x

Тэргүүн бүтэц

Монголчууд бид яагаад нэгдмэл байдлаар үнэт зүйлээ бүрэн тодорхойлоогүй байгаа вэ? Яагаад Боинг шиг онгоц, Гүүдиер шиг автомашины дугуй үйлдвэрлэж чадахгүй байна вэ? Яагаад бид заримдаа хүн биш мал шиг үйлдэл гаргадаг вэ? Яагаад бид гаднын хөрөнгө оруулагчдыг олноор татаж чадахгүй байгаа вэ?

Хэрвээ танд ийм бодол төрж байсан бол энэ ном танд зориулагджээ. Энэхүү ном нь хэрэглээний философийн төрөлд багтах боловч хуурай онол эсвэл уйтгартай түүхээр уншигч таныг чилээхгүй. Орчин цагийн Монголын нийгэмд буюу та бидний өдөр тутмын амьдралын асуудал, асуултуудад философийн үүднээс дүн шинжилгээ хийн хариулахыг зорьж, сонирхолтой жишээ сэлтээр баяжуулан өгүүлжээ.

Декартын хайч

“Би ийм хүн” гэж хэлэхдээ уншигч та өөрийн бие махбодын талаар ярьдаг уу эсвэл сэтгэл, оюун санаагаа хэлдэг үү? 

“Би сэтгэж байна. Тиймээс би оршиж байна” (cogito ergo sum) гэж Рене Декарт (Renй Descartes, 1596-1650 он) тодорхойлсон байдаг. “Бодож сэтгэж байгаа учраас миний зүрх цохилж, би гэдэг хүн хорвоогийн тоосыг хөдөлгөж байгаа” гээд шууд утгаар нь ойлгочхож болохгүй. 

Хүн гэдэг амьтан: 

  1. Оюун санаа
  2. Бие махбод 

гэсэн үндсэн хоёр хэсгээс бүтдэг гэсэн санааг үүгээр илэрхийлж байгаа хэрэг. Рене Декарт хүнийг ийнхүү хоёр хэсэгт хуваан тайлбарласнаараа хүн төрөлхтний оюун санааны ертөнцийн шавыг тавьсан билээ. 

Монголчууд ба Декартын хайч

Монголчууд бидний оюун санааны ертөнц хэмжээний хувьд жижиг, мөн бие махбодын ертөнцөөсөө бүрэн салж амжаагүйг илтгэх цөөнгүй шинж тэмдэг бий. 

Эхний жишээ. Бид 2012 оноос хойш жил бүр Эзэн Чингис Хааныхаа төрсөн өдрийг тэмдэглэж эхэлсэн. Цагаан сар эсвэл Наадам шиг өргөн дэлгэр тэмдэглэж хэвшээгүй байгаа ч өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгний өдрийг бид “Монгол бахархлын өдөр” хэмээн зарлаж улс нийтээрээ баяр амралтын өдөр болгосон. 

Хэрвээ Монголчууд бид хүнийг цэвэр оюун санааны ертөнц дэх үйл явдал, өөрчлөлтөөр үнэлэн харах хандлагатай байсан бол хааныхаа мэндэлсэн өдрийг бус харин хаан ширээнд суусан өдрийг нь тэмдэглэх байв. Есүхэй баатрын хүү Тэмүүжин бол Будда эсвэл Христ биш учраас төрсөн нь бус харин хаан ширээнд заларсан үйл явдал нь бидний төрт ёс, оюун санааны ертөнцөд илүү ач холбогдолтой. 

Өөр нэг жишээ бол бид “төрсөн хаяг” ижил учраас хоорондоо нэгдэж нийлдэг, сүрэг болдог үзэгдэл юм. Хүмүүс нутгийн зөвлөл байгуулан төрж өссөн газраа хайрлан хамгаалж, хөгжүүлж байгааг үгүйсгэж байгаа хэрэг биш. Харин нийгэмд хүмүүс эвлэлдэн нэгдэх эсвэл хэн нэгнийг ажилд авах, албан тушаалд томилох гол шалгуур, шалтгаан нь “төрсөн хаяг” байх учиргүй. 

Хаана, хэний гэрт, ямар хүйс, царай зүс, ямар гентэй болж төрөхөө хэн ч шийддэггүй учраас “Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал”-д энэ талаар тодорхой зааж дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрдөг. Хэрэгжүүлэхийг эрмэлздэг. Нийгмийн гэрээ хэмээн үзэж нэгнээ нас, хүйс, шашин шүтлэг, гарал угсаа, боловсролын түвшин зэргээр нь ялгаварлахгүй байхыг тохиролцсон. Орчин цагийн хүний нийгэм “оюун санааны хүн болохыг” гол зорилгуудынхаа нэг болгосныг тунхаглаж байгаагийн нэг илрэл нь энэ юм. 

Хүнийг адгуустай ижилсүүлэх зүйл нь төрөх, үхэх болон байгалиас заяах гений онцлог шинжүүд нь бол ялгаатай болгож байгаа зүйл нь оюун санаа юм. Тэр ч утгаараа хүмүүс хоорондоо үзэл бодол, байр сууриараа ялгарч мөн түүгээрээ л өрсөлдөх учиртай. Хүн тарган туранхай, өндөр намх, хөгшин залуу, хотын хөдөөгийн, эрэгтэй эмэгтэй байх нь бусдаас ялгарах, өрсөлдөх, эвлэлдэн нэгдэх үзүүлэлт байх учиргүй. Хэрэв тэгвэл бид нийгмийн гэрээнийхээ зорилгоос ухарч, хүнийг бусад амьтны адил биологийн бодгаль төдий харж буйгаас өөрцгүй зүйл болж хувирна.

Нийтэлсэн НЕПКО

iСанал болгох
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.
iРедакцийн сонголт
iШинэ мэдээ
З.Мэндсайхан: Оюу Толгойн хэлэлцээрийн баг удахгүй ирнэ 3 цаг 4 мин Мэдээж “Ар нь түүз!” 3 цаг 15 мин И-спорт болон оюуны спортын Азийн анхдугаар наадмыг 2027 онд зохион байгуулна 3 цаг 33 мин Улаанбаатарт өдөртөө 8 хэм хүйтэн 3 цаг 40 мин Аймгуудын өрсөлдөх чадварын 2026 оны тайлангийн үр дүнг танилцуулна 3 цаг 44 мин Д.Трамп Хятадад Ким Жөн Унтай уулзаж магадгүй гэв 3 цаг 49 мин Тайванийн Гадаад хэргийн сайд АНУ-д хоёр дахь удаагаа очжээ 3 цаг 54 мин Хятадын арбитр: Манай төрийн өмчит банкуудаас татсан зээлүүдийг “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн төмрийн хүдрийн уурхайд зохих ёсоор ашигласан байна 3 цаг 59 мин Д.Медведев улирлын хаалтын тэмцээнийг хожлоор эхлүүллээ 18 цаг 58 мин “Вояжер-1” сансрын төхөөрөмж түүхэн дээд амжилт тогтооход ойрхон байна 19 цаг 2 мин Голомт банк “Euromoney Awards”-ын дөрвөн төрөлд шилдгээр шалгарлаа 22 цаг 47 мин А.Ганбаатар: Сүүлийн арваад жил төсөв 4 дахин тэлсэн ч хэт үрэлгэн, хүнийхээ төлөө биш байна 23 цаг 1 мин У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч байгаад шалгуулна 23 цаг 13 мин “Тавантолгой түлш” ХХК 51.2 мянган тонн түлшний нөөцтэй байна Өчигдөр 08 цаг 47 мин Энэ онд 51 байршилд 63.47 км авто замыг шинэчлээд байна Өчигдөр 08 цаг 36 мин Монгол, НҮБ-ын харилцаа: Энхийг сахиулах ажиллагаанаас дэлхийн бодлого тодорхойлох оролцоо руу Өчигдөр 08 цаг 31 мин Ерөнхий сайд Н.Учрал 2027 оны улсын төсвийн онцлох шийдвэрүүдийг танилцууллаа Өчигдөр 08 цаг 22 мин Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх энхийг сахиулагчдыг төрийн одон, медалиар шагналаа Уржигдар 16 цаг 21 мин Хуситууд Йемений түр нийслэл Аден хот руу давшиж эхэлжээ Уржигдар 16 цаг 15 мин Оюутны гольфийн ДАШТ-д М. Буян-Эрдэнэ амжилттай оролцлоо Уржигдар 16 цаг 10 мин
iИх уншсан
Аймгийн заан Ц.Гонгорын нэрэмжит УАШТ-д Р.Омар түрүүллээ Ж.Шагжийн нэрэмжит олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болно... Монголын мөсөн сийлбэрчид Мадридын тэмцээнд түрүүллээ УИХ-ын дарга С.Бямбацогт БНСВУ-ын Үндэсний ассамблейн гишүүн... АН дотор угсарсан МАН-ын схем Д.Жаргалсайханыг Барилга, хот ... Э.Өлзийбаяр: Намын дотоод сонгуулийг МАН-тай нийлж луйвардса... Монголын музейн үзмэрүүд олон улсын үзэсгэлэнд тавигдлаа Хууль зөрчиж хэрэг буцаасаар байгаа Дээд шүүхийг “байцаах” х... З.Мэндсайхан: Тэтгэвэр, цалингийн нэмэгдлээр дамжуулан ажлын... 1926-1930 онд Герман улсад суралцсан монгол залуучуудын боло... Цагаачд иргэдийн шинэ цуваа АНУ-ын хилийг чиглэв У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч б... “Герман, Франц улсад суралцсан анхны эмэгтэйчүүд” үзэсгэлэнг... Гавьяат тамирчин Э.Цэндбаатар 16 дараалан яллаа УИХ-ын чуулганаар 2027 оны төсвийг эцэслэн баталлаа Улаанбаатарт өдөртөө 4 хэм хүйтэн Дундаж давхаргын эсрэг хийж буй Монгол төрийн ужиг дайн Хуулийн төслүүдийн хэлэлцэх эсэх хэлэлцүүлгийг явууллаа Баруун болон төвийн аймгуудын ихэнх нутгаар цасан шуурга шуу... “Ерөнхийлөгчтэй, дээр нь эрх барьж байвал нам хагардаг” гэсэ...
Top