Нийслэлийн 2024-2026 оны төсвийн зарцуулалтын ерөнхий хяналтын сонсгол өчигдөр Төрийн ордонд эхэллээ. Бүтэн өдөржин үргэлжилсэн хэрэлцүүлгийг УИХ-ын гишүүн Р.Золжаргал даргалсан бол Ажлын хэсгийн ахлагчаар УИХ-ын гишүүн Д.Энхтүвшин ажиллалаа. Хэлэлцүүлгээр нийслэлийн төсвийн зарцуулалт, хөрөнгө оруулалтын төслүүдийн хэрэгжилт хууль тогтоомжид нийцэж байгаа эсэхийг хөндөв. Хоёр өдөр дамнах сонсголд 100 гаруй хүн оролцох нэрсийн жагсаалт гаргажээ. Эхний өдөр Хотын дарга Б.Пүрэвдагва, НЗД-ын нэгдүгээр орлогч Б.Мөнхбат, НЗД-ын орлогч А.Амартүвшин, Нийслэлийн Агаар орчны бохирдолтой тэмцэх газрын дарга Б.Мөнхбаатар тэргүүтэй албаныхан ирсэн байв. Олон хүн хотын экс дарга Х.Нямбаатарыг ирэх байх гэж хүлээж байсан ч үзэгдсэнгүй. Сонсгол даргалагчийн тайлбарласнаар түүний нэр хэлэлцүүлэгт оролцох хүмүүсийн нэрсийн жагсаалтад бичигдээгүй байна.

Нийслэлийн өрийг Засгийн газар төлөх үү

Эхний илтгэлийг Сангийн сайд З.Мэндсайхан сонсгов. Түүний танилцуулгад 2026 онд нийслэл 2.4 их наяд төгрөгийн орлого төвлөрүүлсэн байна. Үнэт цаас болон зарлагын хэмжээ 2.6 их наяд төгрөг байгаа бол улсын төсвөөс 42.6 тэрбум төгрөгийг нийслэлд олгожээ. Нийслэлийн төсөв нь ХАОАТ, ААНОАТ, хөрөнгийн татвар, татварын бус орлогоос бүрдэж байгаа гэнэ. Нийслэлийн төсвийн орлого 2025 оны гүйцэтгэлээр 3.8 их наяд төгрөгт хүрч, өмнөх оноос 24 хувиар өссөн үзүүлэлттэй байна. Улсын төсөвтэй харьцуулбал, нийслэлийн төсвийн бүтэц ХХОАТ болон ААНОАТ нь нийслэлийн орлогын 70 орчим хувийг бүрдүүлж байгаа нь нэгдсэн төсвийн 40 орчим хувиас өндөр үзүүлэлт аж. Тэгвэл нийслэлийн төсвийн зарлага 2025 оны гүйцэтгэлээр 4.5 их наяд төгрөг байжээ. Энэ нь өмнөх 2024 оноосоо 32 хувиар өссөн дүн юм байна. Ерөнхийдөө нийслэлийн зарлагын тэлэлт 2022 оноос хойш үүсчээ. 2022 онд 1.4 их наядын зарлагатай байсан бол 2026 онд 7.8 их наядаар хэмжигдэж байх жишээтэй. Нийслэлийн төсвийн алдагдал 2026 оны төлөвлөгөөгөөр -2.4 их наяд төгрөгт хүрч, нэгдсэн төсвийн алдагдлын 232.8 хувьтай тэнцэхээр байна. Улмаар нийслэлийн төсвийн алдагдал 2024 оноос огцом өсч, улсын нэгдсэн төсвийн тогтвортой байдлыг алдагдуулж байгааг Сангийн сайд дурдав. Тэрбээр илтгэлдээ "Нийслэлийн гаргасан бонд, дотоодын үнэт цаасны төлөлтөд эрсдэл үүсвэл нийслэл биш, Засгийн газар төлөх болно. Ингэвэл улсын төсөвт маш том ачаалал болж орж ирнэ. Одоогийн байдлаар нийслэл 2.5 их наядын гадаад болон дотоодын үнэт цаас гаргаад байна" гэв.

Улаанбаатар хотын урьд жилүүдийн төсөв юунд зарцуулагдав? Хотын удирдлага юу хэлэв?

Сонсголын үеэр Нийслэлийн Засаг дарга Б.Пүрэвдагва илтгэлдээ “Улаанбаатар хотод 25 нэр төрлийн орлого төвлөрч байгаагаас 17 нь татварын, найм нь татварын бус орлого. Төсвийн тухай хуульд 2021 онд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр 2022 оноос эхлэн ААНОАТ-ын 40 хувийг нийслэлийн төсөвт төвлөрүүлэхээр хуульчилсантай холбоотойгоор томоохон өөрчлөлт орсон. 2026 онд 5.4 их наяд төгрөг төвлөрүүлэхээр төлөвлөснөөс татварын орлогоор 4.2 их наяд төгрөг, татварын бус орлогоор 1.1 их наяд төгрөг төвлөрүүлнэ” гэв. Тухайлбал, ХХОАТ-аар 58 хувь, ААНОАТ-аар 29 хувийг бүрдүүлнэ гэж төсөөлжээ. Одоо төсвийн орлогын бүрдүүлэлт 81.7 хувийг гүйцэтгэлтэй байгаа бол зарлагынх нь 78.6 хувьтай байгаа гэнэ.

Төсвийн урсгал зардлын төлөвлөгөөг авч үзвэл, хот тохижуулалтын зардалд 495.2 тэрбум төгрөг, нийтийн тээврийн алдагдлын татааст 377.6 тэрбум төгрөг, цалин хөлс, урамшуулал, нийгмийн даатгалд төлөх шимтгэлд 329.2 тэрбум төгрөг, байр ашиглалттай холбоотой тогтмол зардалд 161.8 тэрбум төгрөг, бусад зардалд 216.9 тэрбум төгрөг, гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэхэд 79.7 тэрбум төгрөг, КОП-17 хуралд 70.1 тэрбум, дамжуулан зээлдүүлсэн зээл 95.8 тэрбум, Засаг даргын нөөц санд 36 тэрбум төгрөг, агаарын бохирдлыг бууруулахад 52.3 тэрбум төгрөг төсөвлөжээ. Хотын даргын хэлснээр Туулын хурдны замд 800 тэрбум төгрөг төсөвлөгдсөнөөс нэг ч төгрөгийн санхүүжилт олгоогүй байна. Шалгалт дууссаны дараа төсвийг эргэн харах юм байна.

Шинжээчид ямар тоо хэлэв?

Шинжээч Ц.Хосжаргал “Нийслэл 2024 онд төсвөө дөрвөн удаа тодотгохдоо анх батлагдсан төсвийн алдагдлыг нэмэгдүүлж баталсан. Өнгөрсөн 2025 онд анхны баталсан төсвийн алдагдлыг бууруулсан үзүүлэлттэй харагдаж байгаа ч тухайн оны төсвөөс санхүүжих дүнг бууруулсан нь хууль зөрчсөн байна. Нийслэлийн нэгдсэн төсвийн гүйцэтгэлээр орлогын өсөлт 23.7 хувь байхад зарлагын өсөлт 34.6 хувьтай, алдагдалтай гарч төсвийн зарчмыг хэрэгжүүлээгүй байна” гэв.

Шинжээч Т.Мөнхбаатар “НИТХ-ын 45 төлөөлөгчөөс 43 нь нийслэлийн өмчит болон өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн ТУЗ-ийн дарга, гишүүнээр ажиллаж, нийт 104 суудал эзэлж байна. Нийт суудлын 65 буюу 62.5 хувь нь ердөө 19 төлөөлөгчид төвлөрсөн. Мөн 10 төлөөлөгч байгууллагын гүйцэтгэх удирдлагын албан тушаал эрхлэхийн зэрэгцээ бусад байгууллагын ТУЗ-ийн түвшний шийдвэр гаргах үйл ажиллагаанд оролцож байгаа нь засаглалын төвлөрөл, хяналтын хараат бус байдал, ашиг сонирхлын эрсдэлийг нэмэгдүүлж болзошгүй байна.

Шинжээч В.Данаасүрэн “Нийт 16 мега төслийн төсөвт өртөг 8.1 тэрбум ам.доллар буюу 28.9 их наяд төгрөг. 2025 оны улсын төсвийн 93 хувьтай тэнцэх дүн, орон нутгийн нийт төсвөөс 3.6 дахин, хотын төсвөөс 6.5 дахин их дүн юм. Метроны төсөл хамгийн их буюу 30 хувийг эзэлж байгаа бол нэг, хоёрдугаар тойрог зам, Сэлбэ дэд төв, Тавдугаар станц, Туулын хурдны зам төслүүд 70 орчим хувийг эзэлж байна. Нийт 16 төслийн 10 нь 2025-2027 он хүртэл хэрэгжихээр байгаа ч цаг хугацаан дундаа орсон хэдий ч 28.9 их наяд төсөвт өртгийнхөө таван хувийг л зарцуулсан байна. Тодруулбал, Дүүжин тээвэрт 26 хувь, Туулын хурдны зам болон Баянхошуу дэд төв 22 хувьтай байгаа бол бусад төслүүдийн зарцуулалт хангалтгүй байна. Нийслэлээс хэрэгжүүлж буй 16 мега төслүүдийг зургаан эх үүсвэрээс санхүүжүүлэхээр төлөвлөсөн. Гадаад зээл, гадаад бонд нь 54 хувь буюу 15.5 их наяд төгрөг байна” гэлээ.

Нийслэлийн өмчийн харилцааны газрын дарга В.Оюумаа “Нийслэлийн хэмжээнд өнөөдрийн байдлаар 16 хуулийн этгээд, компани үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Мөн 26 орон нутгийн өмчит, аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газар үйл ажиллагаа явуулж байна. Өнгөрсөн 2025 онд долоон компани 7.6 тэрбум төгрөгийн ашигтай ажилласан болд есөн компани 14 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай ажилласан байна. Мөн 18 аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газар 18.3 тэрбум төгрөгийн ашигтай ажилласан. Харин зургаан үйлдвэр алдагдалтай ажиллаж байгаа бол дөрвөн компани аудитын хязгаарлалттай дүгнэлттэй гарсан. Нийт 16 мега төсөл 28.8 их наяд төгрөгийн төсөвт өртөгтэй. Өнөөдөр 1.3 их наяд төгрөгийн зарцуулалттай буюу 4.8 хувийн гүйцэтгэлтэй байна” гэв.

Сонсголын үеэр олон хүний чихийг сортолзуулсан өөр нэг мэдээлэл бол тодорхой бус ажилт санхүүжилт олгосон зөрчил байв. Тодруулбал, 2025 онд газрын зөвшөөрөл, байршил нь тодорхойгүй бэйсболын талбай барих ажилд төсөвт өртгийг нь баталсан байна. Өнгөрсөн жил баталсан 118 төсөл арга хэмжээний дунд Засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөртэй уялдаагүй 23 төсөл арга хэмжээ багтжээ.

АТГ-ын дэд дарга Г.Азжаргалын мэдээлэлд нийслэлийн 24 мега төслийг шалгах ажлын хүрээнд найман хүнд Эрүүгийн хэрэг үүсгэн яллагдагчаар татаж, гурван хүнийг цагдан хорьжээ. Түүнчлэн 30 дансны 2.6 их наяд төгрөгийн зарлагын гүйлгээг хязгаарлаж, 24 төслийн 11-д нь санхүүжилт олгогдоогүй, 13 төсөлд тодорхой хэмжээний санхүүжилт олгосон байна.

УИХ-ын гишүүдилтгэлтэй холбоотой юу онцлов?

Сонсголд оролцогч УИХ-ын гишүүд болон төлөөлөгчид илтгэлтэй холбоотой асуулт асууж, байр сууриа илэрхийлсэн юм.

УИХ-ын гишүүн Ч.Лодойсамбуу: -НИТХ чинь тэр чигтээ ашиг сонирхлын зөрчлийн бүлэг болчихсон байна. Одоо яах вэ. ТУЗ-ийн гишүүн, гүйцэтгэх удирдлага гэдэг чинь тухайн компаниасаа цалин аваад явж байгаа. Одоо ийм жонхуурсан юм үүсчихсан юм байна. НИТХ-ын төлөөлөгч нар чинь өөрсдөө удирдах зөвлөлд нь ажилладаг компанитай холбоотой шийдвэрүүд гаргаад яваад байдаг юм байна шүү дээ. Тэднийг томилогдохоос нь өмнө АТГ-аас дүгнэлт гаргадаг. Тэрэн дээр ямар нэг зүйл байхгүй гээд явчихдаг. Томилогдсоных нь дараа ийм асуудал үүсчихдэг юм байна. Хэн нэгэн гомдол гаргах ёстой байдаг уу. 45 төлөөлөгчийн 43 нь өөрсдийнхөө ажилладаг компанидаа төсөв баталж өгөөд сууж байна. Үүнийг болохгүй гээд хуулиндаа заачихсан. Авлигын эсрэг Засгийн газар нь ч юм яриад хэрэг алга. Ашиг сонирхлын тухай хэдүүлээ яриад ч хэрэг алга. Ийм байхад зүгээр хараад суудаг юм бол АТГ-аар ч яах юм. Тэр газрын дарга гэж байгаад ч яах юм" гэв.

УИХ-ын гишүүн Р.Батболд: -Би 10 дугаар хороололд амьдардаг. Хоёр талын замыг хуулаад сольчихсон. Хуулах шаардлагагүй л байсан. Ингээд яваад байх юм уу. Эсвэл таны нийслэлд хийгээд байгаа ажил чинь хойшоо Долоон буудал Дамба, зүүн тийшээ Амгалан, баруун тийш Сонгинохайрхан, Толгойтын гудамжуудаар сайхан чулуулаад явсан бол хэлэх үг алга. Зүгээр байгаа бродюрыг солиод яваа нь үнэн шүү дээ. Засвар үйлчилгээний ажил хийх нь зөв байх. Гэхдээ бүтнээр нь хийх нь зөв үү. Энэ улс чинь тийм их мөнгөтэй болчихсон юм уу. Гэр хороолол руу татсан замаа солиод явбал алга ташина. Гэтэл нэг хийсэн ажлаа дахин, дахин хийгээд байх юм" гэв.

УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг:-“Гэр хорооллын амьдрал үзээгүй хүмүүс гоё ганган зүйл яриад, нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг авчраад загнаад сууж байгаад харамсаж байна. Энэ хүмүүс уг нь гудамжинд гараад ажлаа хийж байх ёстой. Улаанбаатар хот чинь түгжрэл, хөрсний бохирдол, утаанаасаа салах хэрэгтэй. Энэ түгжрэлд гэр бүлийн чанартай цаг гэж алга. Орон сууцжуулж иргэдээ аятай тухтай амьдруулмаар байна. Орон сууцжуулах бодлогыг зайлшгүй хийх ёстой. Өнөөдөр энэ танхимд 23 их наядаар тоглож байгаа ТӨК-иудын талаар ярих ёстой байсан юм. Улстөрчдийн хамаарал бүхий хүмүүс 23 их наядаар тоглож байхад хэн ч дуугарч сонсгол хийгээгүй байж ажлаа хийгээд явж байгаа хүмүүсийг дуудаж авчраад улс төрийн оноо цуглуулж байгаад харамсаж байна" хэмээв.

Өдрийн сонин