"Айдасгүй байх нь хайрын хайж буй зүйл" гэж Ханна Арендт хайр дурлал, айдастайгаа хэрхэн амьдрах тухай гайхалтай бүтээлдээ бичжээ.

Тэрээр "Айдастайгаа зохицож, ийм айдасгүй байх нь ирээдүйд хүлээгдэж буй үйл явдлуудад ганхах боломжгүй бүрэн тайван байдалд л байдаг... Иймээс цорын ганц хүчинтэй цаг бол одоо, энэ цаг юм" хэмээн тодотгожээ.

Айдсаас ангижрах эм, хайр дурлалын тигль болох оршихуйн тухай энэхүү ойлголт нь хүний зүрх сэтгэлтэй адил, холбоо хүслийн ил задгай хэвлийд хүлээгдэж буй алдагдлын ирийг анх мэдэрч байсан ухамсар шиг эртний зүйл юм.

Энэ нь олон мянган жилийн түүхтэй Буддын шашны гүн ухааны төвд байдаг бөгөөд Вьетнамын Буддын шашны агуу багш, энх тайвны төлөө тэмцэгч Тич Нхат Ханхын "Айдас: Шуургийг даван туулахад чухал мэргэн ухаан" номонд гайхалтай практик байдлаар дахин сэргэж байна. Тич Нхат Ханх өдгөө 90 гаруй настай бөгөөд одоо хүртлээ энэхүү номоо сургаалаараа баяжуулж, арвижуулж, хүчирхэгжүүлсээр байна.

Буддын шашны ерөнхий хэв маягийн хувьд ээдрээтэй зүйлтэй энгийн байдлаар нөхөрлөж, асар их нинжин сэтгэлийг цацруулдаг асар их мэргэн ухааны сарнайн хайрцганд бэхлэгдсэн энгийн үгсийн онцгой авьяасаараа Тич Нхат Хан ийн бичжээ. 

"Бидний дотор агуу их, сурсан дадал болсон айдас байдаг. Бид олон зүйлээс айдаг. Өөрсдийнхөө үхлээс, хайртай хүмүүсээ алдахаас, өөрчлөлтөөс, ганцаараа байхаас... Анхаарал хандуулах дадлага нь айдасгүй байдалд хүрэхэд тусалдаг.  Зөвхөн энд, одоо л бид бүрэн тайвшрал, бүрэн аз жаргалыг мэдэрч чадна... Буддизмын практикт энэрэнгүй сэтгэл, хайр, айдас, уй гашуу, цөхрөл зэрэг бүх оюун санааны тогтоц нь органик шинж чанартай болохыг бид харж байна. Бид тэдний хэнээс ч айх шаардлагагүй, учир нь өөрчлөлт үргэлж боломжтой байдаг" хэмээжээ. 

Иймэрхүү хувиргалт нь зөвхөн оюун санаандаа дасгал хийх замаар л бий болох боломжтой ба тийм ч хэцүү биш юм.

"Хэрхэн хайрлахаа мэдэхгүй хайрлах нь хайртай хүнээ шархлуулдаг" гэсэн сургаалын дагуу тэрээр энэхүү хувиргах бясалгалыг "өөртөө болон хайртдаа аз жаргалын үрийг услах замаар айдас, зовлон зүдгүүр, ганцаардлыг өөрчлөхөд үр дүнтэй" гэсэн дөрвөн тарни болгон холбосон аж.

Залбиралаас ялгаатай нь тарни нь гадны ямар нэгэн зүйл эсвэл хэн нэгэнд ханддаггүй бөгөөд итгэл найдварын объектыг хамгийн тод мөн чанарт нь хүртэл нэрэхэд зориулагдсан байдаг. Энэ нь өөрөө итгэл найдварыг зорилго болгон хувиргаж, илүү хэрэгжих боломжтой болгодог төдийгүй Декарт айдас, итгэл найдвар хоёрын амин чухал харилцааг авч үзэхдээ сануулж байсан тайвшралаас аварсан юм. Тиймээс тарни бол ид шидийн сэтгэлгээний нэг хэлбэр биш, учир нь ийн нэрэх нь үг хэллэгээрээ нөхцөл байдлыг хэрхэн өөрчилдөг ид шидийн мэдрэмж байдаг ч энэ нь бүхэлдээ практик ид шид юм. Учир нь тарни нь зүгээр л тодруулж, төвлөрүүлж, мөн зорилгыг ариусгадаг бөгөөд бүх утга учиртай өөрчлөлтүүд нь зорилготой, чин сэтгэлээсээ ханддаг.

Тич Нхат Хан ингэж бичжээ...

"Тарни бол нэгэнт хэлсэн тохиолдолд нөхцөл байдлыг бүхэлд нь өөрчилж чадах шидэт томъёолол юм. Энэ нь биднийг өөрчилж чадна, бусдыг ч өөрчилж чадна. Гэхдээ энэ шидэт томьёог төвлөрч, бие, оюун ухаан нэгдмэл байдлаар ярих ёстой. Энэ байдалд таны хэлсэн зүйл тарни болно" хэмээв.

Энэхүү үзэл баримтлалын хүрээнд тэрээр айдсыг хайр болгон хувиргах дөрвөн тарнийг санал болгож, "Өөрийн оршихуйг өргөх тарни"-аас эхэлжээ. Симон Вейлийн дараах үеийнхэн "анхаарал бол өгөөмөр сэтгэлийн хамгийн ховор бөгөөд хамгийн цэвэр хэлбэр" гэж тэрээр бичжээ.

Хайртай хүндээ өгөх хамгийн үнэтэй бэлэг бол таны жинхэнэ оршихуй юм. Тиймээс эхний тарни нь маш энгийн: "Хонгор минь, би чиний төлөө энд байна".

Энэхүү тарни нь хэдийгээр энгийн мэт санагдаж болох ч бидний хайр дурлалын чадвар оршдог оршихуйн чадавхийг хөгжүүлэх нь өдөр тутмын амьдралыг нөмөрч, биднийг нүүлгэн шилжүүлдэг эрэлт, сатаарлын давалгааны эсрэг маш хэцүү гэдгийг сануулж байна.  

Нэгэнтээ зохиолч Толстой “Хайр бол зөвхөн одоогийн үйл ажиллагаа” гэж хэлснээс хойш зуун жилийн дараа Тич Нахат Хан бидний зүрх сэтгэлийн хамгийн том нөөц болох бидний хүч чадлын хамгийн том эх сурвалж, айдсаас ангижрах хамгийн хүчирхэг эм бол бидний дамжуулан өгөх хайрын чанар гэдгийг бидэнд сануулж байна. 

Бидний оршихуйн чанар...

Та хэн нэгэнд хайртай бол тэр хүнд санал болгож чадах хамгийн сайн зүйл бол таны оршихуй юм. Хэрэв та байхгүй бол яаж хайрлах вэ? Өөртөө эргэн ирээд, [тэдний] нүд рүү хараад, "Хонгор минь, чи ямар нэг юм мэдэж байна уу? Би та нарын төлөө энд байна". Та [тэдэнд] өөрийн оршихуйг санал болгож байна. Та өнгөрсөн болон ирээдүйн талаар санаа зовдоггүй, Та хайртынхаа төлөө байдаг. Та үүнийг бие болон оюун ухаанаараа нэгэн зэрэг хэлэх ёстой, тэгвэл та өөрчлөлтийг харах болно.

Ийм талст оршихуй нь дараагийн тарни болох "Хайртаа таних тарни"-ын урьдчилсан нөхцөл юм.

Хоёр дахь тарни нь "Хонгор минь, би чамайг тэнд байгааг мэдэж байна, би маш их баяртай байна" хэмээх аж.

Тэнд байх нь эхний алхам, нөгөө хүн байгаа эсэхийг таньж мэдэх нь хоёр дахь алхам юм. Та тэнд бүрэн дүүрэн байгаа учраас хайртынхаа дэргэд байх нь маш үнэ цэнэтэй зүйл гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Та хайртыгаа сэтгэл санаагаар тэврэн авбал тэр цэцэг шиг цэцэглэнэ. Хайртай байна гэдэг юуны түрүүнд байгаа гэдгээ хүлээн зөвшөөрнө гэсэн үг.

Эдгээр бие махбодгүй болсон цаг үед онцгой ач холбогдолтой бөгөөд тайтгарлын үүднээс тэрээр эдгээр тарнийг хайртынхаа биеэр байх шаардлагагүй, хол зайд, утас, кабель, дэлгэцээр дамжуулан хийж болно гэдгийг сануулж байна. Буддагийн тодорхойлсон хайр, энэрэл, баяр баясгалан, эрх чөлөө зэрэг жинхэнэ хайрын дөрвөн элементийг агуулсан бясалгал.

Гурав дахь тарни болох "Зовлонгоос ангижруулах тарни" нь Тич Нахат Ханын "тэврэх бясалгал"-ын атомын шагналаар томруулж, гүнзгийрүүлж болох ч дижитал зайнд бас өргөжүүлж болно. 

"Чамд туслахын тулд ямар нэгэн зүйл хийхээс өмнө ч гэсэн таны чин сэтгэлийн оршихуй аль хэдийн бага зэрэг тайвшралыг өөрөө өөртөө яаж ийгээд авчирдаг, учир нь бид зовж шаналж байхдаа хайртай хүнийхээ дэргэд байх маш их хэрэгцээтэй байдаг. Хэрэв бид зовж шаналж, хайртай хүн маань биднийг үл тоомсорловол бид илүү их зовдог. Тиймээс таны хийж чадах зүйл бол хайртдаа жинхэнэ оршихуйгаа харуулж, бүх сэтгэлээсээ тарни хэлэх явдал юм. "Хонгор минь, би чамайг зовж байгааг мэдэж байна. Тийм учраас би чиний төлөө энд байна" хэмээх аж.

Мөн энэ үед таны хайртай хүн аль хэдийн илүү сайн мэдрэх болно.

Таны оршихуй бол гайхамшиг, түүний өвдөлтийг ойлгох нь гайхамшиг бөгөөд та хайрынхаа энэ талыг шууд санал болгож чадна. Өөрийнхөө төлөө, амьдралынхаа төлөө, хайртай хүмүүсийнхээ төлөө үнэхээр тэнд байхыг хичээ. Чамтай нэг газар амьдарч байгаа хүмүүсийг таньж мэд, тэдний нэг нь зовж шаналж байхад дэргэд нь байхыг хичээ, учир нь чиний оршихуй энэ хүнд маш үнэтэй.

Дөрөв дэх бөгөөд сүүлчийн тарни болох "Тусламж гуйхаар сунгах тарни" нь өнгөцхөндөө өөртөө санаа зовсон мэт боловч үнэн хэрэгтээ бүх л аминч бус хайр, оршихуйгаас урган гарч ирдэг өөрийгөө халамжлах тигель юм. Энэ нь бас бидний хамгийн эмзэг газарт оршдог бөгөөд нэгэн зэрэг биднийг хамгийн тахир дутуу таяг дээрээ түшихэд түлхэж байдаг тул энэ дөрвийн хамгийн хэцүү нь гэж Тич Нахат Хан тэмдэглэжээ.

Тэрээр "Энэ тарни нь таныг зовж шаналж байгаа үед зориулагдсан бөгөөд таны хайрт таныг зовлонд учруулсан гэдэгт итгэдэг. Хэрэв өөр хэн нэгэн танд ийм буруу зүйл хийсэн бол чи бага зовох байсан. Гэхдээ энэ бол таны хамгийн их хайртай хүн учраас чи маш их зовж шаналж, хамгийн сүүлд тэр хүнээс тусламж гуйхыг хүсч байна... Тэгэхээр одоо эвлэрэх, эдгэрэхэд саад болж байгаа зүйл бол таны бардамнал юм. Буддагийн сургаалаар бол жинхэнэ хайранд бардам зан гэж байдаггүй.

Ингэж зовж зүдэрсэн үедээ хайртай хүн дээрээ очиж тусламж гуйх хэрэгтэй. Энэ бол жинхэнэ хайр. Бардам зан нь таныг холдуулахыг бүү зөвшөөр. Та бардам зангаа даван туулах ёстой. Та үргэлж түүн дээр очих ёстой. Энэ тарни нь үүнд зориулагдсан юм. Дөрөвдүгээр тарнийг хэлэхийн өмнө нөгөө хүндээ очихоосоо өмнө бие сэтгэлээ нэгдмэл байлгахын тулд эхлээд өөртөө дадлага хий: "Хайрт минь, би зовж байна. Туслаач".  Энэ нь маш энгийн боловч хийхэд маш хэцүү байдаг.

Б.Бүжлхамаа

www.themarginalian.org