Өнөөдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган дээр нэгэн гэнэтийн асуудал орж ирэв. Өнгөрөгч гуравдугаар сард /2025.03.28/ гарсан Үндсэн хуулийн Цэцийн 04 тоот дүгнэлтийг УИХ-ын дарга УИХ-аар хэлэлцүүлжээ. Ингэхдээ “уг асуудлыг өмнө УИХ-аар хэлэлцсэн учир” гээд гишүүдийг асуулт асууж, үг хэлэх боломж олголгүйгээр шууд санал хураалтыг явуулсан байна. Үр дүнд Цэцийн дүгнэлт УИХ дээр унав. Санал хураалтад 89 гишүүн оролцож, 55 хувийн саналаар "дүгнэлтийг хүлээж авахгүй" гэж шийджээ.  

Тодруулбал, 2019 онд баталсан УИХ-ын сонгуулийн тухай хуулийн 72-р зүйлийн 1 дэх хэсэгт “Тойрогт ногдсон мандатын тооноос илүү, эсхүл дутуу нэр дэвшигчийн төлөө санал тэмдэглэсэн, нам, эвслийн  санал тэмдэглэх хэсэгт нэгээс илүү нам, эвсэлд санал тэмдэглэсэн саналын хуудсыг хүчингүйд тооцно” гэж заасан. Энэ заалтын “дутуу нэр дэвшигчийн төлөө санал тэмдэглэсэн бол саналын хуудсыг хүчингүйд тооцно” гэсэн нь Үндсэн хууль зөрчиж, иргэдийн чөлөөтэй сонгох эрхэд халдаж байгаа тухай иргэн Н.Туяа Үндсэн хуулийн Цэцэд гомдол гаргажээ.

Гэтэл уг хуулийн 71 дүгээр зүйлийн 10 дахь хэсэгт “Сонгогч нэг ч нэр дэвшигч, эсхүл нам, эвслийн төлөө санал өгөөгүй бол хэнийг ч дэмжээгүй санал гэж үзэн тухайн сонгогчийг санал өгсөн сонгогчдын тоонд оруулан тоолох ба энэ тохиолдолд уг 2 саналын хуудсыг хүчинтэй саналын хуудаст тооцно” гэсэн байна. Эндээс, нэг ч нэр дэвшигч, нам, эвслийг дугуйлаагүй саналын хуудас хүчинтэйд тооцогддог мөртлөө нэг /эсвэл түүнээс илүү/ нэр дэвшигчийг дутуу дугуйлсан саналын хуудас яахаараа хүчингүй болдог вэ? гэсэн сонирхолтой асуулт гарна. Учир шалтгааны болоод шударга ёсны үүднээс шүү дээ.

Би жишээ нь таван мандаттай тойргоос сонгохыг хүссэн гурван хүнээ л дугуйлсан, өөр дугуйлах нэр дэвшигч олдоогүй байтал миний санал хүчингүй болоод нөгөө талд нь нэг ч нам, нэр дэвшигчийг дугуйлаагүй буюу сонгохыг хүсээгүй хүний санал хүчинтэй үлдэнэ гэсэн үг. Үүнийг манайхан “цагаан хуудас” гэж нэрлээд хүчинтэй саналд тооцдог. Хууль дээрх хоёр сонгогчийн санал буюу сонгох эрхэд ялгавартай хандаж байна аа л гэсэн үг.

Хоёрдугаарт, энэ бол иргэдийг хүсээгүй сонголтоо хийхэд хүчээр тулгаж байгаа хэрэг юм. Сонгууль болохоор сонгогчдын дунд ямар сурталчилгаа явдаг билээ? Манайхаас ийм ийм нэртэй тэдэн хүн нэр дэвшиж байгаа шүү, багаар нь сонгоорой, нэг л нэр дэвшигч дутуу үлдвэл таны санал хүчингүй болно шүү... гэдэг тулган шаардалт буюу тархи угаалт. Тэр нь бас хөөрхөн өртөгтэй. Ядарсанд нь 50к, ярвайсанд нь бол 200к, 500к ч өгдөг гэж байгаа. Ийм л шахалтаар манай сонгууль явдаг. Ялангуяа сүүлийн сонгууль томсгосон тойрогтой, маш олон нэр дэвшигчтэй явагдсан. УИХ-ын нэгдүгээр тойрог буюу Архангай, Өвөрхангай, Баянхонгор 9 мандаттай, Дархан, Сэлэнгэ, Төв 10 мандаттай, Ховд, Завхан, Увс, Говь-Алтай 10 мандаттай байсан гээд бод доо. Гэтэл сонгуульд оролцсон нам, эвслийнх нь тоо хорь давчихсан. Ийм сонгуулиас МАН нам яаж дангаараа ялж гарч ирсэн байж таарах вэ?

Тиймээс “мандатын тооноос дутуу нэр дэвшигч дугуйлбал санал чинь хүчингүй болно шүү” гэдэг хуулийн заалт иргэдийн сонгох эрхэд халдаж, хүсээгүй сонголтоо хийхэд тулгаж байна, энэ нь Үндсэн хуулийн холбогдох заалтыг зөрчиж байна гэдэг үндэслэлээр иргэн гомдол гаргасан. Цэц гомдлыг нь хэлэлцээд УИХ-ын сонгуулийн тухай хуулийн 72.1 дэх заалт нь “иргэний чөлөөтэй сонгох эрхийг хязгаарласан байна” гэж дүгнэсэн. Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн 32 дугаар зүйлийн 4 дэх хэсэгт заасны дагуу УИХ-ын сонгуулийн тухай хуулийн холбогдох заалтыг 2025 оны 3 дугаар сарын 28-ны өдрөөс эхлэн түдгэлзүүлсүгэй гэжээ. Мөн “Дүгнэлтийг хүлээн авснаас хойш 15 хоногийг дотор хэлэлцэж, хариу ирүүлэхийг УИХ-д уламжилсугай” гэсэн байдаг. Уламжилсугай гэдэг нь үүрэг болголоо гэсэн үг л дээ.

Атал үүнээс хойш чилийсэн зургаан сар өнгөрчээ. Хуулийн хугацаагаараа таван сар 13 хоног өнгөрсөн гэсэн үг. Энэ хугацаанд манай УИХ Цэцийн дүгнэлтийг хэлэлцэж, шийдвэрээ гаргасангүй. Энэ бол хуулийн зөрчил юм. Тодруулбал, Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн 36.2-ыг зөрчсөн байна. УИХ-ыг хууль зөрчихөд хүргэсэн хүн нь УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан өөрийн биеэр.

Уг нь бол Цэцийн 04 тоот дүгнэлт гарсны дараа УИХ уг асуудлыг хэлэлцээгүй биш, хэлэлцсэн юм байна. Хэлэлцүүлэгт оролцож, үг хэлсэн гишүүдийн 63 хувь нь тухайн үед “Дүгнэлтийг хүлээж авья” гэдэг саналаа хэлсэн юм байна. Гэтэл УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан “Хэлэлцүүлгийг 7 хоногоор хойшлууллаа” гэж хэлээд алх тогшоод уг асуудлыг бүтэн таван сар гаруй мартсан, эсвэл хав дарсан. Аль нь ч байсан хууль зөрчсөн хэрэг.

Тэгээд гомдол гаргагч иргэн “УИХ Үндсэн хууль зөрчлөө” гээд дахиад Цэцэд өгчихөнгүүт өнөөдөр ингэж яаран сандран оруулж ирээд, хэлэлцүүлэг хийлгүйгээр санал хураалт явуулаад Цэцийн дүгнэлтийг унагасан. Ийм л юм болж. Тухайн үед УИХ-ын дарга санал хураалтыг хойшлуулсан уу, эсвэл хэлэлцүүлгийг хойшлуулсан уу гэдгийг протоколоос харчих хэрэгтэй байх.

Бас Цэцийг дүгнэлтийг УИХ хүлээж авсангүй гээд Цэц асуудлыг хаяхгүй байх. УИХ-ын сонгуулийн тухай хуулийн холбогдох заалтыг түдгэлзүүлсэн эхний шийдвэр дээрээ зогсох байх. Тэгээд Их суудлын шийдвэр гарвал хуулийн үйлчлэл ч гэсэн зогсох, УИХ баталсан хуулиа эргэж харахад хүрэх байх. Эвэртэй, туурайтай гээд хэн нэг нь Үндсэн хууль зөрчөөд, УИХ-ын гишүүдийн бүрэн эрхэд халдаад, даргалаад, даам гараад байж болохгүй л байх. Ийм хүн намын дарга болж гэмээн МАН-ын зовлон Монголын зовлонгоор л дуусах байх даа.   

Б.СЭМҮҮН