x

Явуухулангийн Цаст Цагаан уул

Оросын Алтайн нурууны Белухагийн орой, 2006 он. Энэ уул нурууг Түрэг ард түмний төрсөн нутаг гэж үздэг.

Явуухулангийн Цаст Цагаан уул

Монголын яруу найргийн уянгийн шүлэгийн хаан  Бэгзийн Явуухулан бол Найман овогт  хүн. Энэ баримт нь зүгээр нэг намтар түүхийн мэдээлэл бус, түүний нэр, уран бүтээл, сэтгэлгээний гүнд нэвчсэн түүхэн ой санамжийн чухал түлхүүр юм. “Монголын нууц товчоо”-нд тодрон гардаг Найманы хаант улс монголчуудын түүх, соёлын ухамсарт онцгой байр суурь эзэлдэг учраас “Явуу” хэмээх эрхэм содон нэрийн цаад утгыг утга зохиол, түүх соёлын хүрээнийхэн олонтаа тунгаан бодож ирсэн нь зүйн хэрэг билээ. Өдгөө  ч зарим нь толгойгоо гашилган буй .

Эрт цагт Найманчууд хаан цолоо “Ябгу”, буюу  “Явуу” хэмээн нэрлэдэг байжээ. Энэ нь язгуурт төрийн эрх мэдэл, сүр хүч, түүхэн бэлгэдлийг илэрхийлсэн цол байв. Их найрагч Явуухулан энэхүү эртний хаан цолны утга, язгуур сүр, түүхэн агуулгыг өөрийн нэр, уран бүтээлдээ билэгдэн шингээсэн мэт санагдана. Түүний нэр бол хувь хүний ялгарал төдий бус, угсаа гарвал, түүхэн ой санамж, монгол язгуурын соёлын үргэлжлэлийг илтгэх бэлгэдэл юм.

Явуухулангийн яруу найрагт байгаль, эх нутаг, хүн ба орчлонгийн шүтэлцээ онцгой байр суурь эзэлдэг. Тэрээр хуланг хэрхэн “харж”, тал нутгийн амьсгал, тэнгэр газрын уялдаа холбоог яаж уран үгэндээ шингээснийг монголчууд түүний алдарт “Би хаана төрөө вэ” хэмээх шүлгээс гүнээ мэдэрдэг. Энэхүү бүтээл нь зөвхөн хувь хүний дурсамж бус, нүүдэлчин соёлын оршихуйн асуултыг яруу найргийн хэлээр тунгаасан философи бүтээл билээ.

Дашрамд өгүүлэхэд, уг шүлэгт дурдагдах цаст Цагаан уул нь домгийн шинжтэй дүрслэл бус, бодит оршихуйтай газар юм. Их Монгол гүрний үед Найманчуудын шүтээн уул байж, өнөөдөр хуучнаар Ойрад Монголын автономит нутгийн, өнөөгийн Казакстаны дунд оршиж буй нь түүхийн ээдрээтэй хувь заяаг сануулна. Энэ хувь заяа нь Д.Нацагдоржийн “Миний төрсөн нутаг – Монголын сайхан орон” шүлэгт мөнхөрсөн Саяны уулсын хувь заяатай адилхан.

Яруу найрагт мөнхлөгдсөн эх нутаг, уул ус газар зүйн зураг дээр харийн улсын хилд багтсан ч ард түмний соёлын ой санамж, хэл сэтгэлийн орон зайд үүрд Монгол хэвээрээ оршсоор байдаг. Энэ утгаараа Явуухулангийн нэр, яруу найраг нь хувь хүний уран бүтээлийн хязгаараас давж, монгол түмний түүхэн дурсамж, язгуур ухамсрын нэгэн илэрхийлэл .

Нэр бол хувь тавилангийн код

Монгол уламжлалд нэр гэдэг нь хүнийг дуудах тэмдэг төдий бус, хувь заяа, угсаа гарвал, сэтгэл зүйн чиг баримжааг давхар илэрхийлдэг билээ. Ялангуяа язгуурын соёлд нэр нь тухайн овог, аймгийн түүхэн дурсамжийг тээгч “амьд код” болж ирсэн. Энэ утгаараа “Явуу” гэх нэр нь зөвхөн уран зохиолын нэршил бус, Найманчуудын төр ёсны ой санамж, хаант засаглалын ул мөрийг хадгалсан түүхэн ухагдахуун юм.

Явуухулан найрагчийн уран бүтээлд илрэх төр, язгуур, оршихуйн сэдэв нь санаандгүй тохиолдол биш. Түүний шүлгүүдэд “би” гэх хувь хүний дуу хоолой байнга “бид” гэх хамтын ухамсарт шилжин уусдаг. Энэ нь нүүдэлчин соёлын онцлог болох хувь хүн ба угсаа, байгаль ба түүхийг салангид бус, бүхэлд нь харах сэтгэлгээтэй шууд холбоотой. Иймээс Явуухулангийн яруу найраг бол дотоод сэтгэлийн лирик төдий бус, угсаатны ой санамжийг сэргээн сануулах соёлын акт юм.

Өнөөгийн дэлхий даяаршлын эринд газар нутаг, хил хязгаар, хэл соёл өөрчлөгдөж буй ч яруу найраг нь ард түмний түүхэн дурсамжийг хадгалах хамгийн бат бөх орон зай хэвээр байна. Явуухулан, Нацагдорж нарын бүтээлд мөнхөрсөн уул ус, эх нутаг нь бодит газар зүйн ойлголтоос давж, монгол хүний сэтгэлийн газрын зураг болон хувирсан. Энэ ч утгаараа Явуухулангийн яруу найраг нь өнгөрснийг дурсах төдийгүй, ирээдүйд монгол хүн хэн байх вэ гэсэн асуултад өгсөн соёлын хариулт.

 

Цаст цагаан уулыг эзэгнэнхэн төрлөө би

Цан хүүрэг савсаж үүлс ороох оргилд

Цасан ширхэг царцаж мөс болох халилд

Царгиа хүйтэн өвөлд сарлагийн бух дошсон

Цаст цагаан уулыг эзэгнэнхэн төрлөө би

Бэгзийн Явуухулан

Явуухулан найрагч бол Найман овгийн хүн билээ. Монголын нууц товчоонд тодрон гардаг Найманы хаант улс нь манай түүх, соёлын ой санамжид онцгой байр суурь эзэлдэг. Тиймээс “Явуу” хэмээх эрхэм содон нэрийн цаад утгыг утга зохиол, түүх соёлынхон олонтаа тунгаан бодож ирсэн нь зүйн хэрэг. Найманчууд хаан цолоо “Ябгу”, өөрөөр хэлбэл “Явуу” хэмээн нэрлэдэг байжээ. Их найрагч Явуухулан энэ эртний хаан цолны утга, язгуур сүр, түүхэн бэлгэдлээр өөрийн нэр, уран бүтээлээ жигүүрлэсэн мэт санагдана. Түүний нэр бол хувь хүний тодотгол төдий бус, угсаа гарвал, түүхэн ой санамж, монгол язгуурын соёлын үргэлжлэл юм.

Найрагч хуланг хэрхэн “харж”, тал нутгийн амьсгал, тэнгэр газрын уялга холбоог яаж уран үгэндээ шингээснийг монголчууд түүний алдарт “Би хаана төрөө вэ” шүлгээс мэдэрдэг. Энэ шүлэг нь зөвхөн хувь хүний дурсамж бус, нүүдэлчин соёлын оршихуйн асуултыг яруу найргийн хэлээр тунгаасан бүтээл билээ. Онцлон  өгүүлэхэд, энэхүү шүлэгт дурдагдах цаст Цагаан уул домог төдий бус, бодит оршихуйтай бөгөөд Их Монгол гүрний үеийн Найманчуудын шүтээн уул байжээ.

Өдгөө  Оросын ХОЛБООНЫ улсын уул нь хуучнаар Ойрад Монголын автономит нутгийн (Алтайский край-Горный Алтайская Республика гэж мөн л хоёр хуваасан газар нутагт мөн  өнөөгийн Казакстаны дунд оршиж буй нь түүхийн ээдрээтэй хувь тавиланг сануулна. Энэ хувь заяа нь Д.Нацагдоржийн “Миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон” шүлэгт мөнхөрсөн Саяны уулс-ын хувь заяатай адил. Яруу найрагт мөнхлөгдсөн эх нутаг, уул ус газрын зураг дээр харийн хилд багтсан ч, ард түмний соёлын ой санамж, хэл сэтгэлийн орон зайд үүрд Монгол хэвээр оршсоор.

Билигт сайн өдөр

2026 оны 1-р сарын 06-нд

Жамбалжамц, baabar.mn

iСанал болгох
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.
iРедакцийн сонголт
iШинэ мэдээ
З.Мэндсайхан: Оюу Толгойн хэлэлцээрийн баг удахгүй ирнэ 1 цаг 8 мин Мэдээж “Ар нь түүз!” 1 цаг 19 мин И-спорт болон оюуны спортын Азийн анхдугаар наадмыг 2027 онд зохион байгуулна 1 цаг 37 мин Улаанбаатарт өдөртөө 8 хэм хүйтэн 1 цаг 44 мин Аймгуудын өрсөлдөх чадварын 2026 оны тайлангийн үр дүнг танилцуулна 1 цаг 48 мин Д.Трамп Хятадад Ким Жөн Унтай уулзаж магадгүй гэв 1 цаг 53 мин Тайванийн Гадаад хэргийн сайд АНУ-д хоёр дахь удаагаа очжээ 1 цаг 58 мин Хятадын арбитр: Манай төрийн өмчит банкуудаас татсан зээлүүдийг “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн төмрийн хүдрийн уурхайд зохих ёсоор ашигласан байна 2 цаг 3 мин Д.Медведев улирлын хаалтын тэмцээнийг хожлоор эхлүүллээ 17 цаг 2 мин “Вояжер-1” сансрын төхөөрөмж түүхэн дээд амжилт тогтооход ойрхон байна 17 цаг 6 мин Голомт банк “Euromoney Awards”-ын дөрвөн төрөлд шилдгээр шалгарлаа 20 цаг 51 мин А.Ганбаатар: Сүүлийн арваад жил төсөв 4 дахин тэлсэн ч хэт үрэлгэн, хүнийхээ төлөө биш байна 21 цаг 5 мин У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч байгаад шалгуулна 21 цаг 17 мин “Тавантолгой түлш” ХХК 51.2 мянган тонн түлшний нөөцтэй байна Өчигдөр 08 цаг 47 мин Энэ онд 51 байршилд 63.47 км авто замыг шинэчлээд байна Өчигдөр 08 цаг 36 мин Монгол, НҮБ-ын харилцаа: Энхийг сахиулах ажиллагаанаас дэлхийн бодлого тодорхойлох оролцоо руу Өчигдөр 08 цаг 31 мин Ерөнхий сайд Н.Учрал 2027 оны улсын төсвийн онцлох шийдвэрүүдийг танилцууллаа Өчигдөр 08 цаг 22 мин Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх энхийг сахиулагчдыг төрийн одон, медалиар шагналаа Уржигдар 16 цаг 21 мин Хуситууд Йемений түр нийслэл Аден хот руу давшиж эхэлжээ Уржигдар 16 цаг 15 мин Оюутны гольфийн ДАШТ-д М. Буян-Эрдэнэ амжилттай оролцлоо Уржигдар 16 цаг 10 мин
iИх уншсан
С.Бямбадорж: Төрийн тамганы хөшөөг нурааж, АН тугаа тайрч ог... Аймгийн заан Ц.Гонгорын нэрэмжит УАШТ-д Р.Омар түрүүллээ Ж.Шагжийн нэрэмжит олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болно... Монголын мөсөн сийлбэрчид Мадридын тэмцээнд түрүүллээ УИХ-ын дарга С.Бямбацогт БНСВУ-ын Үндэсний ассамблейн гишүүн... АН дотор угсарсан МАН-ын схем Д.Жаргалсайханыг Барилга, хот ... Э.Өлзийбаяр: Намын дотоод сонгуулийг МАН-тай нийлж луйвардса... НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 81 дүгээр чуулганы Дөрөвдүгээр хор... Монголын музейн үзмэрүүд олон улсын үзэсгэлэнд тавигдлаа Хууль зөрчиж хэрэг буцаасаар байгаа Дээд шүүхийг “байцаах” х... 1926-1930 онд Герман улсад суралцсан монгол залуучуудын боло... З.Мэндсайхан: Тэтгэвэр, цалингийн нэмэгдлээр дамжуулан ажлын... Мотоцикл, мопедын хөдөлгөөнийг төв суурин газарт түр хугацаа... Цагаачд иргэдийн шинэ цуваа АНУ-ын хилийг чиглэв “Герман, Франц улсад суралцсан анхны эмэгтэйчүүд” үзэсгэлэнг... Гавьяат тамирчин Э.Цэндбаатар 16 дараалан яллаа У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч б... Элсэн манханыг тогтворжуулах, элсний нүүдлийг зогсоохоор ажи... УИХ-ын чуулганаар 2027 оны төсвийг эцэслэн баталлаа Улаанбаатарт өдөртөө 4 хэм хүйтэн
Top