Энэ сонгодог зургийн сэтгэл зүйн үзүүлэх нөлөө асар их. Оросын уран зургийн түүхэнд Илья Репины “Догшин Иван ба түүний хүү Иван...” зураг музейд байхдаа хоёр ч удаа бүдүүлгүүдийн довтолгоонд өртсөн цорын ганц бүтээл юм.
“Догшин Иван ба түүний хүү Иван 1581 оны арваннэгдүгээр сарын 16-нд”
Зотон, тос 199,5×254 см 1883–1885
Зураг одоо Академич И.Э.Грабарийн нэрэмжит Бүх оросын уран сайхны шинжлэх ухааны сэргээн засварлах Москвагийн төвд түр хугацаагаар байгаа. Мэргэжилтнүүдийн хэлж буйгаар зургийг тэнд 2020 он хүртэл сэргэн засах гэнэ.
Бурхан зурдаг залуухан, хуучин ёсыг баригч Абрам Балашов 1913 онд хутгаар зургийг гэмтээн гурван удаа баатруудынх нь нүүрийг сийчсэн байв. Зураг гэмтсэнийг сонссон галарейн хадгалагч бөгөөд зураач Георгий Хруслов галт тэргэн дор орон амиа егүүтгэсэн гэдэг.
Өнгөрсөн оны тавдугаар сард 37 настай ажилгүй Игорь Подпорин гэгч төмөр хамгаалалтын шонгоор зургийг хэд хэдэн удаа цохин гэмтээсэн байлаа. Бүдүүлэг этгээдийг баривчилсан боловч эмнэлэгийн зүгээс түүнийг хэрэг хариуцах чадвартай гэж үзэн шүүхэд шилжүүлсэн байна.
Репин түүнийг бүтээж байхдаа өөрөө ч цуст сэдвийнхээ дарамтад орсон гэдэг аж. “Заримдаа надад аймшгийн болоод би түүнийг нууж далдалдаг байлаа” гэж зураач дурсан ярьсан байжээ.
Тийм сэтгэгдлийг ч зураачийн найз нар амсаж байв. Өөрийн өмнөх цагийн мөн л ийм агууллагатай зураг зурж байсан Вячеслав Шварц, Николай Шустов, Иван Пелевин нарын зургуудаас огт өөр зургийг Репин санаатайгаар бүтээсэн байв.
Тэдний зурагт ханхүү үхлийн ор дээр хэвтэж зэрэгцээд уйтгарлан гашуудсан Догшин Иван сууснаар зурагдсан байдаг. Репин харин юу хийснээ дөнгөж ухаарсан хааны агшинг сонгон хүчтэй сэтгэл зүйн сөрөг эрчимтэй зургийг зуржээ. Зураг яваандаа зураачийн загвар болсон хүмүүсийн хувь тавилангийн талаар элдэв муу домог яриа үүссэн байв. Репин зургаа аймшгийн болгосон. Түүний олон санаа арга барилыг тайлахад тийм ч хэцүү биш.
1. Таяг.
Догшин Иваны үеэр Орост амьдарч байсан гадаадын болон зарим нэг он дарааллын бичээч нарынхаар ханхүүгийн үхлийн шалтгаан нь эцэг нь таягаараа түүнийг цохисон байжээ. Түүхч Николай Карамзины буянаар энэ сэдэв XIX зуунд ихээхэн алдартай болсон байдаг. Репин үхлийн зэвсгийг зургийн өмнө хэсэгт бараг захад нь зуран тодотгол хийжээ.
2. Шанаанаас урсах цус.
Тэр нь зургийн бараг төв болсон байгаа. Том улаан толбо, хааны галзуутай нүд, ясархаг гар, ханхүүгийн мөхөж буй харц зэрэг нь үзэгчдийн анхаарлыг шууд л татдаг. ХХ зууны эхээр, Үхэл хангалттай, цус ч хангалтай, одоо болно оо” гэж хашгаран зургийн тэр хэсэгт халдсан юм.
3. Хааны нүд.
Зургийн бэлтгэлийн этюдэд тайван царайтай натурын хүмүүсийн зургууд хадгалагдан үлдсэн байгаа. Тэр таталбар зургуудаас харахад зураач ихээхэн зүйлийг эцэст нь өөрчилсөн байв. Тэрээр хааны царайны өөрчлөлтөд илүү анхаарал өгч үрчлээг нь гүнзгийрүүлсэн байна. Томрон нээгдсэн нүд, түүний цусан судас нь зургийг улам аймшигтай болгожээ.
4. Толбо.
Таягийн бариулаас эхлээд үзүүр нь хүртэл харсан харцанд цусны толбо өртөнө. Шинжээч мэргэжилтнүүд зургийн баатруудын байрлал, шархны шинж зэргээс энд цусан толбо байх боломжгүй гэдэг. Гэтэл Репин тэр сул үлдээж болохгүй орон зайд цусны толбыг зурсан байна.
5. Ханхүүгийн хувцас.
Зургийн зотон дахь хамгийн нинжин ягаан өнгө нь зохиомжийн хамгийн хурц толбо бөгөөд зургийн дунд хэсгийн гэгээлэг хувцас нь хохирогчийн бие галбир түүнийг хүрээлсэн түрэмгийн улаан өнгө болон хааны хар хувцастай эсрэг тэсрэг байдлыг үүсгэж байна.
6. Хивснүүд.
Геометрын угалзтай байхыг хархад хивсийг Дербентын, Армян, Карабахынх гэхээр. Хааны ордонд персийн эсвэл турк хивс л гоёж байсан болов уу, Репинд жижиг цэцгэн хээтэй дорны хивс биш түрэмгий, угалзын эрс нугаралттай өнгө хэрэгтэй байсан ажээ.
7. Тафья.
Хааны унасан малгай нь хэрүүл маргааны дараах замбараагүй байдлыг харуулахаас гадна Догшин Иваны малгайгүй толгой, түүний өрвийсөн үсийг харах боломжийг өгч буй.
8. Ханхүү.
Хаан ширээ залгамжлагчийн толгойн этютыг Репин уран зохиолч Всеволод Гаршин ба мэдрэлийн өвчтэй зураач Владимир Менк нараас бичжээ. Гаршин мэдрэл нь муудаад гурван жилийн дараа шатан дээрээс үсрэн өнгөрчээ. Менкийн нэг нүд нь хардаггүй, тэрээр нөгөө нүднийхээ харааг хамгаалахад үлдсэн насаа зориулж ирсэн байв.
9. Догшин Иван.
Хааны дүрд зураач Григорий Мясоедов зуруулсан ба түүний амьдралын эмгэнэл нь мөн л Иван нэртэй байсан хүүтэйгээ харьцаа муу байсан юм. Аав хүү хоёр бие биенээ үзэн яддаг байлаа. Репины бас нэг натур нь хөгжмийн зохиолч Павел Бларамберг байсан ба түүнийг зургийн “хараал” тойрсон гэдэг.
Зураач Илья Репин
1844 — Харьков мужийн Чугуевт, чинээлэг биш казак айлд төржээ.
1855 — газрын зураг зурдаг мэргэжилд суралцаж эхлэв. Хожим бурхан зурдаг зураачдын нүүдлийн артельд оржээ.
1863 — Иван Крамскийн амжилтаас онгод нь орсон тэр Петербургт ирэн уран зургийн академид элсжээ.
1878 — Хөдөлгөөнт үзэсгэлэнгийн нөхөрлөлд элсэв.
1878–1891 — «Запорожын казакууд» зураг дээрээ ажиллав.
1879 —«Хатан хаан Софья Алексеевна...» зургаа зурлаа.
1900 — Финийн Куоккала тосгоны «Пенаты» эдлэнд амьдарч эхлэв.
1918 —Финлянд тусгаар тогтносны дараа санамсаргүйгээр цагаач болон хувирав. Тэрээр дурсамжаа бичиж эхэллээ.
1930 — Түүнийг өөрийн эдлэнд нас барсны дараа тэр эдлэнд нутаглуулжээ.
М.Цогт
