АНУ-ын олон улсын хөгжлийн агентлаг (USAID) албан ёсоор хаагдаж буйг Төрийн нарийн бичгийн дарга Марко Рубио зарлажээ. Тэрбээр наймдугаар сарын 29-нд Х сүлжээгээр мэдээлэхдээ тус агентлагийн үндсэн хөтөлбөрүүдийн багахан хэсгийг Төрийн департаментын мэдэлд шилжүүлснийг дурдсан байна.

Ерөнхийлөгч Дональд Трампын засаг захиргаа USAID-ын төсвийг зогсоож, агентлагийн ажилтнуудыг чөлөөтэй болгосон нь байгууллагын үйл ажиллагааг бүрэн зогсооход хүрчээ. Ингэснээр татвар төлөгчдийн хэдэн арван тэрбум ам.долларыг хэмнэсэн гэж үзэж байна. Долоодугаар сарын 1-нээс эхлэн тус агентлаг гадаадын тусламжийг удирдах эрхгүй болж, есдүгээр сарын 30 гэхэд бүх гадаад төлөөлөгчийн газраа хаах төлөвлөгөөтэй байгаа аж.

Трамп дахин Цагаан ордонд эргэн ирсний дараа USAID үндсээрээ өөрчлөгдөж эхэлжээ. Тэрбээр санхүүжилтийг бараг бүрэн зогсоохын зэрэгцээ хэд хэдэн төлөөлөгчийн газрыг хааж, зарлигийг тойрон гарахыг оролдсон 60 орчим өндөр албан тушаалтныг чөлөөлсөн байна. Хоёрдугаар сарын 1-нээс агентлагийн цахим хуудас болон Х сүлжээний хаяг хаагдсан бол хоёрдугаар сарын 3-нд Вашингтон дахь төв байр нь хаагдсан байна. Үлдсэн ажилтнуудыг гэрээс нь ажиллуулах шийдвэр гаргажээ.

Энэ үеэр тэрбумтан Илон Маск агентлагийг хаахыг дэмжсэнээ илэрхийлж, USAID-ыг “улс төрд хэт хутгалдсан, Америкийн эсрэг хүртэл зүүний туйлширсан санааг дэмждэг” гэж шүүмжилсэн байна. Ерөнхийлөгч Трамп ч агентлагийн удирдлагыг “хэт давсан бүлэглэл” гэж нэрлэж, ирээдүйн хувь заяаг нь эцэслэн шийдэхээ мэдэгдэж байв.

USAID гэж юу вэ?

USAID агентлагийг 1961 онд байгуулж, АНУ-ын цэргийн бус гадаадын тусламжийг удирдах, хөгжиж буй орнуудад дэмжлэг үзүүлэх зорилготойгоор ажиллуулж иржээ. Энэ нь ямар нэгэн яамны харьяанд бус бие даасан агентлаг байв.

2023 оны байдлаар USAID нийтдээ 40 тэрбум ам.долларын хүмүүнлэгийн тусламжийг удирдан, буцалтгүй тусламж, техник хэрэгсэл, бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ хэлбэрээр хүргэж байсан бөгөөд дэлхийн 100 орчим төлөөлөгчийн газартай, 10 мянган ажилтантай байсан юм.

Агентлаг өлсгөлөн, ядуурал, өвчний эсрэг тэмцэх, гамшгийн дараах сэргээн босголт, мөн төрийн бус байгууллага, хэвлэл мэдээлэл, иргэний санаачилгыг дэмжих замаар ардчиллыг бэхжүүлэх зорилготой ажиллаж иржээ. АНУ-ын засгийн газар түүнийг “үндэсний аюулгүй байдлыг хангах зөөлөн хүчний хэрэгсэл” гэж үздэг байв.

Шүүмжлэл ба дуулиан

USAID нь үйл ажиллагааныхаа туршид олон маргаанд өртөж байв. Тагнуулын төв газартай (ЦРУ) нягт хамтран ажилладаг, агентлагийн нэр дор гадаадад тагнуулын ажиллагаа явуулдаг гэх буруутгал олон удаа дэгдэж байсан.

Тус агентлаг Украины идэвхтэй ивээн тэтгэгчийн нэг байсан бөгөөд зөвхөн 2022–2024 онд 38 тэрбум ам.долларын тусламжийг зарцуулжээ. Мөн 2004 оны “улбар шар хувьсгал”, 2014 оны Евромайданы үед дэмжлэг үзүүлсэн нь баримтлагдсан.

Перу улсад хэрэгжүүлсэн гэр бүл төлөвлөлтийн хөтөлбөрийн хүрээнд 1990-ээд онд ядуу давхаргын болон Андын бүс нутгийн эмэгтэйчүүдийг албадан үргүйдүүлэх ажиллагаанд хамруулсан нь томоохон дуулиан тарьсан. Хэдийгээр Перугийн Конгресс USAID-ыг буруутгасан ч АНУ-ын хууль тогтоогчид энэ хэрэгт агентлагийн оролцоо байхгүй гэж үзсэн байдаг.

НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн түр гишүүнээр сонгогдсон орнуудад USAID-ын тусламж огцом нэмэгддэг гэсэн шүүмжлэл ч дагалддаг. Судалгаагаар ийм орнуудад үзүүлэх тусламж дунджаар 59 хувиар өсдөг болохыг тогтоосон бол АНУ-ын албаны хүмүүс үүнийг үгүйсгэсээр иржээ.

Түүнчлэн АНУ-тай санал нийлэхгүй улсуудад шахалт үзүүлэх хэрэгсэл болгон ашиглагддаг гэж шүүмжилж ирсэн. Тухайлбал, 1990 онд Йемен, 2000-аад оны эхээр Туркт үзүүлэх тусламжаа АНУ-ын Ирак руу хийсэн довтолгоог дэмжээгүйн улмаас зогсоож байв.

ОХУ-д 1992–2012 онд ажиллаж байхдаа USAID “нийгмийн эрүүл мэнд, байгаль орчныг хамгаалах, иргэний нийгмийг бэхжүүлэх, эдийн засгийн хөгжилд туслах” зорилгоор 2.7 тэрбум ам.доллар зарцуулсан ч хожим “гадаадын туршуулдыг санхүүжүүлэгч” хэмээн нэрлэгдэж, 2012 оноос бүрмөсөн хаагдсан билээ.