Нэгэн эх нурсан барилгын хажууд зогсоод охиноо дуудан уйлна. Тэрээр Тегеран хотын зүүн хэсэгт байрлах Ресалат хэмээх орон сууцны хороололд байсан охиныхоо байрны нурангийг аврагчид ухаж гаргахыг хэдэн өдрийн турш хүлээж байгаа юм. "Тэдэнд охиныг минь гаргаж авах хүн хүч алга" гэж тэр эмэгтэй хэлээд "Миний охин нуранги дор байгаа... тэр харанхуйгаас айдаг шүү дээ" хэмээн ярилаа.

Иран улс АНУ болон Израильтай дайтаад нэг сар болж байгаа бөгөөд тэд тус улсын дэглэмтэй холбоотой байршлуудад цохилт өгсөөр байна. Гэвч эдгээр халдлага нь ойролцоо амьдарч буй энгийн иргэдэд маш хүндээр тусаж байгаа юм. Иргэд одоо тэнгэрээс буух бөмбөгдөлт болон өнгөрсөн нэгдүгээр сард гарсан эсэргүүцлийн жагсаалыг цуст аллагаар дарсан дарангуйлагч дэглэм хоёрын дунд хавчигдан үлджээ.

Дайн эхэлснээс хойш BBC Eye баг Тегеран дахь хараат бус сэтгүүлчдээс онцгой дүрс бичлэгүүдийг цуглуулсан байна. BBC-ийн сэтгүүлчдийг Иран руу нэвтрүүлэх нь ховор бөгөөд дайн эхэлснээс хойш огт зөвшөөрөл олгоогүй юм. Бид гэрчүүдийн мэдүүлгийг цуглуулж, цохилтын дараах нөхцөл байдлыг харуулсан дүрс бичлэг, олон нийтийн сүлжээн дэх мэдээлэл болон хиймэл дагуулын зургийг шинжлэн судалсан. Бидний дүн шинжилгээгээр Тегеран хотын энгийн иргэдийн суурьшлын бүсэд байрлах төрийн байгууллагууд руу чиглэсэн цуврал халдлагууд гарсан бөгөөд энэ нь эргэн тойронд амьдарч буй хүмүүст үхлийн аюул учруулж байгааг харууллаа.

Гуравдугаар сарын 9-нд Израилийн агаарын цохилтод өртөж сүйрэхээс өмнө Ресалат дахь олон давхар орон сууцанд олон арван гэр бүл амьдарч байв. Нурангид дарагдсан эмэгтэй нөхөр, бага насны охиныхоо хамт тус байранд амьдардаг байжээ. Цохилт болсноос хэд хоногийн дараа түүнийг охинтой нь хамт нуранги доороос амьгүй байдалтай олсон байна. Харин нөхөр нь амьд үлджээ.

Замын эсрэг талд байрлах өөр нэгэн орон сууц мөн агаарын цохилтод өртөн сүйрчээ. Тэнд амьдардаг байсан 55 настай эрэгтэй цохилт "маш гэнэтийн" байсан бөгөөд өөрөө "өрөөний нөгөө булан руу шидэгдсэн" гэж ярив. Түүний бүх өмч хөрөнгө нуранги дор үлдсэн байна. "Одоо надад юу ч байхгүй... Бүх бичиг баримт, бүх зүйл минь алга болсон." Орон нутгийн эрх баригчид болон оршин суугчдын хэлж буйгаар зөвхөн энэ халдлагын улмаас 40-50 хүн амь үрэгджээ. Орон гэргүй болсон хүмүүс одоогоор ойролцоох зочид буудалд байрлаж байна. "Энэ бол бидний амьдрал байсан юм" гэж тэр эрэгтэй нэмж хэлэв.

Израилийн Батлан хамгаалах хүчин (IDF) BBC World Service-т өгсөн мэдээлэлдээ Ираны Хувьсгалт гвардитай холбоотой хагас цэрэгжсэн хүчин болох Басижийн ашигладаг цэргийн байгууламжийг онилсон гэжээ. Гэвч цохилтын дараах байдалд хийсэн дүн шинжилгээнээс харахад дэлбэрэлтийн нөлөө зөвхөн тухайн байгууламжаар хязгаарлагдаагүй байна. Энд амьдарч байсан хүмүүс бүхнээ алдаж, одоо зочид буудалд толгой хоргодож байна. Цохилтын дараах өдрүүдэд авсан хиймэл дагуулын зургаас дор хаяж дөрвөн барилга ар араасаа сүйрсэн нь харагдаж байна. Тэдгээрийн нэг нь Басижтай холбоотой гэдэг нь тодорхой байсан ч эргэн тойрны барилгууд нь энгийн иргэдийн орон сууц байсан бололтой.

BBC Eye-ийн баталгаажуулсан хэргийн газрын дүрс бичлэгээс тухайн бүс нутагт асар их сүйрэл бий болсон нь харагдана. Бидний дүн шинжилгээгээр дэлбэрэлтийн төвөөс 65 метр хүртэлх зайд байрлах барилгууд хүнд гэмтсэн байна. Оршин суугчид хэдхэн секундын зайтай олон удаагийн дэлбэрэлт болсон талаар ярьж байна. "Тэд гурван удаа цохилт өгсөн" гэж нэгэн амьд үлдсэн иргэн хэлээд "Хоорондоо гурваас таван секундын л зайтай байсан байх... Би босохыг оролдсон ч толгой дээрээс нуранги унаад ирсэн" гэлээ.

Цэргийн шинжээчид BBC Eye-д өгсөн мэдээлэлдээ Израилийн агаарын хүчин Тегеран даяар нарийвчлалтай чиглүүлэх системээр тоноглогдсон Mark 80 цувралын маш том бөмбөгнүүдийг ашиглаж байх магадлалтайг онцолсон. Ресалатад ажиглагдсан хохирлын цар хүрээ нь тус цувралын хамгийн том буюу 2000 фунт (ойролцоогоор 900 кг) жинтэй Mark 84 бөмбөгийг ашигласантай нийцэж байгааг тэд нэмж хэлэв. Энэ төрлийн дэлбэрээгүй бөмбөгнүүдийн зургийг хот дотор дарсан тохиолдлууд ч гарчээ.

НҮБ-аас өмнө нь дайтаж буй улс орнууд болон зэвсэгт бүлэглэлүүдэд энгийн иргэдийн амь насанд аюултай тул хүн ам шигүү суурьшсан бүс нутагт хүчирхэг бөмбөг ашиглахаас зайлсхийхийг уриалж байсан. BBC Eye олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн хоёр шинжээчтэй ярилцсан бөгөөд тэд хүн ам шигүү суурьшсан бүсэд ийм хүнд бөмбөг ашиглах нь энгийн иргэдэд учруулах хохирлын хувьд хэт тэнцвэргүй бөгөөд хууль бус байж болзошгүй гэж үзэж байна.

Ресалат бол ганцхан тохиолдол биш юм. Мөргөлдөөн эхэлснээс хойш Израилийн Батлан хамгаалах хүчин Иран даяар 12,000 гаруй бөмбөг, зөвхөн Тегеранд л гэхэд 3,600 бөмбөг хаясан гэж мэдэгджээ. АНУ-ын Төв командлал Иран даяар 9,000 гаруй байршилд цохилт өгсөн гэж мэдэгдэв. АНУ болон Израилийн эдгээр цохилтуудын ихэнх нь цагдаагийн хэлтэс, Басижийн сайн дурынхны барилга, цагдаагийн төв байр, цэрэг, цагдаагийн их дээд сургууль, нууц байр, Исламын Хувьсгалт гвардийн корпусын (IRGC) гишүүдийн гэр, түүнчлэн зэвсгийн агуулах, шалган нэвтрүүлэх цэгүүд рүү чиглэсэн байна. Ихэнхдээ эдгээр байршлууд нь хүн ам ихтэй энгийн иргэдийн суурьшлын бүсэд байрладаг.

Гуравдугаар сарын 1-нд Нилоуфар талбайн ойролцоох Аббасабад цагдаагийн хэлтэст Израилийн цохилт өртсөн бөгөөд тухайн үед гэр бүлүүд Рамадан сарын мацаг тайлсныхаа дараа тэнд цугларсан байжээ. Гэрчүүдийн ярьснаар дор хаяж 20 хүн амь үрэгдсэн боловч BBC энэ тоог албан ёсоор баталгаажуулаагүй байна. Гэрчүүд "аймшигтай гэрэл" гялсхийж, араас нь олон удаагийн дэлбэрэлт болсон гэж дүрсэлжээ. "Бид гудамж руу гүйж гарсан" гэж нэгэн эрэгтэй хэлээд "Нэг эрэгтэй, эмэгтэй хоёр дэлгүүрээс дөнгөж гарч ирж байсан... тэд шууд л өртсөн" гэлээ. Оршин суугчид нэг байршилд ар араасаа олон удаа цохилт өгсөн гэж мэдээлсэн. "Хоёр минут ч болоогүй" гэж өөр нэг гэрч хэлээд "Биднийг буцаж ирэхэд тэд дахиад л цохилт өгсөн" гэв.

Израилийн арми уг халдлагыг үйлдсэнээ хүлээн зөвшөөрч, "цэргийн байгууламжид цохилт өгсөн" гэж мэдэгджээ. BBC Eye-ийн дэлбэрэлт болсон бүсэд хийсэн дүн шинжилгээнээс харахад Ресалатын нэгэн адил хохирлын хэмжээ нь зөвхөн онилсон байршлаас хамаагүй илүү хүрээг хамарсан байна. Олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйн дагуу мөргөлдөөнд оролцогч бүх талууд энгийн иргэдийн обьект болон цэргийн зорилтот байгууламжийг ялгаж салгах ёстой. Энгийн иргэд эсвэл иргэний барилга байгууламжид учруулах хохирол нь тухайн үйл ажиллагаанаас олж авах цэргийн давуу талтай тэнцвэртэй байх ёстой. Мөн цэргийн байгууламжуудыг хүн ам шигүү суурьшсан бүсэд эсвэл түүний ойролцоо байрлуулахаас аль болох зайлсхийхийг талуудаас шаарддаг.

АНУ-д төвтэй Хүний эрхийн төлөө тэмцэгчдийн мэдээллийн агентлагийн (HRANA) мэдээлснээр мөргөлдөөний эхний сард Иранд 1,464 энгийн иргэн, түүний дотор дор хаяж 217 хүүхэд амь үрэгджээ. Оршин суугчид BBC Eye-д өгсөн ярилцлагадаа орон сууцны хорооллуудад өгч буй цохилтууд нь өмнө нь Ираны дэглэмийг шүүмжилдэг байсан хүмүүсийн дунд ч дургүйцлийг улам дэвэргэх эрсдэлтэйг онцолсон байна. BBC энэхүү сурвалжилгад дурдагдсан үйл явдлуудын талаар Израилийн армиас тодруулахад тэд цохилт өгснөө баталсан боловч өөр тайлбар хийсэнгүй. АНУ-ын Батлан хамгаалах яам хариу өгөөгүй байна.

Иран улс мөн дайны үеэр ойролцоох орнууд, тэр дундаа Вашингтонтой холбоотон Персийн булангийн орнуудын нисэх онгоцны буудал, зочид буудал зэрэг иргэний дэд бүтэц, орон сууцны барилгуудад цохилт өгсөн. Тегеран хотод оршин суугчид дайны үед авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээнийх нь төлөө Ираны эрх баригчдыг шүүмжилж байна. Тэд нийтийн хоргодох байр, нүүлгэн шилжүүлэх дэмжлэг эсвэл орон гэрээ орхисон хүмүүст зориулсан түр хоргодох байр зэрэг аюулгүй байдлын наад захын арга хэмжээг бараг хэрэгжүүлэхгүй байгааг BBC-д ярьжээ. Бидэнтэй ярилцсан хэд хэдэн хүн халдлагын үед хаашаа явах, өөрсдийгөө хэрхэн хамгаалах талаар ямар ч зааварчилгаа аваагүй гэдгээ хэлсэн юм.

"Ямар ч дуут дохио, анхааруулга байхгүй" гэж нэгэн оршин суугч хэлээд "Зүгээр л дэлбэрэх чимээ сонсогддог" гэлээ. Тодорхой мэдээлэлгүй, интернэтийн тасалдал үргэлжилж буй энэ үед олон хүн дараагийн цохилт хэзээ, хаана болохыг мэдэхгүй, айдас түгшүүртэй, тодорхойгүй байдалд байгаагаа илэрхийлжээ. Ираны засгийн газар халдлагын эсрэг улс орон даяар хэрэгжүүлэх иргэний хамгаалалтын ямар нэгэн протоколыг олон нийтэд танилцуулаагүй байна.

АНУ болон Израиль Ираны төрийн дэд бүтцийг онилж байгаа гэж мэдэгдэж байна. Гэвч эдгээр дэд бүтэц нь айл өрх, дэлгүүр, сургуультай зэрэгцэн оршдог хотын хувьд үр дагавар нь зөвхөн онилсон байршлаар хязгаарлагдахгүй байгаа юм. Энэ бүхнийг биеэрээ туулж буй хүмүүсийн хувьд энэхүү дарамт нь алдсан орон гэр, сүйрсэн гэр бүл, мөн хаана ч үнэхээр аюулгүй биш гэх улам бүр нэмэгдэж буй айдас түгшүүрээр хэмжигдэж байна.