Одоогоос 36 жилийн өмнө буюу 1990 оны долдугаар сард Монгол Улсад анх удаа олон намын оролцоотой анхны чөлөөт, ардчилсан сонгууль болж, Ардын Их Хурлыг шинэчлэн байгуулсан билээ. Тэр үед бидний үеийнхэн 19-20 насныхан байв. Бүх юм орвонгоороо өөрчлөгдөж, улс орон шинэ давалгаанд түрэгдэн автаж, чухам хаашаа яаж алхаж буйгаа төдийлөн сайн мэдэхгүй ч зүрх сэтгэл үргэлж юугаар ч юм хөглөгдөн хөтлөгдөж байсныг л санана. 

Энэ үед Ардын Их Хурал БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн нэмэлтийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийг баталж, энэ дагуу хууль тогтоох, хянан шалгах, зохион байгуулах эрх бүхий Улсын Бага Хурлыг байгуулсан юм. Үнэндээ Ардын Их Хурал, Улсын Бага Хурал гэх нэр томъёог л сонсохоос цаад нарийн ширийн мэдээллүүд хаагуур урсаж байсныг төдийлөн мэдэхгүй л явлаа. Ийнхүү бужигнаан дунд Улсын Бага Хурал 1990 оны есдүгээр сарын 13-ны өдөр анхдугаар чуулганаа хуралдуулснаар манай улсад байнгын ажиллагаатай парламент хэмээх төрийн байгууллын шинэ тогтолцоо үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн түүхтэй. Ингэж парламент хэмээх шинэ ойлголттой монголчууд нүүр тулсан билээ. 

Парламент гэдэг нь “ярих, хэлэлцэх” гэсэн утгатай англи үг юм байна. Мөн парламент гэдэг бол ард иргэд бидний өөрсдийгөө төлөөлөн сонгосон итгэмжит төлөөлөгчдийн байгууллага. Тэнд бидний амьдралын бүх учир начрыг авч хэлэлцэн шийдвэрлэнэ. Анх бидний авсан ойлголт бол энэ. Ямартай ч үүнээс хойш хоёр гурван жилийн дараа биднийг оюутан байхад багш нэгэн оюутныг босгоод “Манай улс ямар засаглалтай орон бэ” гэж асуухад тэр маань парламентын засаглалтай гэж хариулаагүй л юм даг. Тэр үед бид инээлдээд өнгөрсөн ч, одоо хаа нэгтэй ийм асуулт хариулт явагдаж, ахин танхимд нирххийн инээх чимээ гарч гэнээ гэж сонсогдвол би лав гайхахгүй. Арай ч дээ хэмээн зарим ухаантнууд үүнийг уншаад амандаа бувтнаж мэднэ. Гэхдээ би нэг их хол гүжирдээгүй шүү. 

Бидний тойрог ямар нэгэн мананд хүлэгдэн эргэлдсэн хэвээр төдийгүй, нэг хэсэг нь бичиг үсэггүй шахам байгааг нуугаад байх юм байхгүй шүү дээ. Эргээд бөөс хуурс, хамуу тэмбүүгээ ярьж эхэлсэн улсууд өөрсдийнхөө нэг их хол харайж чадаагүй үнэнээ хүлээж авах байлгүй. 

Цадиггүй эрх чөлөөний задаггүй сүүдрээсээ үсрэн гарч чадаагүй бөгөөд үйлдвэрлэл хөгжөөгүй, цахилгаан шатахуунаараа гадны улсаас бүрэн хамааралтай янзаараа л сууж байгаа шүү дээ. Хийсэн юм гэвэл хэрүүл уруултай уул уурхайн хэдэн төсөл явуулсан болж, олсон орлогоо хөгжилд шингээх гэж мэрийвч, эрх мэдэлтнүүд нь авлигад идэгдэж, ард түмэн нь үүнээс болоод ахиад ямар ч төсөл байсан “үгүй” хэмээн эсэргүүцэн орилдог болчихсон, улс нь дороо хий эргэсэн байдалтай л байна. Харин залуус нь гуниглан шатаж, зарим нь гарч явцгаасан. Амьдрал улам ядуурахын хэрээр нүцгэн үнэнтэйгээ айлсдаг юм байна. 

Манай парламентын хөгжлийн түүх харьцангуй богино бөгөөд дөнгөж гуч гаруй жилийн түүхтэй. Гэхдээ бид улсорондоо ардчилсан шинэ нийгмийн харилцааг төлөвшүүлэх гэж, тэр харилцааг авч явах механизм болоххууль, эрх зүйн системийнхээ үндэс суурийг тавих гэж маш их хичээсэн. Одоо ч ажиллацгааж байгаа. Үүний төлөө насаараа зүтгэсэн үе үеийнхний зүтгэлийг яахин үгүйсгэх билээ. 

Өнөөдөр бид Монгол Улсын Үндсэн хуульд 2023 онд оруулсан өөрчлөлтийн дагуу Улсын Их Хурлын ээлжитсонгуулийг холимог тогтоолцоогоор зохион байгуулж, Монгол Улсын Их Хурлын ес дэх удаагийн ээлжитсонгуулиар бүрэлдсэн парламентын үед ажиллаж амьдарч байна. Болж өнгөрсөн сүүлийн сонгуульд нийт 19 нам, хоёр эвсэл, 1341 нэр дэвшигч бүртгүүлсэн. Энэ нь манай сонгуулийн түүхэнд хамгийн олон нам, эвсэл, нэр дэвшигч оролцсон сонгууль болж үлдсэн юм. Ёстой толгойтой болгон нэр дэвшиж, тойгтон болгон давхилдсан нүсэр сонгууль болж өнгөрсөн.

Уг сонгуульд тойрогт 927 , жагсаалтаар 372, бие дааж 42 нэр дэвшигч бүртгүүлсэн бөгөөд нийт нэр дэвшигчдийн 61.3 хувь буюу 821 нь эрэгтэй, 520 буюу 38.7 хувь нь эмэгтэй нэр дэвшигч байлаа. Нийт саналаа өгөхөөр бүртгүүлсэн сонгогчийн 73.2 хувь нь сонгуульд оролцсон гэхээр бараг түүхэн үзүүлэлт болсон биз. Ийнхүү Улсын Их Хурлын сонгуулийг холимог тогтолцоогоор явуулсны үр дүнд Улсын ИхХурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар, нийт 126 гишүүн сонгогдсон билээ. 

МАН-аас сонгуулийн тойрогт 50, намын жагсаалтаар 18, нийт 68 гишүүн, АН-аас сонгуулийн тойрогт 26, намын жагсаалтаар 16 нийт 42 гишүүн, Хөдөлмөрийн үндэсний намаас сонгуулийн тойрогт хоёр, намын жагсаалтаар зургаа нийт найм, Үндэсний эвслийн жагсаалтаар дөрөв, Иргэний зориг ногоон намаас жагсаалтаар дөрвөн нэр дэвшигч тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон. Парламентын статистикаас үзэхэд шинээр сонгогдсон гишүүдийн хамгийн залуу нь 27 настай, хамгийн ахмад нь 73 настай байна. Мэргэжил, боловсролын байдлаар ангилан авч үзвэл инженер 17, хуульч, эрх зүйч 29, бизнес, эдийн засаг, санхүүгийн чиглэлийн 40 хүн парламентын гишүүнээр ажиллаж байна.

Үлдсэн хэд нь хэл судлал, гадаад харилцааны чиглэлийн найм, багш найм, эмч тав, сэтгүүлч тав, улс төр судлаач дөрөв байгаа дээр геологич, дизайнер, жүжигчин, зураач, социологич, физикч хүмүүс тус тус сонгогджээ.

Энэ бол бидний байгуулсан парламент. Бид өөрсдөө сонгосон. Парламент бол хууль тогтоох дээд байгууллага. Улс орны хэмжээнд мөрдөгдөх хуулийг боловсруулж, баталдаг газар. Мөн бидний төлөөлөх эрхийг хангадаг хамгийн дээд байгууламж. Иргэдийн үзэл бодол, эрх ашгийг илэрхийлж, тэдний өмнөөс шийдвэр гаргадаг гэсэн үг. 

Парламентын өөр нэг чухал эрх бол хяналт тавих эрх нь байдаг. Засгийн газрын үйл ажиллагаа, улсын төсвийн зарцуулалтад хяналт тавьж, хариуцлага тооцдог газар нь парламент. Харин сонгогчид ийм том эрх мэдэл өгч, өөрийгөө төлөөлөн Төрд илгээж байна гэдгээ мэддэггүй. Мэддэггүй учраас хүндэтгэдэггүй. Ер нь бид өөрсдийгөө хүндэтгэдэггүй ард түмэн. 

Парламентын бүрэн эрх нь хэрэгжиж эхлэв үү, үгүй юу “Очиж очиж ийм амьтан төрд гараад ирэх гэж, муу сайн хулгайчуудыг зайлуул” гэсэн утга учиргүй хараал, атаа хорслоор улс орноо булж эхэлдэг. Манайхны энэ зан байдлаас бидний хандлага, үндсэн соёл, нийгмийн төлөвшил, хариуцлага бүх юм харагдана. Өөрсдийн улаан гараараа баталгаажуулж сонгосон төлөөллийн байгууллагаа энэ улсын хамгийн том хогийн сав болгодог ард түмэн бол бид өөрсдөө юм. Тангараг өргөх ёслолтой хамт л доромжлол, гутаалт нь эхэлдэг. 

Одоо УИХ-ыг оролдохоо зогсоо. Энэ бүрэлдэхүүн бол бидний л тусгал. Бид өөрсдийгөө толинд хараад нулимж суудгаа больцгооё. 

Гишүүд үнэхээр жигшмээр байгаа биз. Тэд ажлаа тасална, хуралдаа ирэхгүй, ирэхээрээ хэрэлдэнэ, зодолдоно. Харахаас уур хилэнгийн чулуу нүүлгэмээр болж байгаа биз. Бас дээр нь парламент маань ямар гээчийн боловсрол мэдлэггүй хүмүүсээр дүүрч орхив оо. Тэд бүгдээрээ камер харахаараа л бидний төлөө чөмөг байтугай юмаа дундартал зүтгэж байгаа нөхөд болон хувирцгааж, шал худлаа жүжиг тоглож байгаа биз. Тэдний авч хэлэлцдэг гол юм нь сандал суудал биз дээ. Сайд болох гэж ихэнх нь хоёр хөлөө хамгийн хурдан араанд ньхийгээд хурдалцгааж байгаа биз дээ. Хаанаас гараад ирсэн тийрэнгүүд вэ гэмээр ой гутам цуглуулгыг харцгааж байна уу.

Тэгвэл эднийг хэн сонгосон юм бэ. Одоо бүгдийг нь устгаад, шоронд явуулахыг нь явуулаад, өөр сайн хүмүүсийг гаргаж ирмээр байна уу. Гэвч та нар азна. Энэ бол бид өөрсдөө л шүү дээ. Бид тэднээс өчүүхэн ч ялгаагүй болоод л тэднийг сонгож гаргасан юм. 

Бид зүгээр сууж байгаад бэлэг авах дургуйгэж үү. Бид зүгээр сууж байгаад дарга болох дургуй гэж үү. Бид баяжих дургүй юу. Дургүй гээд хэл л дээ. Чадахгүй шүү дээ. Өөрсдөө ийм байж, өөрсдийнхөө тусгалыг шүүмжлэх хэрэггүй юм. Эд бол бид юм. Та бид л саналөгсөн. Таныг санал өг гээд ажлаас чинь хүртэл чөлөөлдөг биз дээ. Ийм байж энэ УИХ-ыг элдвээр битгий оролд, битгий гутаа. Энэ бол бид хэдийн байгуулсан Төр. Бидний хэм хэмжээний л тусгал. Тэгэхээр оноо нь ч, алдаа нь ч биднийх. Одоо сонголтоо бүү нулим. Сонгууль болсны дараа гэнэт тэнгэрээс бууж ирсэн юм шиг өөрсдийн сонголтоо газар дор ортол нь муулж, хараан зүхэж, эргүүлэн татах гэж оролддог туйлбаргүй байдлаа зогсоо.

Сонголтоо хийхдээ хариуцлагатай бай. Ердөө л энэ. Бурхан өөрөө бууж ирээд “ Энэ хэдэн мангуугаа соль” гэсэн ч дараагийн сонгуулийг хүлээх хэрэгтэй л болох байх. Яагаад гэвэл бид "за" гэж хэлээд эднийг гаргасан. 

Монголын андгай бол "за"... Амьдрал уруудаж, бид ядарч байгаа нь үнэн. Гарын үсгээ зураад гаргаж ирсэн хэдээ хараад уур бухимдал төрөх үе байдаг. Тарцгаа, зайлцгаа гэдэг. Гэхдээ бүгдээрээ хэтрүүлчихлээ. Дээлэндээ багтсан парламентын засаглалаа ганхуулах нь. 

Монголд Ерөнхийлөгчийн ээлжит сонгууль ойртох чимээнээр л парламентын засаглал тойрсон хартай үгс нисэлдэж эхэлдэг. Энэ бараг жишиг болсон гэхэд хилсдэхгүй. Анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбатаас бусдыг бид засаглалын хулгайд хардаж байв. Хар төрүүлэхүйц санаа агуулаагүй ерөнхийлөгч ч бараг байгаагүй болов уу. 

Одоогийн Ерөнхийлөгчийг ч мөн энэ тавилан ороож байна. Ялангуяа түүнийг парламентын гишүүнийг эгүүлэн татах тухай хуулийн төсөл санаачилсны дараа улс төрийн хэрүүл улайсч, эрх баригчдын доторх хагарал парламент дотор, чуулганы танхимд улаан нүүртэйгээр гарч ирэв.  

Үүнээс болоод УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт дээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх ч үгээ хэллээ. Энэ үеэр төрийн тэргүүн “Монголд ардчилсан парламентын засаглал хүчтэй байх ёстой юм. Хэн нэгнийг хэлмэгдүүлэх тухай би яриагүй. Ард иргэд ардчилсан сонгуулиар өөрсдийн элч төлөөлөгчийг сонгохдоо хуулиар дээгүүр аашлах дархан эрхийг бус төрийн үйл хэргийг нэр төртэй, хариуцлагатай хөтлөөрэй гэж итгэл сэтгэлээ өгдөг юм. Итгэл эзэнтэйгээ үхдэг гэж үг ч байдаг. Парламентын дархлаа гэдэг нь хуулийн хамгаалалтаас илүү ард түмнийхээ итгэл сэтгэл дээр оршдог гэдгийг ямагт санаж явах учиртай.

Гэтэл энэ их итгэл сэтгэлийг умартан, иргэд сонгогчдынхоо дургүйцлийг дэвэргэх нь парламентыг дотроос нь нураах хамгийн том аюул гэдгийг санах хэрэгтэй. Хэрэв та ард түмнийхээ итгэл сэтгэлийг дааж байгаа бол энэ хууль таныг хамгаална. Харин төрийн нэр хүндийг шавартай хутгаж, түмэн олныхоо итргэл найдварыг хөсөрдүүлж байгаа бол ард түмний шүүлтээс та ангид байж чадахгүй гэдгийг мэдэх ёстой” гэлээ. Бидний сонгосон 126 -гийн байж байгаа байдал, бидний байгаа царай ийм үсгийг хэлэлцэх хэмжээнд авч ирлээ. 

Төрийн мэлмийд булингар суулгах эрх та бидэнд үгүй. Энэ бүхэн бидний мэлмийнээс шалтгаална. Тиймээс аяг ааш, албин хутгуур, ад мөрийн элдэв бүхнээ дарцгаая. Толь руу нулимахаа больцгооё. Тоглоом чинь тонгорог болох нь. Гучин хэдэн жил хоорондоо үзэлцсэний гол үнэ цэн гэвэл олонхын саналаараа шийддэг засаглалаа хадгалж, хамгаалж ирсэн маань юм шүү. 

Б.Ганчимэг, Baabar.mn