“Парламентын гурван төгөлдөршил”-ийн бодлогыг хэрэгжүүлж буй 126 гишүүнтэй Улсын Их Хурал Үндэсний баялгийн өгөөжийг тэгш, шударга хүргэх зорилгоор хоёр чухал хуулийн шинэчлэлийг баталж, хэрэгжүүлж эхлээд байна. Тодруулбал, 2025 оны нэгдүгээр сарын 10-нд УИХ-аар баталж, хоёрдугаар сарын 2-ноос мөрдөгдөж эхэлсэн “Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай” болон “Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай” хуулиудыг хэрэгжүүлснээр байгалийн баялгийн өгөөжийг монгол хүн бүр хүртэх боломж нээгдэв.

Энэхүү шинэ зохицуулалтаар стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордын төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээг өөрчилж болох, бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ болон тусгай төлбөрийн хэлбэрт шилжүүлэх боломжийг бий болгосон бөгөөд ийм орлогоос бүрдсэн хөрөнгийг Үндэсний баялгийн хуримтлалын санд төвлөрүүлж, иргэдийн сайн сайхны төлөө зарцуулах эрх зүйн үндсийг тодорхой болгожээ. Үүний үр дүнд хүүхэд бүрийн нэр дээр бодит хуримтлалын данс нээгдэх, боловсролын хөтөлбөрт зарцуулах, өсвөр үеийн хөгжлийг дэмжих, мөн тэтгэврийн шинэчлэлд санхүүгийн баталгаа бүрдүүлэх зэрэг өргөн хүрээний үр нөлөөтэй алхам бодитоор хэрэгжиж эхэлсэн байна.

Хуульд орсон гол өөрчлөлтүүд:

• Ашигт малтмалын тухай хуулийн 5.3–5.5-т төрийн эзэмшлийг тусгай төлбөрөөр орлуулах нөхцөлийг нарийвчлан зааж, 472.2-д тусгай төлбөрийг тооцох хувийг зааж, 472.3-т 5.0 хувиас хэтрэхгүй байх хязгаар тогтоосон.

• Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулийн 11.1.2-д хэд хэдэн шинэ заалтыг нэмж, хуримтлалын сангийн орлогын эх үүсвэрийг тодорхой болгосон. Үүнд:

  • Стратегийн болон цацраг идэвхт ашигт малтмалын нөөц ашигласны тусгай төлбөр,

  • Төрийн эзэмшлийн хувьцааны өөрчлөлтөөс үүдэх орлого,

  • Уул уурхайн олборлолтын өмнө төвлөрүүлсэн ногдол ашиг орно.

• Хуримтлалын сангийн орлого “дараах эх үүсвэрээс бүрдэнэ” хэмээн тод томруун болгон хуульчилсан.

Эдгээр өөрчлөлт нь хууль эрх зүйн хийдэл, давхардлыг арилгаж, баялгийн шударга хуваарилалтыг Үндсэн хуулийн үзэл баримтлалтай уялдуулан бодит ажил хэрэг болгон хэрэгжүүлж эхэлсэн нь нийгмийн өргөн хүрээнд эерэг үр дагавар авчрах алхам хэмээн үнэлэгдэж байна.