Эдийн засагчид: Дарон Ажемоглу, Саймон Жонсон, Жеймс Робинсон гурав улс орнуудын амжиргааны төвшний ялгааны шалтгааныг  судалсандаа 2024 оны Нобелийн дурсгалд зориулсан шагналыг авцгаалаа. Эдийн засгийн Нобельтнуудын  яагаад зарим  орнууд баян нөгөө нэг нь ядуу вэ гэсэн судалгаа юугаар чухал гэтэл зарим шинжээчид тэдний судалгааг практик дээр хэрэглэх боломжгүй гэнэ вэ?

Улс орнуудын хоорондын амьдралын  төвшин яагаад  асар их ялгаатай байна вэ гэдгийн шалтгааны судласан Дарон Ажемоглу, Саймон Жонсон, Жеймс Робинсон гурав 2024 оны эдийн засгийн Нобель авлаа гэж Стокгольмын  Каролины их сургуулийн Нобелийн хороо зарласнаар Нобелийн шагналын долоо хоног  даваа гарагт төгслөө.
Дэлхийн хамгийн баян орнуудын 20% нь  хамгийн ядуу орнуудын 20%-иас 30 дахин  баян байна. Түүгээр ч барахгүй тэр бүлгүүдийн ялгаа нь буурахгүй харин яагаад өснө вэ? өснө вэсамых богатых стран мира почти в 30 раз богаче, чем 20% Ядуу орнууд  баян болж байгаа ч  хамгийн цэцэглэж буй орнуудыг яагаад гүйцэхгүй байна вэ?  Энэ жилийн шагналтнууд  амьдралын тийм ялгаанд  шинэ тайлбар өглөө. Үүний гол шалтгааны нэг нь  нийгмийн институцийн  тогтвортой бүтцийн ялгаа гэнэ.  Европын колончлогчдын тогтоосон янз бүрийн улс төр, эдийн засгийн  системийг авч үзээд Дарон Ажемоглу, Саймон Жонсон,  Жеймс Робинсон нар нийгмийн  институци болон улс орны цэцэглэлтийн хоорондын холбоог үзүүлж чадлаа. 
 "Хууль эрх зүй ба институци  дээдлэгдэх нь сул орнууд хүн амаа мөлждаөг орнууд  өсөлт хөгжил гаргадаггүй,  сайжрахгүй байгааг  шагналтнуудын судалгаа бидэнд ойлгоход тусаллаа” хэмээн шагналын хороо тайлбарлав.
Орчин үеийн  агуу зорилтуудын нэг нь “ улс орнуудын хоорондын  ашгийн асар их ялгааг” арилгах явдал. Энэ зорилтыг биелүүлэхэд олон нийтийн институци  чухал гэдгийг шагналтнууд харууллаа хэмээн Хорооны дарга Якоб Свенссон тайлбарлав..

 Дэлхийн шилдэг эдийн засагчдын нэг
Саймон Жонсон 1963 оны нэгдүгээр сарын 16-нд  Их Британийн Шеффилд хотод төржээ. Эдийн засгийн ухааны докторын зэргийг Массачусетсийн технологийн дээд сургуульд, магистрын зэргийг Манчестерын их их сургуульд, бакалаврын зэргээ Оксфордын их сургуульд тус тус хамгаалжээ.
Саймон Жонсон  орчин үеийн хамгийн  гарамгай эдийн засагчдын тоонд ордог. 2007-2008 онуудад  ОУВС-гийн эдийн засгийн зөвлөх ба түүний судалгааны төвийн захирал байв. Мөн тэрээр Эдийн засгийн  судалгааны  Үндэсний товчооны Африкийн төслийн захиргааг үүсгэхэд оролцжээ.
Одоо Жонсон  Массачусетсийн технологийн дээд сургуулийн профессор бөгөөд Петерсоны  олон улсын эдийн засгийн хүрээлэнгийн шинжлэх ухааны ахлах  ажилтан. Жонсон хувийн амьдралаа  интернэтээр рекламддаггүй харин Х сүлжээгээр өөрийн салбарын эдийн засаг улсс төрийн үйл явдлыг  идэвхитэй сурталчилдаг. Эрдэмтэн эхнэр, хоёр охиноо хамт Вашингтонд амьдаг нь тодорхой болсон байгаа. 
Онигооны хорхойтон 
Дарон Ажемоглу Станбулд 1967 онд төржээ. Түүний эцэг  Кеворк Ажемголу  турк хүн ба хууль зүйч, Станбулын их сургуульд багшилж байжээ. Эх Ирма нь армян  эмэгтэй  Туркийн нийслэлийн армян бага сургуулийн захирал байжээ. 
“Янз бүрийн төвшний ялгаварлан гадуурхалттай тулгарч байсан. Гэхдээ  би  хэзээ ч  итгэл муу, эсвэл аюул мэдэрээд байсангүй. Би  өөр гэдгээ ямагт мэдэрч ирсэн” гэж тэр Financial Times сонинд ярьсан байгаа, Ахлах ангиас тэр эдийн засгийг сонирхож ирснээ бас ярив. Тэр үеэр Туркт  төрийн эргэлт гарч засагт  генерал 
Кенан Эврен гарч ирэн  цэргийн дэглэм тогтоожээ. Туркийн олон хүмүүс  эрс ядуурсан байдаг. 
“Би тэр асуудлыг өөрийн хэмжээнд судлан сонирхож ер нь эдийн засагч болохоор шийдсэн” гэж Ажемоглу тайлбарлав. Дарон Ажемоглу 1089 онд  британийн Йоркийн их сургуульд бакалавр, 1990—1992 онуудад Лондоны эдийн засгийн сцргуульд докторын зэргийг хамгаалжээ Түүний судалгааны гол чиглэл нь технологийн иноваци болсон юм.  Хэдийгээр тэр нь  ашиг тустай ч  “технологи  нигмийн тодорхой хэсгийг ядууруулдаг” гэж тэр их ярьдаг. 
Өөрийн энэ санааны жишээ болгон  ирээдүйн фабрикийн тухай “Фабрикт зөвхөн нохой, хүн хоёр л ажиллана. Хүн нь нохойгоо хооллож, нохой нь хүнийг тоног төхөөрөмжөөс хүнийг хөөнө” гэсэн онигоо ярьж өгчээ.
Дэлхийн хэмжээний сэтгэгч
Британийн эдийн засагч бөгөөд улс төр судлаач Жеймс Алан Робинсон 1960 онд төржээ. Сургуулиа төгсөөд тэр  шууд л эдийн засгийг сонирхож суралцаж эхлэв. Тэр Лондоны эдийн засаг, улс төрийн сургуульд бакалавр хамгаалсан ба хожим Уорикийн ба Йелийн их сургуулиудыг дүүргэжээ.
1992 онд докторын зэрэг хамгаалахын өмнө Австралийн Мельбурны их сургуульд багшилжээ. Дараа нь Өмнөд Калифорнийн их сургуульд багшлаад хожим Харвардад профессор болсон байна.
Робинсоныг  2012 онд Америкийн урлаг, шинжлэх ухааны академийн гишүүнээр сонгожээ. Британийн  Prospect  сэтгүүл 2013 онд Робинсоныг “дэлхийн хэмжээний сэтгэгчийн нэг” гэж нэрлэжээ. Эрдэмтэн  аялаж явах их дуртай нэгэн гэнэ.