Хэдхэн хоногийн өмнө Тэргүүн шадар сайдын ам алдсан "зул задрав" /наадмын морьд эргэж, түрүү морьд сугарахыг ингэж нэрлэдэг/ бололтой. Засгийн газар стратегийн болон үүсмэл ордын төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээг тодорхойлох, түүнийг эзэмших, хэрэгжүүлэх асуудлаар “Ачит Ихт”, “Энержи ресурс”, “Хангад Эксплорейшн”, “Өсөх зоос” ХХК-тай хийсэн хэлэлцээ амжилттай болжээ. Ухаа худаг, Нарийнсухайт, Тавантолгойн бүлэг ордын нэг Барууннаран, “Ачит ихт” компанийн эзэмшиж буй Эрдэнэтийн зэсийн үүсмэл ордын өгөөжийн 60 хувийг ард түмэнд хүртээх урьдчилсан тохиролцоонд хүрч, талууд гарын үсэг зурсан байна. 

Хувийн хэвшлийн эзэмшилд байсан эдгээр ордуудын 34 хувийг төрд авах асуудал бүр өмнөх Засгийн газрын үеэс яригдаж, үүний тулд Баялгийн сангийн тухай хууль, Ашигт малтмалын тухай хуульд хүртэл өөрчлөлт оруулсан боловч хувь эзэмшлийн асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадалгүй өнөөдрийг хүрсэн билээ. Өнгөрөгч оны наймдугаар сард Ерөнхий сайд Г.Занданшатар захирамж гаргаж уг асуудлаар ажлын хэсэг байгуулсан. Ажлын хэсгээс явуулсан хэлэлцээний анхны үр дүн өчигдрийн гарын үсэг зурах ажиллагаа боллоо.

Нэг зүйлийг тодруулахад, хуульд хэдийгээр "34 хувийг төр үнэ төлбөргүй авна" гэж тусгасан боловч энэ нь хэрэгжүүлэхэд тун чиг хүндрэлтэй, бүрхэг заалт юм. Учир нь ашигт малтмалын орд дээр төрийн хувь эзэмшил тогтоох асуудал нь зөвхөн тухайн ордын нөөц буюу баялгийг эзэмшихтэй холбоотой асуудал. Өөрөөр хэлбэл, компанид хувь эзэмшиж байгаа хэрэг биш юм. Тэр тусмаа тэр нь үнэ төлбөргүй байх боломжгүй. 

Төр байгалийн нөөцийн 34 хувийг эзэмшиж байгаа боловч түүнийг олборлох, ашиглахад тодорхой хэмжээний зардал гарна. Үүнийг хөрөнгө оруулалт гэж нэрлээд байгаа юм. Оюутолгойн орд дээр яг л ийм асуудал үүссэн. Тэгээд 34 хувийнхаа зардлыг хөрөнгө оруулагч талаас зээлж аваад өрөнд орсон байдаг. 

Өчигдөр гарын үсэг зарим компанийн /"Ачит ихт" зэрэг/ зүгээс ч гэсэн өмнө нь "34 хувиа үнэгүй өгье өө, үйл ажиллагааг маань хэвийн явуулаад өгөөч ээ" гээд байхад Засгийн газар авч чадахгүй, хаяж чадахгүй өдий хүрсэн шалтгаан ч гэсэн тэр. 34 хувийг чинь үнэгүй өгье, харин та нар зардлаа хариуцаарай л гэнэ шүү дээ. Тэр мухардлаас өчигдөр гарчих шиг боллоо. Юутай ч тэгж ойлгогдохоор мэдээллийг өчигдөр Засгийн газрын ХМОНХГ-аас түгээсэн байна. Хүчээр авчираад гарын үсэг зуруулаагүй нь бол тодорхой. 

Дээрх мэдээллээс үзвэл юун түрүүнд "төр хувь эзэмших" асуудалд цэг хатгасан юм байна гэж ойлголоо. Төрийн өмчийн хувь эзэмшлийг АМНАТ-аар орлуулахаар болж байгаа юм байна. "Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр" гэдэг нь хүрздэж байгаа шороо болгоноос төлбөр авна аа л гэсэн үг. Үүн дээр улс, орон нутагт төлж байгаа татвар, бусад татвар, хураамжууд нэмэгдээд нийт үр өгөөжийг 60 хувьд хүргэх тохиролцоо хийсэн юм байна.

Гэхдээ эдгээр тооцооллыг бүрэн нарийвчилсны дараа УИХ-аар оруулж тогтоол батлах юм байна. Энэ хаврын чуулганаар орно гэсэн үг. Хэрвээ дундуур нь хэтийдсэн популизм яваад хөрөнгө оруулагч нараа, хувийн хэвшлийнхнээ жигшээчихгүй бол шүү дээ. Үүн дээр манай хууль тогтоогч нар илүү ул суурьтай хандах байх гэж найдъя.

Оюутолгойн ордын 34 хувийг ч мөн АМНАТ-аар орлуулах асуудлыг манай талаас тавьж байгаа боловч ингэхийн тулд хөрөнгө оруулалтын гэрээнд өөрчлөлт оруулах шаардлагатай болно. Үүн дээрээ талууд тохиолцоонд хүрээгүй байгаа бололтой юм.

Харин дотоодын аж ахуй нэгжүүдтэйгээ хийсэн тохиролцоо амжилттай болсон нь сайн хэрэг. Нэгэнт эхэлсэн энэ ажил улс төржилтөөс ангид, эдийн засгийн бодит үндэслэл, тооцоолол дээр суурилах ёстой. Хамгийн гол нь хувийн хэвшил, хөрөнгө оруулагч нарынхаа эрх ашгийг гаргуунд гаргахгүй, хууль зөрчихгүй байх явдал.  

Өчигдрийн мэдээллийг дагуулаад "2030 он гэхэд Баялгийн сангаас иргэн бүрийн дансанд 10 сая төгрөг хийж өгнө" гэдэг мэдээлэл явсан. Таван жилийн дараа хүртэх үр өгөөжийн тухай ярьж байна л даа. Уг нь таван жилийн дараа хүртэх үр өгөөжөөс илүү Баялгийн сангийн нээлттэй, хяналттай байдал иргэдэд илүү чухал байгаа юм. Санд хуримтлагдсан мөнгийг юунд зарцуулах, хэрхэн хуримтлуулж арвижуулах вэ гэдэг асуудал. 

Жишээ нь, дээрх аж ахуй нэгжүүд дээр АМНАТ-ын хувиа тохирчихвол Баялгийн сангийн хуримтлалыг жилдээ нэг удаа тоолдог биш, өдөр тутам харж, хянаж байх боломжтой болно. Цоргоор ус урсах мэт л мөнгө орж ирдэг болно. "Өсөх зоос", "Энержи ресурс" өдөрт хэдэн тоннын олборлолт хийсэн, тэр хэмжээгээр Баялгийн сангийн хуримтлал нэмэгдэнэ. Тэр нь ил харагдаж, хянагдаж байх ёстой гэсэн үг. Яг л хөрөнгийн бирж дээрх хувьцааны хөдөлгөөн шиг.

Тэгэхгүйгээр "Таван жилийн дараа ашиг хуваана аа" гээд хав дарчихвал, эсвэл Баялгийн санд хуримтлагдсан мөнгөөр төсвийн цоорхой нөхөөд, сонгуулийн пиар хийгээд, хувь хишиг тараагаад явчихвал Баялгийн сан байснаасаа байгаагүй нь дээр болно. Зул задарч болох ч жаргаж болохгүй биз дээ. 

Яг үнэндээ монголчууд Баялгийн сантай болоод цөөнгүй жилийн нүүр үзсэн, их наядаар тоологдох хуримтлал яригддаг ч гэлээ өнөөдрийг хүртэл тэрийг нь жинлэж үзсэн, нээгээд харчихсан нэг ч иргэн алга...

Б.СЭМҮҮН