа зохицуулагдах ёстой. Түүнээс эгүүлэн татах хэмжээнд хүрэх асуудал биш.

Цахимжиж байгаа орчин үед гишүүдийн чуулган, санал хураалтдаа цахим хэлбэрээр оролцох боломжуудыг илүү нээж өгөхөд анхаарах хэрэгтэй.

-Энэ хуулийг дагалдаж бас хэд, хэдэн хууль оруулж ирсэн. Тэдгээрийн талаар та ямар байрь суурьтай байна вэ?

-Дагалдаж оруулж ирсэн УИХ-ын тогтоолын талаар би түрүүн хэлсэн. Ер нь хуулийн бичлэг ойлгомж муутай, Жишээлбэл, “9.1.5-д заасан хүсэлтийг” гэсэн мөртлөө хаана, ямар хүсэлт гэдэг нь огт байхгүй. Тийм болохоор би УИХ-аас Цэцэд гишүүн Үндсэн хууль зөрчсөн эсэх, эгүүлэн татах үндэслэлтэй эсэхээр хүсэлт гаргах юм шиг байна л гэж таасан. Гишүүд юу гэж ойлгож, хэлэлцэнэ гэж шийдсэнийг мэдэхгүй байна. Цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай болон Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай дагалдах хуулийн төслүүд нь Үндсэн хуулийн 33 дугаар зүйлээр тогтоосон Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхэд мөн л хамаарахгүй. Тийм болохоор эдгээр хуулийн төслийг Ерөнхийлөгч санаачилж болох эсэх нь эргэлзээтэй. Бас оруулж байгаа нэмэлтүүдэд нь УИХ-ын тухай хуульд л байх ёстой “Эгүүлэн татна” гэсэн зохицуулалт бичигдсэн байгаа нь хуулийн зохицуулдаг харилцаанаас хальсан байна лээ.

-Тэгэхээр энэ хуулийг хэлэлцээд, хэлэлцээд үлдэх юмгүй юм биш үү?

-Тийм ээ, угаасаа хэлэлцэх ёсгүй хууль гэдгээрээ дуусах ёстой юм. Өөрөөр хэлбэл, хуулийг хууль санаачлагчид нь буцаах ёстой.

-Та гишүүн байхдаа Халдашгүй байдлын дэд хороонд олон удаа харьяалагдаж, бүр даргаар нь ч ажиллаж байсан хүн байх аа?

-Гишүүний халдашгүй байдлыг УИХ-ын бүрэн эрхт байдалтай нэгтгэж ойлгох ёстой. Мөн сонгогчдын эрхтэй холбож үзэх учиртай. Халдашгүй байдлын дэд хороонд байхад хэд хэдэн удаа прокуророос зарим гишүүний бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлэх хүсэлт ирж байсан ч ингэхгүйгээр мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулах боломжтой гэж үзээд дэд хорооны гишүүд хүсэлтийг нь буцааж байсан.

-Сонгогчдын эрх гэснээс Ерөнхийлөгч нийт ард түмнээс гэдгээ нэлээд дурдаж, санаачилсан хуулийнхаа төслийн талаар ширүүн тайлбар мэдэгдлийг саяхан хийсэн. Энэ талаар та юу хэлэх вэ?

-Гишүүнийг эгүүлэн татна гэдэгт тухайн гишүүнийг өөрт нь болон намд нь өгсөн саналыг хүчингүй болгож байгаа дам утга бий. Тийм учраас гишүүний халдашгүй байдал нь сонгогчийн санал үл эвдэгдэх эрхтэй холбоотой. Үндсэн хуульд УИХ-ын гишүүн бол ард түмний элч мөн гэж бүрэн эрх байдлыг нь тодорхойлсон. Ард түмэн өөрийн элчээ сонгож илгээсэн саналыг тооцоолбол УИХ-д шингэсэн саналын тоо, Ерөнхийлөгчийнхөөс тав, зургаа дахин их юм шүү. Би л гэхэд зургаан гишүүн, нэг нам гээд нийт долоон саналаа УИХ-д өгсөн. Тэгэхээр Ерөнхийлөгчийн сонгогдсон хэлбэр нь бус Үндсэн хуулиар “Төрийн тэргүүн Монголын ард түмний эв нэгдлийг илэрхийлэгч” хэмээн бүрэн эрх байдлыг нь тодорхойлдог.

Иймд Ерөнхийлөгчийн аливаа үйлдэл нь улс төрөөс ангид, хараат бус, ард түмний эв нэгдлийг батжуулан хангахад чиглэсэн байх учиртай. Үндсэн хууль бол алганд багтсан Монгол Улс гэсэн хэллэг байдаг бол УИХ бол танхимд багтсан ард түмэн юм. Иймд Ерөнхийлөгч улс төрөөс ангид байж, УИХ-тай, түүний гишүүдтэй харилцах харилцаа нь УИХ-ын тогтвортой байдал, гишүүдийнх нь нэгдмэл байдлыг хангахад чиглэх ёстой.

Өдрийн сонин