УИХ-ын дарга Г.Амарбаясгалан өнгөрөгч амралтын өдрүүдэд Ховд аймагт ажиллахдаа Мянгад сумын иргэдтэй уулзаж, Халзанбүрэгтэй ордод явуулж буй газрын ховор элементийн хайгуулын ажлын талаар санал хүсэлтийг нь сонсчээ. УИХ-ын даргатай хамт ЗГХЭГ-ын дарга С.Бямбацогт, Эрчим хүчний сайд Б.Чойжилсүрэн болон тус аймгаас сонгогдсон З.Мэндсайхан, Э.Болормаа нарын гишүүд явсан байна.

Тэгээд УИХ-ын дарга “Аливаа уул уурхайн төсөл хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд хариуцлагатай байдлаас гадна ард иргэдийн санал хамгийн чухал” гэж хэлээд хайгуулын ажлыг зогсоож буйгаа зарлажээ.  “Засгийн газрын эцсийн шийдвэр гартал нэг ч машин техник ажиллахгүй” гэсэн байна.

Хууль, журмын дагуу сонгон шалгаруулалтад ороод, тусгай зөвшөөрлөө аваад, аймаг, орон нутагтай гэрээ байгуулаад ажиллаж байгаа компанийн үйл ажиллагааг УИХ-ын дарга очоод шууд зогсоож болдог эсэхийг мэдэхгүй юм. Монгол Улсын хууль лав энэ хүнд ийм эрх мэдэл олгоогүй, тийм үүрэг хүлээлгээгүй. УИХ-ын дарга бол УИХ-ын нэг л гишүүн, зөвхөн чуулганы хуралдааныг даргалдаг гэдгээрээ бусад гишүүдээс ялгаатай. УИХ-ын даргын захирамж ч гэсэн дандаа дотогшоогоо чиглэсэн, УИХ-ын үйл ажиллагааг зохион байгуулахад чиглэсэн байдаг. Энэ бол УИХ-ын шийдвэр биш. УИХ-ын шийдвэрийг УИХ-ын 126 гишүүн хуралдаж гаргадаг.

Хоёрдугаарт, УИХ-аас баталсан хууль, төрийн захиргааны төв байгууллагын баталсан дүрэм журмын дагуу компани тусгай зөвшөөрлөө аваад үйл ажиллагаа явуулж байгаа бол энэ нь Засгийн газар шийдвэрээ нэгэнт гарсан гэсэн үг. Засгийн газарт тусгай зөвшөөрөл олгодог, цуцалдаг эрх мэдэл байхгүй. Харин энэ талаар УИХ-аас баталж гаргасан хуулийг нэг мөр хэрэгжүүлэх, мөрдүүлэх л үүрэгтэй. Тэгэхээр УИХ-ын дарга Засгийн газрын яг ямар шийдвэрийн талаар ярьсныг мэдэхгүй юм. Таамаглахад, өмнөх Засгийн газрын үед ЗГХЭГ-ын дарга Н.Учрал Халзанбүрэгтэй ордыг стратегийн ордод авах сонирхлоо хэлсэн. Уг ордыг стратегийн ордын жагсаалтад авбал “хувийн хөрөнгөөр хайгуул хийж нөөцийг тогтоосон” гээд төр 34 хувийг нь үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болно. Энэ тухай юм болов уу гэж хардлаа.  

Гэхдээ үүний төлөө компанийн үйл ажиллагааг зогсоох ямар шаардлага байна вэ? Тэр тусмаа УИХ-ын даргын аман даалгавраар. /Хэрвээ УИХ-ын дарга энэ асуудлаар захирамж гаргавал хууль зөрчсөн хэрэг болно гэдгийг өмнө хэлсэн/

Гэвч “дарга” маань нэгэнт олон түмний нүдэн дээр “нэг ч машин техник ажиллахгүй” гээд мэдэгдчихсэн учир хувийн компани хайгуулын талбайгаас техникүүдээ татаж эхэлсэн байна. Ховд аймаг хүртэл 1580 км, Мянгад сум, Халзанбүрэгтэй хүртэл дахиад 50 гаруй км гээд тооцохоор тэр олон уулын том текникүүд, өрөмдлөгийн машин, эксковаторуудыг Улаанбаатар хүртэл тээвэрлэхэд хичнээн их хөрөнгө мөнгө зарцуулах вэ? Бас л дээрэлхэж чадаж байгаа юм шүү.

Гэхдээ энэ нь манай “төр” буюу дарга нар Халзанбүрэгтэйд явуулж байгаа газрын ховор элементын хайгуулын ажиллагааг зогсоож байгаа анхны тохиолдол биш. Хайгуулын ажил эхэлснээс хойш гурван жилийн хугацаанд манай “төр” нийтдээ дөрвөн удаа үйл ажиллагааг нь зогсоосон байдаг. Эхний удаа 2022 оны 11-р сард аймгийн Засаг дарга, 2023 оны есдүгээр сард Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ зогсоов. 2024 оны сонгуулиар байгуулагдсан Хамтарсан Засгийн газар газрын ховор элементын хайгуул, олборлолтыг дэмжихээр болж хайгуулын ажлыг эхлүүлэхээр болтол 11-р сард дахиад аймгийн Засаг дарга дахин зогсоов. Энэ оны гуравдугаар сард шүүхийн шийдвэрээр Засаг даргын захирамжийг хүчингүй боллгож, хайгуулын ажлыг эхлүүлсэн УИХ-ын даргын шийдвэрээр дахиад хаалаа.

Ер нь бол манай төрийнхөн хувийн хэвшил, хөрөнгө оруулагчидтай муур, хулгана болж тоглосоор удлаа. Эдийн засаг хүндэрлээ, хөрөнгө оруулаач, дэмжье баръя гэж гуйж гувшиж, хошгоруулж байгаад яг сайхан мөнгөө бариад хашаанд нь ороод ирэнгүүт хаалгаа түгжээд, хулгана барьж байгаа муур шиг базаад авдаг. Өчнөөн хөрөнгөө гаргаад, машин техник оруулж ирээд, хүн хүч дайчлаад, хөрөнгө оруулалт татаад, зээл хүртэл авчихсан компани амь тавиад, муужраад ирэхийн цаг савраа суллаад хэсэг харна. Нөгөөх нь өндийж босоод, хөдлөөд эхлэнгүүт нь дахиад базаад авдаг. Ингэхдээ дандаа орон нутаг, иргэдийн нэрийг барьдаг. “Бид ингэж хүсч байна” гэж хэзээ ч үнэнээ хэлэхгүй.

Хайгуулж хийж байгаа компани бол хөөрхий, аль 2022 оноос эхлээд аймаг, орон нутгийн удирдлагууд, сумын иргэдэд төслөө танилцуулаад, төсөл хэрэгжсэний үр дүнд орон нутагт эдийн засгийн болон нийгмийн ямар үр өгөөж өгөх вэ гэдэг тооцоо судалгаагаа үзүүлээд, тайлбарлаж, таниулаад явсан байдаг. 2023 онд “Халзан бүрэгтэй хөгжлийн сан”-г үүсгэн байгуулж, Мянгад сумтай Хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулан жил бүр 1 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтийг Сум хөгжүүлэх санд төвлөрүүлэхээр болсон. Хоёр талаас ойлголцоод явж байсан энэ харилцаан дундуур хэзээ, хэн гэгч нь хар муур гүйлгэчихэв?

Таамаглаж болох ганц зүйл бол Ханбүрэгтэйг стратегийн ордод авах, төр хувь эзэмших сонирхол. Үүнийгээ Баялгийн санд хурмтлал бий болгох гэдэг ганц үгээр халхавчилдаг. Мэдээж эрх мэдэл нь байгаа цагт төр хувь эзэмшлээ тогтоож болно. Гэхдээ ингэхдээ жаахан шударга, ёс зүйтэй, нүүр нүүрээ харж байгаад үнэнээ ярьдаг л баймаар байна. Тэгэхийн оронд нутгийн ард иргэдтэй талцуулаад, дунд нь яс хаяад байгаа нь үйл ажиллагаа явуулж байгаа компани, үр ашгийг нь хүртэх ёстой орон нутгийн иргэдийн аль алинд нь хохиролтой. Хугацаа алдах тусмаа л компанийн зардал, сүйтгэл нэмэгдэнэ. Хэрвээ төр хувь эзэмшинэ гэж итгэж байгаа бол тэрний төлөө ч гэсэн санаа зовох ёстой л доо. Харамсалтай нь манай төрд энэ зэргийн ёс зүй алга. Төр хэрвээ бизнест оролцоно гэж байгаа л бол түүндээ тохирсон ёс зүйг барих хэрэгтэй л дээ.  

Жишээлбэл, хайгуулын ажил хийж байгаа “Монголиан нэшнл рийр ийрт корп” /МНРИК/ компани Ховд аймаг, цаашлаад баруун бүсийн хөгжилд өөрсдийн хувь нэмрийг оруулахаар Ховд аймгийн ЗДТГ-аас зохион байгуулсан “INVEST KHOVD 2023” хөрөнгө оруулалтын форумын ерөнхий ивээн тэтгэгчээр ажилласан байдаг юм. Ховд аймгийн Политехникийн коллежийн оюутнуудад төслийн танилцуулгаа хийсэн байна. Төслийн дараагийн үе шатууд болох олборлолт болон үйлдвэрлэлийн явцад ур чадвартай, мэргэжлийн боловсон хүчин, хүний нөөц хэрэгтэй хэрэгтэй гэдэг үүднээс шүү дээ. Хөрөнгө оруулж байгаа компанийн хамгийн эхний шаардлага буюу зорилт нь тухайн орон нутгийн иргэдийг ажлын байраар хангах, сургаж, мэргэшүүлэх явдал байдаг. Хэрвээ манай төр өнгөрсөн гурван жил ингэж хөрөнгө оруулагчтайгаа муур, хулгана болж тоглоогүй бол хайгуулын ажил аль хэдийн дуусаад ашиглалт, олборлолт руу орчих байлаа. Аймгийн иргэд, ААН-үүд төслийн үр шимийг хүртээд эхэлчихсэн байх байлаа. Ядаж хайгуулын ажлыг дуустал нь компанийн үйл ажиллагааг хэвийн явуулсан бол хувь эзэмшил энэ тэр ч гэсэн ар араасаа шийдэгдээд явчих байлаа. Атал өнөөдөр зүгээр "алаагүй баавгайн арьсыг хуваах" тухай л алалцаан болж байна.

Газрын ховор элемент гэдэг бол олборлож болдоггүй эд огтоос биш. Ганц манайд ч байдаг эд биш. Хятад улс жишээ нь энэ салбар дахь хамгийн том тоглогч. Манайд ч гэсэн тийм болох боломж байна. Газрын ховор элементийн нөөцөөрөө Монгол Улс дэлхийд 15-рт жагсаж байна. Хэрвээ хүн амтай нь харьцуулаад үзвэл манайх Хятадын өмнө орно л гэсэн үг.

Тийм болохоор манай төр үүн дээр жаахан бодолтой, бодлоготой, бодлого нь тодорхой баймаар байна. Ерөнхий сайд асан Л.Оюун-Эрдэнэ Японд айлчлахдаа “Газрын ховор элементыг дэмжинэ, зах зээлд нийлүүлэгч болно” гэсэн. Германд очоод “Европ руу гаргах боломж байна” гэсэн. Гадагшаа гарахаараа гоё гоё яриад, гэртээ ирэхээрээ оронгоо түйвээгээд байдаг архичин, агсан аав шиг баймааргүй байна. Шинэ Ерөнхий сайдын бодлого тодорхойлмоор байна.  

Б.СЭМҮҮН