x

“Хүрэн бор царайтай тэр монгол яваад өглөө...”

Сүүлчийн их нүүдэл

Их нүүдэлд гурван жил бэлджээ. Ингээд 1771 оны нэгдүгээр сарын 5-нд Убаши хаанаар удирдуулсан, Ижил мөрний зүүн эргээр нутаглаж байсан ноёд Зүүнгарын зүг нүүлээ. Тэд хасагийн тал нутгаар дамжин нүүв. Зарим мэдээнд хүн төрөлхтний түүхэн дэх сүүлчийн энэ нүүдэлд 33-50,000 өрх буюу 170-210,000 хүн оролцсон гэдэг нь ялимгүй өсгөсөн тоо биз. Торгууд, хошуудууд нүүсэн бөгөөд Ижил мөрний баруун эргээр нүүдэллэж байсан дөрвөдүүд Орост үлджээ (40-60,000 хүн). Эднийг зөрчилдөөд нүүсэнгүй юу, аль эсвэл Ижил мөрөн хөлдөөгүй байсан нь нүүхэд саад болсон уу гэдэг нь одоо хэр тодорхойгүй.

Хаант засгаас Яик, Оренбургийн хасагуудад халимгуудыг барьж тогтоо гэсэн тушаал буулгасан ч тэд мөн Хаант Орост шахагдаж байсандаа халимгуудын хойноос хөдөлсөнгүй. С.Есениний Пугачёв найраглалд халимгуудыг тогтоон барь гэсэн тушаал авсан Яикийн хасаг атаман:

Хүрэн бор царайтай монгол явлаа

Холын замдаа сайн яваарай

Эх нутгаа зорьсон тэд

Энх амар холдсон нь яамай гэж өгүүлдэг.

Зарим хасагууд халимгуудыг нэхсэн ч цохигджээ. Халимгууд 5 цайз, 6 бэхлэлтийг эвдэн сүйдэлж, Яик голоор гатлав. Халимгууд Оросын харьяат Хасагийн бага жүүз хаан Нуралигийн цэргийн бут цохиж, Манжийн вассал их жүүз Зүүн Казахстанд нэвтрэн Шинжаан руу хөдлөхөөр төлөвлөжээ.

Эхэндээ Убаши хааны төлөвлөгөө ёсоор болж, халимгууд хасагуудыг даран зүүн тийш хөдөлж байлаа. Гэвч Нурали хааны цэрэг аяныхныг тойрсоор, малыг нь тууж, хоцорсон хүмүүс рүү нь халдаж байв. Төв Казахстанд дунд жүүзийн цэрэг нэмэгдэж, халимгуудын байдал хүндэрч, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд олзлогдож эхэллээ.

Халимгууд хүчгүйдэн сульдсан ч Балхаш нуурт хүрч, их жүүзээс тусламж авна гэж санатал Аблай хаан Нурали, дунд жүүзийнхэнтэй хамтран дайрлаа. Халимгууд хүнээр хавьгүй олон дайсантай нүүр тулж, гурван өдөр хэлэлцсэн ч хасагууд атаатан дайснаа нутгаараа өнгөрүүлэхгүй хэмээн цуст тулаан өрнөжээ. Хасагууд аблай хаан манжуудыг хилэгнүүлэхгүй гэсэндээ халимгуудыг нутгаараа өнгөрүүлсэн гэдэг ч үүнийг батлах баримт үгүй. Ямартаа ч 20,000 халимаг бүслэлтээс гарч, киргизүүдэд хөөгдсөөр Манжийн хилд хүрчээ. Үлдсэн хүмүүс нь амь үрэгдэж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд нь харийн боол болжээ. 

Их нүүдэл их эмгэнэл болж хувирав. Олон халимаг хүн өлбөрч, осгож, хасагуудын ирт мэсэнд өртөж амь алдан, эсвэл хүний нутагт боол болж хоцорлоо. Амьд үлдсэн халимгуудын манжууд Зүүнгарын нутагт суурьшуулав. Тэд үхлээс мултарсан ч эрх чөлөөт нүүдэлчид болж чадсангүй, өөртөө засах эрхтэй ч болсонгүй. Эрх чөлөөтэй Зүүнгарууд ямар аюултай байсныг тэд андахгүй шүү дээ. Дүрвэн ирэгсдийг цэргийн тусдаа тойргуудад суурьшуулав. Тэд нүүн шилжих эрхгүй, өндөр татвар төлж, насаараа цэргийн алба хаших үүрэгтэй байсан тул олон хүн эргээд Орост буцахыг хүссэн нь тодорхой. Гэлээ ч манжуудаас зугтаж Орост гарсан хүн тун цөөн.

Орост үлдсэн халимгуудын хувьд өөр түүх эхлэв. Цагаачдын сууж байсан нутагт орос, герман, татарууд суурьшиж, Хаант Оросын цэрэг армийн нэгээхэн хэсэг болсон халимгууд Манычийн тал, Каспийн тэнгисийн Хар элс хавиар нүүдэллэдэг багахан ястан болж хувирчээ...

Евгений Трифонов “Монголын нууцлагдсан түүх” 86-87-р тал

 

iСанал болгох
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.

Сэтгэгдэл (3)

  • Иргэн (172.69.252.154)
    Их эрдэмтэн Лев.Гумилев " Бусдын боол болсноос үхсэн дээр гэж үздэг үндэстэн америкын индиан, халимаг хоёроос өөр байгаагүй " гэж хэлсэн гэдэг. Эрх чөлөөнд дуртай, эрэлхэг зоригтой ойрад торгуудаар бахархахгүй байхын аргагүй. 1758 оны манжийн их хядлагын үед манж цахарын цэргийг хиөр цохиж жанжныг нь алаад халимаг руу гарсан Шэйрэн тайшийн торгуудууд энэ их нүүдлийн хошууч анги болж явсан гэдэг. Баруун алтайд ирсний дөраа манжууд хуучин өс санаж албаар нутаг олгохгүй боож байгаад 1774 онд Булган , Чингэл, Цагаанголд нутаг олгон нэгэн чуулган болгосон гэдэг.
    2024 оны 02 сарын 18 | Хариулах
  • Mongol (172.69.252.171)
    Hoorondoo biye biyenee Khalh Buriad Durvuduur ni duudaad negden nyagtarch chadahgui bol dahin iim tuuh dawtagdahiig uguisgehgui shuu. Ene uyees jijig baihiin zovlon ehelsen yum
    2024 оны 02 сарын 17 | Хариулах
  • Зочин (172.69.252.152)
    Ebii dee...
    2024 оны 02 сарын 17 | Хариулах
iРедакцийн сонголт
iШинэ мэдээ
З.Мэндсайхан: Оюу Толгойн хэлэлцээрийн баг удахгүй ирнэ 2 цаг 44 мин Мэдээж “Ар нь түүз!” 2 цаг 55 мин И-спорт болон оюуны спортын Азийн анхдугаар наадмыг 2027 онд зохион байгуулна 3 цаг 13 мин Улаанбаатарт өдөртөө 8 хэм хүйтэн 3 цаг 20 мин Аймгуудын өрсөлдөх чадварын 2026 оны тайлангийн үр дүнг танилцуулна 3 цаг 24 мин Д.Трамп Хятадад Ким Жөн Унтай уулзаж магадгүй гэв 3 цаг 29 мин Тайванийн Гадаад хэргийн сайд АНУ-д хоёр дахь удаагаа очжээ 3 цаг 34 мин Хятадын арбитр: Манай төрийн өмчит банкуудаас татсан зээлүүдийг “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн төмрийн хүдрийн уурхайд зохих ёсоор ашигласан байна 3 цаг 39 мин Д.Медведев улирлын хаалтын тэмцээнийг хожлоор эхлүүллээ 18 цаг 38 мин “Вояжер-1” сансрын төхөөрөмж түүхэн дээд амжилт тогтооход ойрхон байна 18 цаг 42 мин Голомт банк “Euromoney Awards”-ын дөрвөн төрөлд шилдгээр шалгарлаа 22 цаг 27 мин А.Ганбаатар: Сүүлийн арваад жил төсөв 4 дахин тэлсэн ч хэт үрэлгэн, хүнийхээ төлөө биш байна 22 цаг 41 мин У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч байгаад шалгуулна 22 цаг 53 мин “Тавантолгой түлш” ХХК 51.2 мянган тонн түлшний нөөцтэй байна Өчигдөр 08 цаг 47 мин Энэ онд 51 байршилд 63.47 км авто замыг шинэчлээд байна Өчигдөр 08 цаг 36 мин Монгол, НҮБ-ын харилцаа: Энхийг сахиулах ажиллагаанаас дэлхийн бодлого тодорхойлох оролцоо руу Өчигдөр 08 цаг 31 мин Ерөнхий сайд Н.Учрал 2027 оны улсын төсвийн онцлох шийдвэрүүдийг танилцууллаа Өчигдөр 08 цаг 22 мин Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх энхийг сахиулагчдыг төрийн одон, медалиар шагналаа Уржигдар 16 цаг 21 мин Хуситууд Йемений түр нийслэл Аден хот руу давшиж эхэлжээ Уржигдар 16 цаг 15 мин Оюутны гольфийн ДАШТ-д М. Буян-Эрдэнэ амжилттай оролцлоо Уржигдар 16 цаг 10 мин
iИх уншсан
Аймгийн заан Ц.Гонгорын нэрэмжит УАШТ-д Р.Омар түрүүллээ Ж.Шагжийн нэрэмжит олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болно... Монголын мөсөн сийлбэрчид Мадридын тэмцээнд түрүүллээ УИХ-ын дарга С.Бямбацогт БНСВУ-ын Үндэсний ассамблейн гишүүн... АН дотор угсарсан МАН-ын схем Д.Жаргалсайханыг Барилга, хот ... Э.Өлзийбаяр: Намын дотоод сонгуулийг МАН-тай нийлж луйвардса... НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 81 дүгээр чуулганы Дөрөвдүгээр хор... Монголын музейн үзмэрүүд олон улсын үзэсгэлэнд тавигдлаа Хууль зөрчиж хэрэг буцаасаар байгаа Дээд шүүхийг “байцаах” х... 1926-1930 онд Герман улсад суралцсан монгол залуучуудын боло... З.Мэндсайхан: Тэтгэвэр, цалингийн нэмэгдлээр дамжуулан ажлын... Мотоцикл, мопедын хөдөлгөөнийг төв суурин газарт түр хугацаа... Цагаачд иргэдийн шинэ цуваа АНУ-ын хилийг чиглэв У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч б... “Герман, Франц улсад суралцсан анхны эмэгтэйчүүд” үзэсгэлэнг... Гавьяат тамирчин Э.Цэндбаатар 16 дараалан яллаа Элсэн манханыг тогтворжуулах, элсний нүүдлийг зогсоохоор ажи... УИХ-ын чуулганаар 2027 оны төсвийг эцэслэн баталлаа Улаанбаатарт өдөртөө 4 хэм хүйтэн Дундаж давхаргын эсрэг хийж буй Монгол төрийн ужиг дайн
Top