Хэнтийн аймгийн Өмнөдэлгэр сумаас 30 жилийн дараа (Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ аварга 1988 онд улсын наадамд түрүүлж арслан, 1989 онд түрүүлж аварга цол авч байв) улсын наадмын түрүү бөх, аварга цолтон төржээ. Голоор нэг найр. Хэнтийчүүд аваргынхаа цолны наадмыг ирэх сард хийх гэнэ. Улсын наадмын түрүүнд таван өрөө байр амласан нутгийн зөвлөл цолны наадмыг ч бас дэнж хотойтол хийх байлгүй. Тэр бол тэдний л асуудал. Харин манай “довон дээр” өөр асуудал өрнөж байна.

Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд түрүүлсэн бөхийг “Тоёота” компани “Ланд круйзер” автомашинаар байлдаг байжээ. Энэ удаа тус компани түрүүлсэн бөхөд автомашин өгдөг мөнгөөрөө асрамжийн газрын хүүхдүүдэд туслах болсноо наадмын өмнө мэдээлсэн байна. (Соёлтой оронд бол бөх нь өөрөө хандивлах ёстой л доо. Энэ удаад компани өрсчихжээ гэж)

Тэгэнгүүт “Жилдээ ганц болдог улсын наадмын түрүүг яахаараа ганц автомашинаар байлж болдоггүй юм” гээд манай голоор нэг уй гашуу. Зөрүүлээд “Моннис”-ийнхан “Ниссан Патрол” автомашин бэлэглэхээр амлав. Ингээд баяр наадмын өдрүүдэд бас нэг удаа “нуруу тэнэгэр” наадав аа, манай голынхон. Э.Оюунболд арслан наадмын түрүүг хоёр дахиа авч (2015 онд түрүүлж арслан цол авсан) аварга цол хүртэв. "Моннис моторс" компаниас бэлэглэсэн “Ниссан патрол” автомашины үнэ 239 сая төгрөг... Энэ бол тухайн компанийн соёл, үнэлэмжийн асуудал.

Гэтэл манай төр түрүү бөхөд цагдаагийн хурандаа цол олгожээ. Шинэ аварга Э.Оюунболдод ЦЕГ-ын удирдлагууд хүндэтгэл үзүүлж, зургаа татуулсан байна. Энэ тухайгаа Хэвлэлийн албаараа дамжуулан нийтэд мэдээлжээ. Тэндээс хамаг гал авалцав.

Ердөө хэдхэн жилийн өмнө Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжин “Цагдаагийн албанд үүрэг гүйцэтгэдэггүй хүнийг яамны төсвөөс цалинжуулах боломжгүй ээ. Урлагийн салбар нь урлагаа, спортын салбар спортоо авч явья аа” гэж хэлээд цагдаагийн байгууллагаас цалинждаг бөх тэх, урлаг соёлынхныг бүгдийг нь чөлөөлж байлаа, 300-гаад хүн болсон гэсэн байх. Тэдний орон тоон дээр баахан эргүүлийн цагдаа ажилд авсан. Бөхчүүд ямар ажил хийх биш.

Гэтэл сонгуулийн дараа дахиад бахь байдгаараа. Бөхчүүд цалин авч, харин албан хаагчид өмнөөс нь үүрэг гүйцэтгэдэг болов. Хэрвээ хуулиа баривал төрийн албан хаагч (байгууллагын орон тоон дээр цалин авч байгаа тохиолдолд шүү дээ) цалингаасаа давсан бэлэг сэлт авах эрхгүй, бас реклам сурталчилгаанд оролцох эрхгүй. Хуулиа баривал хэн хэнд нь халгаатай л наадам болж байна. Өмнө ч тийм байсан.

Гэвч өнөөдөр хүмүүс өчигдрийнхөөсөө өөр болж. Ядаж л “Наадамд түрүүлсэн бөхөд хурандаа цол өгдөг юм бол хүний амь аварсан цагдаад Аварга цол өгье” хэмээн барьцаж, хэлж эхэлж байна. Тэгвэл ядаж шударга болно. Улсын наадам гэдэг чинь улсаараа цэнгэхийн нэр болохоос нэг хэсэг нь илүү баясч, нөгөөх нь үзэн ядахын нэр биш. Ядаж л наадмын түрүү бөхөө нэр цэвэр үлдээмээр байна. Нэг тэнэг нь нийгмийн сүлжээнд “1,3 тэрбумаар наадмын түрүү авсан” гээд бичихэд хариу үггүй байж нийтээрээ яаж сайхан наадах вэ?

Одоогоос 56 жилийн өмнө (1963 онд) улсын наадмын түрүүг Ж.Мөнхбат аварга 22 настай авч байж. Энэ удаа Э.Оюунболд 22 настайдаа наадмын түрүү авч, улсын аварга цол хүртлээ. Тэр хүүхдийн нэрийг ядаж цэвэр байлгахын тулд улсаараа сайхан наадмаар байна. Зүгээр л аварга нь аваргаа аваад, цол чимгээ зүүгээд явья.

Яагаад заавал барилдаад давсан бөхдөө цагдаагийн цол зүүлгэж, үүрэг гүйцэтгэдэг алба хаагч, үзэсгэлэнгийн бөх хоёрын дунд яс хаяад байдаг юм бэ? Өгөх юмгүй бол элгээ эвхээд л харж бай л даа, энэ төр... Ядаж л ирэх жилийн наадмаас өмнө үндэсний бөхийнхөө бай шагналд илүү дээр менежмэнт хийе. 

Б.ЗАЯА