Ковид-19 тахлын өмнө томуугийн вирус, титэмт вирус, риновирус зэрэг олон нийтийн дунд тархдаг улирлын чанартай амьсгалын замын өвчлөлийн эсрэг вакцинаас өөр хамгаалалт байдаггүй байв.

Цар тахлын эхний хоёр жилийн хугацаанд хүмүүс RSV гэгддэг томуугийн болон амьсгалын замын вирусаас бараг л чөлөөлөгдсөн. Олон хүмүүс өнгөрсөн хоёр жил өвдсөнгүй, магадгүй ихэнх хүмүүс бараг анх удаа өвөл ханиад хүрээгүй байх. Энэ нь хүүхдүүдийн хувьд ер бусын тохиолдол байж магадгүй юм. Ковидын үед томуу, томуу төст өвчний дэгдэлт нь ердийнхөөс хамаагүй бага байсан юм.

Одоо эдгээр вирусууд эргэн иржээ. Өвөл нэгэнт ирсэн учраас хүүхдийн эмч, эмнэлгүүд RSV-тэй залуу өвчтөнүүдийн шилжилт хөдөлгөөнийг мэдээлж байна. Ханиад томууны тохиолдол ихсэж байна. Гэхдээ яагаад эдгээр вирусууд өмнөх жилүүдэд алга болсон бэ? Энэ нь ханиад томууны улиралд юу гэсэн үг вэ? Энэ өвөл “гурвалсан өвчин” гарах уу? зэрэг олон асуулт бидэнд хүлээлт хэвээрээ байна. 

Баярын улирлын үеэр вирус хэрхэн нэмэгдэж, эсвэл унадаг динамикийг ойлгох нь ийм олон хүмүүс, ялангуяа бага насны хүүхдүүд яагаад одоо өвдөж байгааг тайлбарлахад тусална. Эрдэмтэд өнгөрсөн тахал өвчний үед шинэ вирус одоо байгаа вирусын эргэлтэд нөлөөлж болохыг ажигласан. Үүний нэг жишээ бол томуугийн вирус юм. 1957, 1968, 2009 онуудад тохиолдсон томуугийн сүүлийн гурван тахлын үеэр хүний ​​хувьд шинэ байсан томуугийн А вирус нь тухайн үед аль хэдийн тархаж байсан томуугийн зарим вирусыг сольж, улмаар хуучин вирус устаж үгүй ​​болжээ.

Дэвид Уоллес Уэллсийн нэг тооцоогоор жил бүр 100,000 америк хүн коронавирусийн улмаас нас барж магадгүй гэж бичсэн байна. Үүнийг зогсоохын тулд вакцинжуулалтыг нэмэгдүүлэх, тогтвортой байлгах бүтээлч хүчин чармайлт шаардагдана. Иммунобиологич Акико Ивасаки шинэ вакцинууд, ялангуяа хамраар хийх вакцинууд хариултын нэг хэсэг байж магадгүй гэж бичжээ.

Эрдэмтэд яагаад ийм зүйл болдгийг бүрэн ойлгоогүй байгаа ч хэд хэдэн шалтгаан байж магадгүй юм. Нэгдүгээрт, шинэ бөгөөд ноцтой вирус гарч ирэхэд хүмүүс зан үйлээ өөрчилдөгтэй холбоотой. Ковид-19 тахлын эхэн үед хүмүүс маск зүүж, дотор илүү их цагийг өнгөрөөж, олон улсын аялал жуулчлалыг хязгаарлаж эхэлсэн. Энэ нь ерөнхийдөө амьсгалын замын вирусын тархалтад ихээхэн нөлөөлж, өртөмтгий хүмүүсийн тоог бууруулсан байж магадгүй юм.

Хоёрдугаарт, томуугийн А вирус зэрэг вирусууд хоорондоо нягт холбоотой байвал хөндлөн реактив дархлаа гэж нэрлэгддэг зүйл байж болно. Энэ нь шинэ вирусын хэсгүүд нь хүн амын дунд тархаж буй вирусуудтай төстэй үед тохиолдож болно. Хуучин вирусын эсрэг өмнөх дархлаа нь шинэ вирусээр халдварласнаар мэдэгдэхүйц нэмэгддэг. Юу гэсэн үг вэ гэвэл, шинэ вирустэй харьцуулахад хуучин вирусын эсрэг дархлааг бэхжүүлж, хуучин вирусыг устгаж болзошгүй юм.

Мөн нэг вирусын халдвар нь хүний ​​төрөлхийн, өвөрмөц бус дархлааны системийг идэвхжүүлдэг гэж үздэг. Энэ нь нянгийн эсрэг бие махбодийн хамгаалалтын эхний шугам бөгөөд энэ систем өөр вирусын халдвараас түр зуур хамгаалалт болдог. Жишээлбэл, 2021 оны 12-р сард АНУ-д томуу богино хугацаанд сэргэсэн боловч өвлийн эхэн сард Omicron BA.1 долгион гарч ирснээр энэ нь давж гарсан бололтой. Омикроны давалгаа намжиж, богино хугацааны төрөлхийн дархлаа энд нөлөөлсөн байх үед томуугийн тохиолдол дахин өссөн.

Хоёр жил гаруй хугацаанд SARS-CoV-2-аас цааш вирусын эргэлт харьцангуй дутмаг байгаа нь хүн амын дархлаа хэвийн хэмжээнээс доогуур, хүмүүс вируст илүү өртөмтгий байна гэсэн үг. Ялангуяа хүүхдүүдийн хувьд яг л энэ болоод байна. Олонх нь тахлын үед төрсөн бөгөөд вирусын халдварт өртөөгүй зэрэг нь энэ өвөл илүү өртөмтгий болох эрсдэл болно. Цаг хугацаа өнгөрөх тусам бидний дархлаа сулардаг тул халдварын өмнөх халдварт өртсөн насанд хүрэгчид мэдрэмтгий хэвээр байна.

Хэдийгээр энэ өвөл яг юу болохыг таамаглахад хэцүү ч амьсгалын замын вирусээр өвчлөх хүн олон байх магадлалтай. Хүүхдүүд ойрын нэгээс хоёр жилийн хугацаанд илүү их өвчнөөр өвдөж магадгүй бөгөөд энэ динамик бол хэвийн хэмнэл рүү орохоос өмнө үеийг илэрхийлж байгаа юм.

Коронавирус нь удаан хугацааны турш давамгайлсан бөгөөд ноцтой аюул заналхийлсэн хэвээр байгаа ч вакцинжуулалт, халдвараас хамгаалах суурь дархлаа эрс нэмэгдсэн. Мөн эмчилгээ хийх боломжтой. Тиймээс Ковид-19-ийг үүсгэдэг вирус болох SARS-CoV-2 дээр нэмээд одоо хүмүүсийн харьцдаг эргэлдэж буй вирусуудад нэмэгдэж байгаа ч түүний үхэх чадвар нь цаг хугацааны явцад буурсаар байх ёстой (илүү аюултай хувилбараас бусад). Яг одоо АНУ-д өдөрт 300 орчим хүн ковидоос болж нас барсаар байна. Гэвч урт хугацаанд энэ нь тухайн улиралд эргэлдэж буй өөр нэг вирус болж, заримдаа халдварын хувьд өрсөлдөөнд ялагдаж магадгүй юм.

Дэлхий нийт цар тахлын үед вирус, дархлааны талаар маш их зүйлийг мэдэж авсан бөгөөд амьсгалын замын вирусын халдварыг ерөнхийд нь хэрхэн хянах талаар ярилцах цаг болжээ.

Эдгээр вирус нь эрүүл мэндийн систем, эдийн засагт ихээхэн дарамт учруулдаг. Зөвхөн томуугийн вирус нь АНУ-д жилд 50,000 орчим нас барах шалтгаан болдог. Ялангуяа сургуулиудын агааржуулалтын системийг сайжруулах зэрэг арга хэмжээнд хөрөнгө оруулах нь амьсгалын замын олон вирусын тархалтыг бууруулж чадна. Нийтийн тээврийн хэрэгслээр амны хаалт зүүх нь халдвар ихтэй үед таныг хамгаалж чадна. Өвчтэй үед гэртээ үлдэхийг хатуу дагаж мөрдөх, мөн хүмүүс гэртээ үлдэх гэдэг сонголтыг эдийн засаг болон боломжийн хувьд хийх боломжтой байх бодлогыг дагаж мөрдөх нь халдварыг мэдэгдэхүйц бууруулж чадна.

Амьсгалын замын вирусын халдвар, халдвар дамжихаас сэргийлдэг шинэ вакцинууд шаардлагатай байгаа ч тэдгээрийг ашиглахад олон жил шаардлагатай байж магадгүй юм. Энэ хооронд ханиадны вакцин болон шинэчилсэн Ковид-19 вакцинд хамрагдаарай, энэ нь өвчин, ялангуяа хүнд өвдөхөөс ихээхэн хамгаална. Хэрвээ та хэзээ вакцинд хамрагдах вэ гэж асууж байвал одоо л хийлгэдэг цаг нь гэж хариулъя. 

А.Долгор