“Хууль зүйн сайд Х.Нямбаатарыг шинэ Засгийн газарт улираан томилуулмаар байна” гэсэн утгатай “хайрын захидлууд” сүүлийн үед энд, тэнд үзэгдэх болов. “Мөнгөө төлсөн нь хөгжмөө захиална” гэдэг зарчимтай болохоор гайхаад байх ч юм алга. Харин Засгийн газрын тэргүүн, Ерөнхий сайд нь танхимаа огцруулсан байхад /Ерөнхий сайд огцрох өргөдлөө өгсөн тохиолдолд Засгийн газар танхимаараа огцордог. Үүнийг кабинетийн зарчим гэдэг/ сайд нар нь “Би үлдмээр байна” хэмээн хэвлэл мэдээлэл, сэтгүүлчид рүү “хайрын захиа” бариад гүйж байна. Манайхан үүнийг юу гэдэг билээ, “ноён урваач, нохой шарваач” гэл үү?

2000-аад онд Ардчилсан хүчин эрх барьж байхад сайд нар нь “захиа” бичиж Ерөнхий сайдаа огцруулаад, өөрсдөө үлдэж байсан түүх бий. Харин өнөөдөр Ерөнхий сайд нь өөрөө тахимаа өгч, танхимаа ХЭГ-ын даргадаа өвлүүлж өгч байгаа юм даг уу. Үзэгдэх байдал нь өөрч, үнэн дүр нь нэг гэдэг билүү. Өчигдөр лав мань хүн /Х.Нямбаатар/ талбай дээр өлсгөлөн зарлаж хэвтээ “босоо” Ганбаа гүйгээд оччихсон “Манай Засгийн газар Оюутолгойн гэрээг хүчингүй болгоно” гээд ярьж явна лээ. Аль хэдийн визээ авсан гэсэн үг биз.

Гэвч энэ удаад Х.Нямбаатарын тухай бус, огт өөр зүйлийн тухай учирлах гэсэн хэрэг. Хууль зүйн сайдын саяхан УИХ-д өргөн бариад буцаагдсан Шарын шашинд нөхөн олговор олгох хуулийн төсөлд дурьдагдсан нэг санааны тухай...

УИХ-ын байнгын хороон дээр унасан уг хуулийн төсөлд “Бурхны шашин, соёлын биет болон биет бус өвийг сэргээн хөгжүүлэхэд нөхөн олговор олгох”, “нөхөн олговрын хэмжээ тухайн жилийн улсын төсвийн 0,1 хувьтай тэнцүү байх”-аар тусгасан байв. Манай хууль тогтоогчид нийгмийн аль нэг салбар, үйл ажиллагаанд төсвийн тодорхой хувийг нэрлэж заасан анхны тохиолдол. Бусад улс орнууд бол боловсролын салбартаа төсвийн тэдэн хувь, батлан хамгаалахад тэд, эмнэлэг, эрүүл мэндийн салбартаа тэдэн хувийг зарцуулна гээд тодорхой заачихдаг. Манайх ч гэсэн ийм ажил хэрэг арай л өөр байх байсан болов уу.

Гэхдээ одооноос эхлэхэд оройтох юун. Жишээ нь, нийтээрээ нурж унасан иргэний нийгмийн байгууллагууд байна.

1990-ээд оноос хойш олон нийтийн эрх ашгийг төлөө үйл ажиллагаа явуулж ирсэн иргэний нийгмийн байгууллагууд бүгд гаднын төсөл хөтөлбөрөөс санжүүдэг байсан. Одоо бол Монголд төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг донорууд олдохоо больсон, бүгд хаяад явсан. Хараат бус судалгаа хийдэг нэг ч судалгааны байгууллага байхгүй. Засгийн газраас мөнгө аваад Засгийн газрын захиалсан үр дүнг гаргаж өгдөг цөөхөн хэдэн судалгааны байгууллага бий. Иргэний нийгмийн байгууллагууд нь бүгд санхүүжилтгүй зогссон.

2012-2016 оны парламентын үед иргэний нийгмийн байгууллагуудыг төсвөөс санхүүжүүлэх тухай УИХ-ын олонхиос санаачлага гарч, Хууль зүйн яаман дээр хуулийн төсөл нь хийгдээд явж байсан ч УИХ дээр орж ирэхээс өмнө Засгийн газар огцорч, Х.Тэмүүжин сайдын албаа өгсөн байдаг. Хуулийн нэр нь “Нийтэд тусдаа үйл ажиллагаа, сайн дурын хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих тухай” билүү дээ. Тухайн үед төсвийн 1 хувийг иргэний нийгмийн байгууллагуудын санхүүжүүлэхэд зарцуулахаар яригдаж байсан санагдаж байна.

Мөн үе үеийн парламентын дарга нарын ярьсаар ирсэн /МАН-ын дарга У.Хүрэлсүх анх Ерөнхий сайдаар томилогдохдоо мөн л ингэж ярьж байсан/  ч эхлүүлж үзээгүй нэг зүйл бол Улс төрийн намын тухай, Улс төрийн намын санхүүжилтийн тухай хууль байна. Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж Улс төрийн намын санхүүжилтын тухай хуулийн төсөл санаачилсан ч мөн л УИХ-аар хэлэлцүүлж чадалгүй буусан байдаг. Үзэл баримтлал нь мөн л улс төрийн намуудыг төсвөөс санхүүжүүлэх тухай.

Ийм хууль байхгүй учраас улс төрийн намууд ямар ч зөв зүйтэй үзэл санаа тээж гарч ирсэн эцсийн бүлэгт мөнгөтэй бизнесүүд, олигархиудын халаасны нам болж хувирдаг. Төрийн эрх авсан нам нь төсвийн мөнгөөр /мэдээж хууль бусаар/ өөрийгөө санхүүжүүлж, тэр мөнгөөрөө сонгогчдын саналыг худалдан авч, "эрх мэдлийн оройд уяатай, тэнгэрээс дүүжлээстэй" болж хувирдаг. Үүнийг туйлд нь хүртэл хөгжүүлж байгаа нам нь одоогийн МАН.

Тиймээс ядаж иргэний нийгмийн байгууллагууд, улс төрийн намууддаа төсвөөс тодорхой хэмжээний санхүүжилт өгдөг, түүнд хяналт тавьдаг, аудит хийдэг "шилэн" болгочихвол сүм хийдийг санхүүжүүлснээс арай илүү нийгэмдээ хэрэгтэй, нийтийн эрх ашигт тустай өөрчлөлт болох юм л даа.