-Танд эмгэнэл илэрхийлье. Үнэхээр хэцүү явдал боллоо...

-Ядарч, ухаантай ухаангүйн дунд өдөр хоног өнгөрүүлэхдээ болж өнгөрсөн үйл явдлыг би тал бүрээс нь бодож, дүгнэж байна. Бодох тусам учир шалтгааныг нь олохгүй юм. Яагаад миний хүүгийн аминд хүрэв гэж. Хүү маань дээрээ нэг эгчтэй. Энэ хоёр хүүхдийг сайн боловсролтой, хүний чанар, зан характерийн хувьд ч өв тэгш хүн болгох гэж хань бид хоёр өнгөрүүлсэн амьдралаа зориулсан. Зорилгоо ч биелүүлж чадсан гэж боддог. Хүүгээ сайхан айл болгоно доо, сайхан амьдруулна даа гэж боддог байлаа. Ийм цаг үедээ айхтар зовлон үзчихлээ. Миний хүү Улаанбаатарт 1983 онд төрөөд, 30 дугаар сургуульд наймдугаар анги, 84 дүгээр сургуульд аравдугаар анги төгссөн. Тэгээд Хөх хот руу сургуульд өрсөлдөх сонголт хийлээ. Элсэлт авах шалгалт нь болоод өнгөрчихсөн байсан. Би хүүгээ дагуулж, Хөх хотын сургуульд очиж, шалгалт өгүүлж, өндөр оноогоор тэнцээд л элсч байсан юм. Ардын уламжлалт анагаах ухааны чиглэлээр сурч байсан юм аа.

-Таны хүү Э.Гоомаралтай хэдийнээс холбоотой болсон, харилцаа нь хэр их гүн гүнзгий байсныг та гадарлах байх?

-Миний хүү энэ охинтой танилцаад гурав дахь удаагаа, уулзаж байсан нь энэ. Өвлийн амралтаараа гэртээ ирчихсэн байх үедээ интернэтээр хаягаа солилцов уу, тиймэрхүү байдлаар л холбоотой болсон хүүхдүүд.

-Өвлийн амралт гэхээр цаг хугацааны хувьд яг хэдийд гэсэн үг вэ?

-Цагаан сарын өмнөхөн ирээд, шинэлчихээд буцдаг хугацаа л даа. Хөх хот руу сургууль руугаа буцахаас хоёр хоногийн өмнө Гоомаралын зургийг цаасанд хэвлээд авчихсан, ийм охинтой танилцсан гэж байсан. Ер нь би хүүтэйгээ их нээлттэй л дээ. Сургуульдаа явах дөхөөд би яарч дэвхцээд л байдаг, лав л нэг орой хүү маань танилцсан охинтойгоо хоолонд ороод, уулзаад ирлээ гэсэн. Маргааш явахынх нь урд өдөр Гоомарал манайд ирж байсан юм. Ингээд хоёр удаа уулзаж байгаа хэрэг. Тэр цаг хугацаанаас хойш явцын дунд Гоомарал хүү биднийг холбох, хэл үг дамжуулах гээд манай амьдралд их бага хэмжээгээр оролцож ирсэн. Энэ хүүхдүүд чинь байнга интернэтээр харилцдаг юм байна. Би өглөө оройгүй ажилтай, манай эхнэр хүү рүүгээ байсгээд утсаар ярина. Тэгж утсаар ярих хугацаанд хүү маань Гоомаралаар дамжуулж, мөнгө цаас элдэв асуудлаа шийдчихдэг жишигтэй байлаа. Уг нь хүү маань наймдугаар сарын 2-нд тэндээ дадлагатай байсан ч хугацаа нь хойшлоод эх орондоо ирчихээд байсан үе. Ирсэн өдрөө гэрээсээ гараагүй. Маргааш нь найз охиндоо авчирсан бэлгээ өгч, нөгөөхийг нь өмсөж зүүгээд хоёулаа гадуур зугаалж, зураг хөрөг авахуулсан байсан. Тэдэнтэй хамт ээж нь ч цуг явсан л даа. Тэр гурав Гоомаралын ажлаар орсон байсан. Энэ нь тэдний гурав дахь удаагийн уулзалт. Ингэж ирчихээд "Гоомарал намайг гэртээ урилаа, аав, ээжтэйгээ танилцуулъя" гэж байна гэж ярьсан.

-Өвлийн амралтаараа ирчихээд буцахад нь Гоомарал танайд ирсэн болохоор та ямар ч байсан харж. Хэрхэн үнэлж байсан бэ?

-Ямар ч байсан гадаад байдлаас нь харахад багахан л охин байсан. Ярьж хөөрч үзсэн биш дээ. 

Аав, ээжтэйгээ танилцуулъя гэнэ гэхэд нь би "Миний хүү танилц даа, гэрлэх суух болбол аав, хүү хоёул тэгээд л хадаг бариад дэгдчихнэ дээ" гээд инээлдэж байсан юм. Ер нь Б.Энхбат гэж хүнийг Сүхбаатар аймгийнх гэдгийг нь би тэр үед дуулсан. Нэг нутаг усных, нэг зүгийнх юм байна даа гэж л санаж явсан үе. Б.Энхбатыг ямархуу юм хийгээд явдгийг нь мэдээллийн хэрэгслээр их, бага хэмжээгээр сонсож байсан. Нэг удаа гэхэд л хятадуудыг дээрэлхэж, дарамталж санхүүждэг гэхчлэн ярьж байгааг нь үзээд тийм ч нийцтэй санагдалгүй өнгөрсөн. Өнөөдөр бол тэр хүний талаар их л зүйлийг мэдэж дууллаа, жигшиж байна. Хэрэв анх танилцаж байхад нь Энхбатын талаар би мэдэж байсан бол хүүгийнхээ шийдвэрт ямар нэг байдлаар оролцох байсан.

"Хөх Монгол" бүлгэм гэхчилэн үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрөл олгохдоо холбогдох байгууллагын нь зүгээс хариуцлага хүлээх, өгсөн эрх зөвшөөрлийнхөө хүрээнд ажиллаж буйг хянадаг систем хэрэгтэй болжээ. Би хүүгийнхээ үхэлд төрийг буруутгаж байгаа юм биш. Гэхдээ дахиж ийм аллага гарахгүй гэх баталгаа алга, бидний нийгмийг аюул заналгүй болгох хэрэгтэй энэ төр, засаг.

-Үйл явдал болсон үед таныг хөдөө томилолтоор ажлаар явсан байсан гэж дуулсан?

-Даваа гаригийн өглөө би Архангай руу явсан. Манай гэр бүлийн хүний дүү нь хоёр ихэр хүүхэд төрүүлсэн юм. Тэдэнд нь миний хүү их хайртай. Намайг явсан өдрийн орой нь өнөөх ихрүүд дээр очиж. Тэр үеэр Гоомарал "Ээж маань хоол унд хийчихээд хүлээгээд байна, гэрийхэндээ танилцуулъя, яваад ирээч" гэж олон дахин утасдаж дуудсан байгаа юм. Хүү ч гэртээ ирж, ээждээ хэлээд хувцас хунараа сольж, гангалаад гарч. Аав, ээжид нь бэлэгтэй очоорой гээд манай хүн хүүдээ мөнгө өгөөд гаргасан байгаа. Хүү эгч рүүгээ яриад, ээж гэртээ ганцаараа үлдсэн, очиж хань болоорой гэхчилэн захиад явсан нь бидний хамгийн сүүлийн харилцаа болж үлдсэн. Орой болтол ирэхгүй, эхнэр маань тавгүйтэж байтал 00 цаг өнгөрөх үед цагдаагийнхан ирээд авч явсан байдаг юм. Цагдаагийнхан шууд хэлчихээгүй, нэлээд удаж золгүй явдлыг хэлж. Манай хүн ганцаараа явсан болохоор хэрхэн цочирч, юу болсныг төсөөлөхөд ч хэцүү.

-Үйл явдал оройн 20 цаг 40 минутын орчимд болсон гэгддэг. Мэдээллийн мөрөөр 21 цаг 15 минутын орчимд Б.Энхбат гуай руу холбогдоход "Ард кино театрын урд явж байтал охин маань найз залуу руугаа буу алдчихлаа" гэж хариулсныг тод санаж байна?

-Хэрэг явдал гарснаас хойш шөнийн 00 цаг гэхэд эхнэр маань золгүй явдлыг мэдсэн гэхээр их хугацаа өнгөрсөн байна. Тийм хугацаанд Гоомарал манайхны' хэн нэгэн рүү холбогдоод, үйл явдлыг хэлчихэж болох л доо. Гоомаралд миний горьдлого тасраагүй. Амьдралын түшиг тулгуур минь болох идэр залуухан, сайхан ганц хүүг минь ямар шалтгаанаар хэн нь буудан хөнөөв гэдгийг үнэнээр илчлэх сэтгэлийн тэнхээ гаргах байх гэж итгэж байгаа.

-Сумны нэг бас хоёр, гурван шархтай байсан гээд зөрүүтэй мэдээллүүд гарсан?

-Би тодорхой хэлэх шаардлагагүй болов уу. Ер нь нэг биш гэдэг нь тогтоогдсон. Хэрэг дээр ажиллагсдын хэлснээр үйл явдал бол зүгээр нэг санамсаргүй тохиолдол биш.

-Гоомарал гэртээ хэд ч хоногоор ирэлгүй алга болчихсон байсан юм уу даа. Тэгээд таны хүүгээр түрээ барьж гэртээ очсон байна гэсэн яриа бий?

-Би дуулсаан. Иймэрхүү, ер нь энэ явдлыг тойрсон бүх мэдээлэлд эмзэглэж байна. Тэднийх ер нь гэр бүлийн нэлээд асуудалтай, үргэлж маргаан, зөрчилдөөнтэй байсан шиг билээ. Хүүгийнхээ алтан савыг нээлгэх гээд лам (Тэрбээр тохиолдлоор Б.Энхбатынхны гэр бүлийн талаар сайн мэддэг нэгэн байж. сур) дээр очиход "Гоомарал гэртээ байдаггүй, байсгээд л Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сум руу явчихдаг хүүхэд" гэж байсан. Б.Энхбат одоо гурав дахь эхнэртэйгээ амьдардаг юм байна. Гоомарал бол хоёр дахь эхнэрийнх нь дагуулж ирсэн охин юм уу даа. Тэгээд Б.Энхбат өөрийнхөө охин гэж одоогийнхоо эхнэр Сумъяа дээр дагуулж ирсэн гэсэн мэдээлэл авсан. Жинхэнэ өөрийн нь хүүхэд мөн үү, биш үү гэдэгт ч хүмүүс янз бүрийн юм ярих юм. Сумъяа нь ажил явдлын үеэр ирсэн. Хадам болон миний ээж хоёр намайг түүнтэй уулзуулаагүй. Эхнэр маань таван үг солиод гаргасан байна лээ. Тэр "Гоомарал манай хүүхэд биш, тэр өдөр ч би танай хүүтэй танилцъя гэж гэртээ уриагүй шүү дээ" гэж ярьсан байсан. Магадгүй бүр, Гоомарал, Б.Энхбат нарын хооронд эцэг охины биш, өөр харилцаа байж мэднэ гэсэн хүмүүсийн яриаг ч дуулж л байна. Миний хүү Гоомаралын найз залуу гэгдэж очсон нь цаад хоёр хүний дунд ихээхэн зөрчил үүсгэж, тэндээс болж хөнөөжээ гэж ойлгож болохоор байгаа. Миний хүү хүнд буудуулах хүртэл үйлдэл гаргах хүн биш. Тэгэхээр өөрсдийнхөө асуудлын дунд зольж миний хүүгийн аминд хүрснээс биш, хүү минь гэнэ сэрэггүй буудуулаад залуу халуун насандаа амь эрсдэх ямар ч шалтгаан олдохгүй байгаа. Миний хүүг буудчихаад, дараа нь тайлбарлахдаа ажил хэргийнхээ нөхцөл байдалтай холбож, үндсэрхэг үзэлтэй холбож байж ч мэдэх. Хэргийн явцад намайг ярилцлага, мэдээлэл өгөхийг холбогдох байгууллагаас сайшаагаагүй л дээ. Гэхдээ би маш их гомдолтой байна. Ийм хэцүү үед үйл явдлыг улс төржүүлэх, хүүг маань хятад, өвөрмонгол хүн болгох ч хандлага гарч байна.

-Тийм ээ, хүүг тань урд зүгийн аялгатай ярьж байна, намайг алах гэж хаанаас ирсэн тагнуул вэ гэхчилэн муудалцаж эхэлсэн гэсэн албаны эх сурвалж бий?

-Миний хүү хамаатан садан, ах дүү, танил дотно бүхнийхээ хайр хүндлэлийг татсан сайхан хүү байлаа. Өвөр Монголын Хөх хотын анагаахын их сургуульд амжилттай суралцаж, гуравдугаар анги хүргэсэн. Миний хүү НИК-ийн хамт олны ач буянаар АНУ явж байсан. Герман, Итали, Франц гээд нэн хөгжилтэй сайхан орнуудад ч явуулсан. Гол нь би хүүгээ аль ч газрын амьдрал ахуйтай танилцаж боловсролдоо нэмэрлэг гэж тэтгэж, дэмжиж хүмүүжүүлж ирсэн юм. Хятад, англи, орос хэлийг ярианы түвшинд сайн эзэмшсэн. Эхнэр бид хоёр Орост боловсорсон. Тэнд оюутан байхад ууган охин маань мэндэлж байсан юм.

Гэр орныхоо хүрээнд хүүхдүүдийнхээ орос хэлний мэдлэгийг дээшлүүлэхэд их анхаардаг байсан. Хөх хотод миний хүүгийн дадлага хийдэг болон сургуулийн нь дэргэд байдаг хамтарсан эмнэлэгт олон монголчууд очиж эмчлүүлэхэд хүү маань хэлмэрчилж, мэргэжлийнхээ зүгээс гар хөл болж, ааль зан сайтай амьдарч ирсэн байдаг. Зовж ядарч явахдаа тэнд очиж, эрүүл мэнд нь дээшилсэн хүн над руу та хүүгээ ямар сайхан хүмүүжүүлсэн юм бэ, их ач тус хүргэсэн гээд ярьдаг байлаа. Нэг удаа л лав "Sку" дэлгүүрт явж байтал тааралдсан хүн бас л тусалсан, дэмжсэнийг нь гайхаж, 10 мянган төгрөг өгөөд явж байсан. Энэ бүх тохиолдолд би хүүгээрээ маш их бахархаж, олонтойгоо сайхан яваа миний хүү гэж аз жаргалтай байдаг байлаа. Гэхдээ хэлтэй, боловсролтой гээд миний хүү энгийн яриандаа нэг ч гадаад үг хэрэглэдэггүй соёлтой. Бидний ямар угсаа сурвалжтай болохыг миний ойр тойрныхон, олон жил ажиллаж амьдарч ирэхэд ханилж нөхөрлөсөн бүх хүн мэднэ.

-Та Сүхбаатарынх гэсэн. Гэр бүлийн хүн тань бас тэндхийх үү?

-Гэр бүлийн хүн бид хоёрын хэнд ч гадны цус холилдоогүй, цэвэр монгол хүмүүс. Холилдсон байсан ч ер нь би уг сурвалж, угсаа гарлаа "Хон хэрэйд" Энхбат гэх хүнд тайлбарлах, миний амьдрал, аж төрөл түүнд холбогдох ямар ч шаардлагагүй. Ийм болохоор би маш их гомдож, хайран сайхан хүүгээ санагалзан гашуудаж байна. Яагаад, урд зүгийн аялгатай хэлтэй байна гэсэн бүдүүлэг шалтгаанаар хүний сайхан хүүхдийн амийг тасалдаг харгис догшин хүмүүс вэ. Миний нялх хүүг алгадаад, биед нь хэд хүрээд хөөгөөд явуулчихгүй яав даа. Буудахгүй л бол бүр болохоо байчихсан хүн гэж байх л байх. Миний хүү хэзээ ч тийм хүн биш байсан шүү дээ.

Миний аавын аав Дамбийн Ренчин гэж Дарьгангын хүн байсан. Дарьгангын хэдэн суманд бол андахгүй, хувьсгал тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, улсын тусгаар тогтнол хил хязгаарын төлөө амь насаа хамгаалалгүй явсан хүн. Би өөртөө "Баян Молцог" гэж ургийн овог авсан юм. Дарьганга, Наран хоёрын дунд байдаг том элс бий. Элсний хамгийн өндөрлөг нь Молцог хайрхан гэж бий. Манайхан шүтэж, тахидаг. Энэ хайрханыг тойрч нутаглаж, шүтэж ирсэн түүхтэй манай өвөг дээдэс. Миний аав бол насаараа Наран сумын нэгдлийн номын санч, нягтлан, тоо бүртгэгч гээд ямар л ажил байна үлдээлгүй ажилласан. Би гэрээсээ 12-уулаа. Аав маань дэгтэй журамтай өсгөсөн. Гэр бүлийн маань хүний аавын аав гэж Дарыангын алдартай дархан гэдгэр Балжир гэж хүн бий. Эндээсээ улбаалж эхнэр маань "Уран" гэдэг ургийн овог авсан. Эхнэрийн маань ээж, миний ээж хоёулаа 70 гарчихсан хөгшчүүд амьд мэнд бий.

-Хүү тань өмнө нь өөр охинтой үерхэж, нөхөрлөж байсан уу?

-Үерхдэг охин байсаан. Сайхан охин байсан. Бас анагаахын чиглэлээр сурч байсан. Энэ жил төгссөн байж магадгүй. Цагаан сараар хүү маань нөгөө охины аав, ээжид очиж золгодог, охин бас эхнэр бид хоёрт ирж золгодог байлаа. Нэг удаа охиныдоо очтол шатан дээрээ өөр залуутай уулзаад зогсч байсан юм гэнэ лээ. Тэгээд л хүү маань өөрөө зугтдаг болчихсон байх. Одоо л би боддог юм, тэр үед нялх хүүгийнхээ асуудалд жаахан санаа тавьдаг байж гэж.

Б.ХАЖИДМАА

2007.08.17

Эх сурвалж: GOGO.MN