x

Төсвийг сорогч ТӨК-үүдийг ЗОГСООЁ: Монголын эдийн засгийн түүхэн шинэчлэл

Монголын ядуурлын парадокс.. нийлэлдээ би “төрийн өмчит компаниуд (ТӨК) зуу хол давж, тэдний гуравны нэг нь алдагдалтай ажиллан төсвийг сорж, хувийн хөрөнгө оруулалтыг шахаж байна. Эрчим хүчний үнийг татаасаар барьж байгаа нь хөрөнгө оруулалтын дохиог гажуудуулж, төсвийн алдагдлыг нэмэгдүүлж байна” гэж бодит байдлыг дүгнэсэн.

ТӨК-ийн одоогийн байдал

2025 оны байдлаар төрийн болон төрийн оролцоотой 109 компани байгаагийн бараг гуравны нэг буюу 43 нь архаг алдагдалтай, олонх нь гурван жил дараалан алдагдалтай ажиллаж, тэнцэл нь улаан гарсаар байна. 2024 онд ТӨК-үүд нийт 26 их наяд төгрөгийн орлого олсон ч, өр нь бараг хоёр дахин өсөж 11 их наяд төгрөгт хүрчээ. Энэ нь 2026 оны улсын төсвийн (32.9 их наяд) гуравны нэгтэй тэнцэж, нийт төрийн өрийн 24 хувийг эзэлж байна. Эрчим хүчний салбар хамгийн том “сорогч” болж, татаасын үнээр ажилласан компаниудын алдагдлыг төсвөөс нөхсөөр байна. 2024 оны 11-р сард тариф нэмсэн нь алхам болсон ч квази-төсвийн алдагдлыг бүрэн арилгаагүй хэвээрээ.

Яагаад үр ашиггүй ажилладаг бэ? Шалтгаан нь бүтэц, улс төрийн шинжтэй. Хувийн компаниуд ашиг, өрсөлдөөнөөр удирддаг бол ТӨК-үүд “зөөлөн төсөв”-ийн дор ажилладаг: алдагдлыг татвар төлөгчдийн мөнгөөр, эсвэл балансын гадна баталгаагаар нөхдөг. Удирдлагад улс төрийн томилгоо хийж, гүйцэтгэлээс илүү ивээн дэмжихэд анхаардаг. Эрчим хүч, тээвэр, уул уурхай зэрэг гол салбаруудад өрсөлдөөн байхгүй тул зардлаа бууруулах, шинэчлэх дарамтгүй. Эрчим хүчний татаас хөрөнгө оруулалтын дохиог гажуудуулж, хувийн хөрөнгө оруулагчдыг зайлуулж, төрийг “сорогч” болгож байна. Үр дүн нь: төсвийг сорж, хувийн салбарыг боомилж, уул уурхайн орлогоос хамааралтай эдийн засгийн эмзэг байдлыг нэмэгдүүлсээр байна.

Амлалт их, үйлдэл тэг: Улс төрийн мөнгөний булаг. 1990-ээд оноос хойш бүх засгийн газар ТӨК-ийг шинэчлэх, хувьчлахыг амлаж ирсэн ч тоо нь улам нэмэгдэж ирлээ. Эхний ваучер хувьчлал зарим хөрөнгийг иргэдэд өгсөн ч стратегийн компаниуд төрийн мэдэлд үлдсэн. 2000-аад оноос эхлээд олон удаа төлөвлөгөө зарлаж, сүүлийн үед 18–20 компанийг 2028 он гэхэд хувьчлах, Монголын Хөрөнгийн Бирж (МХБ)-ээр 10–66 хувийг нь борлуулж 3.7 их наяд төгрөг татах амлалт өгсөн. Эрчим хүчний 44 компанийг нэгтгэсэн “Эрчист Монгол” холдинг гэх компани бодит өөрчлөлт гаргаж чадалгүй, элгээрээ хэвтэв. Учир нь энгийн: ТӨК-үүд бол төрийн эрх баригч нам, төрийн албан хаагчдын мөнгөний найдвартай эх үүсвэр болдог. Намдаа үнэнч хүмүүст ажлын байр, холбоотнуудад гэрээ, тодорхойгүй худалдан авалт, ногдол ашиг зэргээр улс төрийн сүлжээг санхүүжүүлдэг. Энэ сонирхлын бүлэг (улс төрчид, өндөр албан тушаалтнууд, дотор нь ажиллагсад) өөрчлөлтийг эсэргүүцдэг тул амлалт нь сонгуулийн жүжиг болдог. 

Амжилттай туршлагууд : Энэ мухардалыг зоригтой хувьчлалаар задлах боломжтой. Жишээ нь: Их Британид Маргарет Тэтчерийн British Airways (BA)-ийн хувьчлал. 1980-ээд оны эхээр том алдагдалтай, олон ажилтантай төрийн агаарын тээвэрлэгч байсан BA-г 1987 оны 2-р сарын 11-нд Лондонгийн Хөрөнгийн Биржээр олон нийтэд хувьцаа гаргахад 11 дахин олон захиалга авчээ. Хувьчлалын дараа ажилтны тоо буурч, зорчигч өсөж, нислэг цагтаа эхлэх чадвар огцом сайжирч (70%-иас 85% хүртэл), үйлчилгээний гомдол хоёр дахин буурсан. Дэлхийн хамгийн ашигтай, нэр хүндтэй агаарын тээвэрлэгч болж, “Дэлхийн хамгийн дуртай агаарын тээвэрлэгч” компани болж алдаршжээ. 

Шинэ Зеланд ТӨК-үүдээ корпораци болгоод хувьчилснаар алдагдлаа ашиг болгосон. Чили эрчим хүчний салбараа хувьчилж, зохицуулалттайгаар хөрөнгө оруулалт татан, алдагдлаа хоёр дахин бууруулсан. Кенид KenGen, Safaricom-ыг хэсэгчлэн IPO хийж, Хөрөнгийн биржийг идэвхжүүлж, үр ашиг нэмэгдүүлсэн. Монголд ч “Монгол Шуудан”-гийн хэсэгчлэн хувьчлал захиргааг сайжруулж, үнэлгээг өсгөсөн амжилттай жишээ бий.

Монголд хэрэгжүүлэх нь: МХБ-ээр ТӨК-ийн хувьцааг олон нийтэд гаргах нь хувийн капитал, мэргэжилтэй удирдлага татах, зах зээлийн хяналт тавих, иргэдэд өмчлөх боломж олгох, дотоодын хөрөнгийн зах зээлийг гүнзгийрүүлэх олон зорилтыг нэгэн зэрэг шийднэ. Стратегийн салбарт “алтан хувьцаа” үлдээж, эрчим хүчний үнийг бодит өртөгт хүргэх, бие даасан ТУЗ, сайн засаглалын хууль, төсвийн эрсдэлийг хянах зэрэг нэмэлт арга хэмжээ зайлшгүй.

Үр дүнд нь ТӨК-үүд төсвийг сорохоо зогссоно, эрүүл мэнд, боловсрол, дэд бүтцэд оруулах мөнгөтэй болж, эрчим хүч, ложистикт хувийн хөрөнгө оруулалт урсана. Ил тод, авлигаас сэргийлсэн, МХБ-ээр дамжуулсан жинхэнэ хувьчлал явуулж чадвал ТӨК-ууд алдагдалтай “сорогч”-оос өсөлтийн хөдөлгүүр болно.

Монгол Улс дутуу хагас хувьчилсан маягаар дахин арван жил алдах ёсгүй. ТӨК-ийг шинэчлэх нь зөвхөн эдийн засгийн шаардлага биш — төсвийн бие даасан байдал, хувийн салбарын идэвхжил, урт хугацааны хөгжлийн үндэс юм. 

Түргэн шийдэж, шуурхай хөдлөх цаг шүү.

Д.Жаргалсайхан, baabar.mn

 

iСанал болгох
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.

Сэтгэгдэл (1)

  • Jerome Herman (104.166.189.247)
    HOW TO RECOVER FUNDS LOST IN FOREX TRADING, CRYPTO INVESTMENT OR CRYPTO TRADING If you have fallen victim to a Bitcoin or crypto investment scam and have lost funds, it can be a devastating experience. However, there are steps you can take to try and recover your lost funds. One option is to contact GEO COORDINATES RECOVERY HACKER, a company that specializes in recovering funds lost to scams. Their services proved invaluable in my case, and their success in recovering my funds has been a tremendous relief. They have the skills and knowledge required to tackle such complex issues and provide effective solutions. I hope my story helps others who might be struggling with similar issues and encourages them to take action to recover their losses. Reach out to GEO COORDINATES RECOVERY HACKER via contact details Email: geovcoordinateshacker@gmail.com Whatsapp: +1 ( 579 ) 397 1584 Telegram @Geocoordinateshacker Website; https://https://geovcoordinateshac.wixsite.com/geo-coordinates-hack
    2026 оны 05 сарын 08 | Хариулах
iРедакцийн сонголт
iШинэ мэдээ
З.Мэндсайхан: Оюу Толгойн хэлэлцээрийн баг удахгүй ирнэ 54 мин Мэдээж “Ар нь түүз!” 1 цаг 5 мин И-спорт болон оюуны спортын Азийн анхдугаар наадмыг 2027 онд зохион байгуулна 1 цаг 23 мин Улаанбаатарт өдөртөө 8 хэм хүйтэн 1 цаг 30 мин Аймгуудын өрсөлдөх чадварын 2026 оны тайлангийн үр дүнг танилцуулна 1 цаг 34 мин Д.Трамп Хятадад Ким Жөн Унтай уулзаж магадгүй гэв 1 цаг 38 мин Тайванийн Гадаад хэргийн сайд АНУ-д хоёр дахь удаагаа очжээ 1 цаг 44 мин Хятадын арбитр: Манай төрийн өмчит банкуудаас татсан зээлүүдийг “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн төмрийн хүдрийн уурхайд зохих ёсоор ашигласан байна 1 цаг 49 мин Д.Медведев улирлын хаалтын тэмцээнийг хожлоор эхлүүллээ 16 цаг 48 мин “Вояжер-1” сансрын төхөөрөмж түүхэн дээд амжилт тогтооход ойрхон байна 16 цаг 52 мин Голомт банк “Euromoney Awards”-ын дөрвөн төрөлд шилдгээр шалгарлаа 20 цаг 37 мин А.Ганбаатар: Сүүлийн арваад жил төсөв 4 дахин тэлсэн ч хэт үрэлгэн, хүнийхээ төлөө биш байна 20 цаг 51 мин У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч байгаад шалгуулна 21 цаг 3 мин “Тавантолгой түлш” ХХК 51.2 мянган тонн түлшний нөөцтэй байна Өчигдөр 08 цаг 47 мин Энэ онд 51 байршилд 63.47 км авто замыг шинэчлээд байна Өчигдөр 08 цаг 36 мин Монгол, НҮБ-ын харилцаа: Энхийг сахиулах ажиллагаанаас дэлхийн бодлого тодорхойлох оролцоо руу Өчигдөр 08 цаг 31 мин Ерөнхий сайд Н.Учрал 2027 оны улсын төсвийн онцлох шийдвэрүүдийг танилцууллаа Өчигдөр 08 цаг 22 мин Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх энхийг сахиулагчдыг төрийн одон, медалиар шагналаа Уржигдар 16 цаг 21 мин Хуситууд Йемений түр нийслэл Аден хот руу давшиж эхэлжээ Уржигдар 16 цаг 15 мин Оюутны гольфийн ДАШТ-д М. Буян-Эрдэнэ амжилттай оролцлоо Уржигдар 16 цаг 10 мин
iИх уншсан
С.Бямбадорж: Төрийн тамганы хөшөөг нурааж, АН тугаа тайрч ог... Аймгийн заан Ц.Гонгорын нэрэмжит УАШТ-д Р.Омар түрүүллээ Ж.Шагжийн нэрэмжит олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болно... Монголын мөсөн сийлбэрчид Мадридын тэмцээнд түрүүллээ УИХ-ын дарга С.Бямбацогт БНСВУ-ын Үндэсний ассамблейн гишүүн... АН дотор угсарсан МАН-ын схем Д.Жаргалсайханыг Барилга, хот ... Э.Өлзийбаяр: Намын дотоод сонгуулийг МАН-тай нийлж луйвардса... НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 81 дүгээр чуулганы Дөрөвдүгээр хор... Монголын музейн үзмэрүүд олон улсын үзэсгэлэнд тавигдлаа Хууль зөрчиж хэрэг буцаасаар байгаа Дээд шүүхийг “байцаах” х... 1926-1930 онд Герман улсад суралцсан монгол залуучуудын боло... З.Мэндсайхан: Тэтгэвэр, цалингийн нэмэгдлээр дамжуулан ажлын... Мотоцикл, мопедын хөдөлгөөнийг төв суурин газарт түр хугацаа... Цагаачд иргэдийн шинэ цуваа АНУ-ын хилийг чиглэв “Герман, Франц улсад суралцсан анхны эмэгтэйчүүд” үзэсгэлэнг... Элсэн манханыг тогтворжуулах, элсний нүүдлийг зогсоохоор ажи... Гавьяат тамирчин Э.Цэндбаатар 16 дараалан яллаа У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч б... УИХ-ын чуулганаар 2027 оны төсвийг эцэслэн баталлаа Улаанбаатарт өдөртөө 4 хэм хүйтэн
Top