Монголын эдийн засгийн статистик гайгүй сайн гардаг. 2024 онд ДНБ-ий бодит өсөлт 5.1, 2025 онд 5.5 хувь болжээ. Нэг хүнд ногдох ДНБ 7,000 ам.доллараас давж, манай улс дээд-дундаж орлоготой орны зэрэглэлд орсон. Уул уурхай, үйлчилгээ, төрийн зардал нь энэ макро амжилтыг бүрдүүлжээ. Гэвч 2024 оны олон хэмжээст ядуурлын индексээр хүн амын 26 хувь нь ядуурал, дутагдалд өртөж байна. Ядуурлын шугамын дээгүүр байгаа ч, эмзэг бүлгийнхнийг нэмбэл бодит тоо хүн амын гуравны нэгд хүрнэ.
Энэ бол статистикийн алдаа биш, бодлогын алдаа юм. Өсөлтийн үр шимийг цөөнх хүртэж байхад олонх нь гадаадад сайн цалин хайн цагаачилж, төрд итгэх итгэл буурч, нийгмийн бухимдал нэмэгдсээр байна.
Энэхүү илэрхий парадоксийг институцийн эдийн засагт суурилсан урамшууллын доголдлоор тайлбарлаж болно. Улс төрийн санхүүжилт ил тод бус байх үед нөөцийн хуваарилалтыг гажуудуулдаг түрээс (рент) бий болдог. Үүний улмаас аж ахуйн нэгжүүд бүтээмжээр бус, харин улс төрд нэвтрэх боломж, хандалтаар өрсөлдөх хандлагатай болж, хувийн хөрөнгө оруулалт болон ажлын байрны өсөлт саардаг. Ийм тогтолцоонд эдийн засгийн өсөлт нь ядууралтай зэрэгцэн орших боломжтой бөгөөд учир нь өсөлтийг өрхийн түвшинд хүртэл дамжуулах механизм бүтцийн хувьд сул байдаг.
Шалтгаан нь:
Нэгдүгээрт, татвар, шимтгэлийн дарамт маш хүнд байна. Ажил олгогчийн төлж буй нийгмийн даатгалын шимтгэл хөгжингүй орнуудтай адил өндөр, тэднээс эрэмбээр бага цалингийн суурь дээр ногдож байгаа тул албан ёсны ажлын байр бий болгоход асар үнэтэй болжээ. Компани нь жижиг хэвээр үлдэж, эсвэл далд эдийн засагт шилжиж байна. Залуучууд ажилгүй, эсвэл гадагшаа гарч байна.
Хоёрдугаарт, хувийн хэвшлийн ажлын байр хомс байхад төрийн албан хаагчдын тоо нэмэгдсээр байна. Олон хүн бизнес бий болгохын оронд намын гишүүн болж, төрийн ажил горилж байна.
Гуравдугаарт, төрийн өмчит компаниуд (ТӨК) зуу хол давж, тэдний гуравны нэг нь алдагдалтай ажиллан төсвийг сорж, хувийн хөрөнгө оруулалтыг шахаж байна. Эрчим хүчний үнийг татаасаар барьж байгаа нь хөрөнгө оруулалтын дохиог гажуудуулж, төсвийн алдагдлыг нэмэгдүүлж байна.
Дөрөвдүгээрт, хамгийн ноцтой шалтгаан бол улс төрийн намын санхүүжилтийн нууцлаг байдал юм. Том хэмжээний илрээгүй “хандив” нь тендер, төсөл, орон сууцны болон бизнесийн хөнгөлөлттэй зээл, төрийн ажлыг “худалдаж” авдаг болсон. “Эрх мэдэл авилгаждаг, үнэмлэхүй эрх мэдэл үнэмлэхүй авилгаждаг” гэдэг л болж байна. Намын хөрөнгө, санхүүжилт нууц байснаар улс төр, бизнесийн элитүүд төрийг өөрсдийн зорилгоор ашиглаж, шүүхийг гажуудуулснаар энгийн иргэд шударга ёсонд итгэхээ больж байна. Үр дүнд нь хувийн хэвшлийн идэвхи сул, ивээн тэтгэлгийн улс төр, цагаачлал, тогтвортой ядуурал гэсэн чөтгөрийн тойрог үүсээд байна.
Эдийн засагчийн хувьд эдгээрийг тус тусдаа асуудлууд гэж бус, харин нэгэн цогц урамшууллын гажуудлын хавх гэж харж байна. Үүний механизм нь дараалсан гажуудлын хэлбэрээр илэрнэ: улс төрийн санхүүжилтийн ил тод бус байдал нь түрээс (рент)-ийн хуваарилалтыг бий болгож, улмаар энэ нь зах зээлийн өрсөлдөөний тэгш байдлыг алдагдуулна; гажуудсан өрсөлдөөн нь аж ахуйн нэгжүүдийн бүтээмж, өсөлтийг сааруулж; бизнесийн сул дорой динамик нь чанартай ажлын байр бий болгох боломжийгхязгаарлаж байна. Үр дүнд нь макро эдийн засгийн өсөлт ба өрхийн амьдралын чанарынхооронд бүтцийн холбоо тасалдалж, улмаар ядуурал тогтвортой хадгалагдах боллоо.
Монголд нөөц баялаг, залуу хүн ам, өсөлтийн боломж бий. Гэвч засаглалын дээрх механизмаа засахгүй бол эдийн засгийн өсөлт тэгш бус байдлыг л өдөөсөөр байна.
Тэгээд яах бэ?
Өнөөдрөөс эхлэх гурван тодорхой алхам байна.
- Намуудын хөрөнгө, санхүүжилтийг ил тод болгох. Дээд хязгаараас дээшхи бүх хандивыг бүрэн ил болгож, зарлагын хатуу хязгаар тогтоох, санал хураалтын тоонд үндэслэсэн хэсэгчилсэн төрийн санхүүжилт нэвтрүүлэх. Тэгж ил тод болгоод, хянаж чадвал “эрх мэдлийг мөнгөөр худалдаж авах” зах зээлийг устгаж, шүүхийн хараат байдал, тендерийн луйварт цэг тавина.
- Ажлын байр бий болгох, дарамтыг бууруулах. НӨАТ болон жижиг компани, шинэ ажлын байранд нийгмийн даатгалын шимтгэлийг аажмаар бууруулж, нийгмийн хөтөлбөрийг илүү нарийвчлан чиглүүлэх. Эрчим хүчний ерөнхий татаасыг орлогын түвшинд тулгуурласан шууд дэмжлэгээр солих. Алдагдалтай ТӨК-ийг мэргэжлийн удирдлага дор хувьчлах эсвэл зогсоох.
- Холбоо хамаарал биш шударга ёсыг бий болгох. Татаас, зээл, төрийн ажлыг ил тод, өрсөлдөөнт шалгаруулалтаар олгох. Үүнтэй зэрэгцэн бие даасан шүүхийн томилгоо, жинхэнэ эрх мэдэлтэй авлигатай тэмцэх шүүхийг бий болгох.
Эдгээр нь хувьсгалт санаа биш, үндсэн зарчим юм. Монголд өсөлт дутсандаа биш, өсөлтийг нэр төртэй, боломжтой амьдралд хөрвүүлэх институц дутаж байна. Нууц гэрээ, хамсаатнууддаа зориулсан татаасаар явж ирсэн хуучин замаа үргэлжлүүлэх үү, эсвэл шударга, өрсөлдөөнт тогтолцоо бий болгож, “намын дугтуй биш” хөдөлмөр, санаачилга амжилтыг шийдэх үү? Сонголт бол тодорхой. Ард түмэн үүнийг харж байна.
Ирэх арван жил бүгдэд зориулсан, эсвэл цөөнхөд зориулсан хөгжлийг сонгох эсэхээ Монголчууд бид өнөөдөр шийдэх цаг ирлээ.
Д.Жаргалсайхан, Baabar.mn
