x

Төр, хувийн хэвшлийн өрсөлдөөнд ялагч гэж байхгүй

Эргэн сануулахад, 1991 онд их хувьчлалыг цэнхэр, ягаан өнгөтэй хөрөнгө оруулалтын эрхийн бичгээр эхлүүлсэн төр өнөөдөр хувийн хэвшилтэй өрсөлдөж, чөлөөт зах зээлийн боломжийг хамгийн ихээр чөдөрлөж байна. Улсын өмч дангаараа ноёрхох үйл явц сүүлийн жилүүдэд улам эрчимжлээ.

Төртэй өрсөлдөж бизнес хийх, тогтвортой үйл ажиллагаа явуулна гэдэг туйлын амаргүй болсныг бизнес эрхлэгчид учирлан ярьж, өгүүлж байна. Баялаг бүтээгчдийн тэвчээр алдарч, тамир тэнхээ барагдаж эхэллээ. Цар тахлаас ч илүү дарамт, шахалтыг төр өөрөө үлгэрлэн үзүүлж, 30 жилийн ололт, амжилт тэр хэрээр бүдгэрч байна.

Татвар, нийгмийн даатгал, бусад төрлийн хураамж, шимтгэл, торгуул хэрээс хэтэрлээ. Хувийн хэвшлийн орон зай хумигдаж, харин төрийн талбар цар хүрээгээ улам тэллээ. Төр данхайсаар, төрийн өмч зузаарсаар байна. Хураадаг, төвлөрүүлдэг мөнгө нь нэмэгдлээ. 30 жилийн тэртээх ололтоо засаг төр өөрсдөө үгүйсгэн баллуурдаж, аж ахуйн үйл ажиллагаа руу давшин оров. Компани байгуулж, өөрөө өөртөө ажил олгогч нь боллоо. Ашигтай, хамгийн их мөнгө эргэлдэх салбарт төр БЭТ томилж, эрх дархаа үзүүлж байна. Төр хэмээх ганцхан тоглогч зах зээлд дураараа ийнхүү авирлан үлдэж, бусад нь буланд шахагдаж байна. Ийм орчин нөхцөл, уур амьсгал нийгэмд гүн гүнзгий бүрдсэн байхад гадаад дотоодын хөрөнгө оруулалт гэж яриад тусыг эс олно.

Хөрөнгө оруулалт их хол сонсогдож байгаа биз. Хөрөнгө оруулагчид энэ байдлаас дайжиж, Монгол Улстай түншлэх харилцаагаа хүртэл эргэн харж эхэлж байна. Хөрөнгө оруулалтын орчин ердөө сайжирсангүй. Төр хөрөнгө оруулалт татах ажлаа нэр төдий хийж, үргээх ажиллагааг санаатай, санаандгүй гарамгай зохион байгууллаа. Үр дүнд нь ам.долларын ханш 3500 хүрсэн. Хүний эрхэнд төр хамгийн ихээр халдаж зүрхэллээ. Хүмүүсийн ахуй амьжиргаа ч энэ хооронд дээшилсэнгүй, харин уруудлаа. Төрийн бизнес дэх оролцоогоо өргөжүүлж, олон салбарт охин компани байгуулж амжжээ. Бизнест төр л хөгжмөө захиалж, орлогын үүдийг ганцаараа эзэгнэж байна. Хувийн хэвшил энэ байдлаар устах нь. Чөлөөт зах зээл боомилогдож, төр бүхнийг нийгэмчилж байсан тэр үе дахин амилж, сэрж байна.

Хуульчлагдсан дарангуйлал бизнесийг мохоож, баялаг бүтээгчдийг өнөөдрийн буруутан, дайсан болгон харагдуулах ойлголтыг төр нийгэм рүү тасдан чулуудаж, олон нийтийн оюун санааг сэвтээн бохирдуулж байна. Реформ авчирсан бүхэн хэлмэгдэж, мөрөөрөө бизнес эрхэлж, ажлын байр бий болгосон, татвар хураамжаа үнэнч шударга төлж ирсэн хэсэг нь төрийн PR ажиллагааны ачаар олон нийтдээ ад үзэгдэж байна. Хөгжлийн банк, ЖДҮ-ийн сангаас зээл авч чадаагүй нь хохь болж байна. Хувийн хэвшил үгүй бол татвар үгүй. Татвар үгүй бол төр үгүй. Ажлын байр үгүй. Харамсалтай нь үүнийг төр огоорч ухаарсангүй бололтой. Өмчөө олон нийтэд хувьчлах бус өөртөө хуримтлуулан хурааж, эрх мэдлийн дарангуйллын нөлөөгөө үүгээр бэхжүүлж байна. Биржээр арилжаалах нь тунхаг төдий байсаар.

Улсын хэмжээнд төрийн өмчит болон төрийн өмчийн оролцоотой компани, төрийн өмчийн үйлдвэрийн газрын тоо 100 хол давсан. Тэд төсөвт алдагдал нэмж, улсад өр үүсгэж байгаа. Ашиг бус авлага нь өнөөдрийн төртэй холбогдсон компани, аж ахуйн нэгжийн нийтлэг дүр төрхийг илтгэнэ. Төрийн өмчит хувьцаат компаниудын нийт хөрөнгө 53 их наяд атлаа ашиг нь 300 тэрбумаар хэмжигдэнэ. Уул уурхайн гарын таван хуруунд багтах компаниуд энэ ашгийг бараг л дангаар бий болгож, үлдсэн 90 гаруй хувь нь алдагдал үйлдвэрлэнэ. Нийт төрийн мэдлийн 90 гаруй хувьцаат компанийн 45 хувь нь энэ байдлаараа дампуурах магадлал өндөр, 25 хувь нь санхүүгийн өндөр эрсдэлтэйд тооцогдож байна. Ийм судалгааг СЭЗИС-ийн Эдийн засаг, санхүү хариуцсан проректор хэлжээ.

Төрийн өмчит компаниудын үр ашгийг нэмэгдүүлэх, засаглалыг сайжруулах, ашигтай ажилладаг болгох гарц, шийдэл бол хөрөнгийн зах зээл. Нээлттэй, ил тод, сайн засаглалыг бэхжүүлэх, бизнесийн  зарчмаар орших орон зайг хөрөнгийн зах зээл бүрдүүлдэг гэдгийг “Монгол Шуудан”-гийн жишээ тод харуулдаг. Тус компанийн 34 хувийг биржээр дамжуулан 2016 онд олон нийт, ард иргэдэд хувьчилж байсан. Үр дүнд нь компанийн цэвэр ашгийн хэмжээ 10 дахин, хувьцааны үнэ нь тав дахин өссөн. Энэ жишгээр хөрөнгийн зах зээлд төрийн өмчид компаниудаа олон нийтийн компани болгож, баялгийн хуваарилалтыг оновчтой зохион байгуулах боломжийг бүрдүүлээсэй. Хувийн хэвшилтэй өрсөлдөж байгаа бүх төрийн өмчит компанийг олон нийтийн болгож өөрчлөх цаг ирсэн. Ингэснээр төрийн өмчит компаниудад салхи орж, хувийн хэвшилд орон зай гарна. Бизнес зах зээлийн жамаараа хөгжих, урагшлах үүд хаалга цэлийн нээгдэнэ. Хөрөнгийн зах зээл хөгжиж, төр ганцаараа баяжих бус улсаараа урагшлах боломж нэмэгдэнэ.

Эдийн засагч Р.Шинэгэрэл

iСанал болгох
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.
iРедакцийн сонголт
iШинэ мэдээ
З.Мэндсайхан: Оюу Толгойн хэлэлцээрийн баг удахгүй ирнэ 4 цаг 4 мин Мэдээж “Ар нь түүз!” 4 цаг 15 мин И-спорт болон оюуны спортын Азийн анхдугаар наадмыг 2027 онд зохион байгуулна 4 цаг 33 мин Улаанбаатарт өдөртөө 8 хэм хүйтэн 4 цаг 41 мин Аймгуудын өрсөлдөх чадварын 2026 оны тайлангийн үр дүнг танилцуулна 4 цаг 44 мин Д.Трамп Хятадад Ким Жөн Унтай уулзаж магадгүй гэв 4 цаг 49 мин Тайванийн Гадаад хэргийн сайд АНУ-д хоёр дахь удаагаа очжээ 4 цаг 54 мин Хятадын арбитр: Манай төрийн өмчит банкуудаас татсан зээлүүдийг “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн төмрийн хүдрийн уурхайд зохих ёсоор ашигласан байна 4 цаг 59 мин Д.Медведев улирлын хаалтын тэмцээнийг хожлоор эхлүүллээ 19 цаг 58 мин “Вояжер-1” сансрын төхөөрөмж түүхэн дээд амжилт тогтооход ойрхон байна 20 цаг 2 мин Голомт банк “Euromoney Awards”-ын дөрвөн төрөлд шилдгээр шалгарлаа 23 цаг 47 мин А.Ганбаатар: Сүүлийн арваад жил төсөв 4 дахин тэлсэн ч хэт үрэлгэн, хүнийхээ төлөө биш байна Өчигдөр 14 цаг 08 мин У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч байгаад шалгуулна Өчигдөр 13 цаг 56 мин “Тавантолгой түлш” ХХК 51.2 мянган тонн түлшний нөөцтэй байна Өчигдөр 08 цаг 47 мин Энэ онд 51 байршилд 63.47 км авто замыг шинэчлээд байна Өчигдөр 08 цаг 36 мин Монгол, НҮБ-ын харилцаа: Энхийг сахиулах ажиллагаанаас дэлхийн бодлого тодорхойлох оролцоо руу Өчигдөр 08 цаг 31 мин Ерөнхий сайд Н.Учрал 2027 оны улсын төсвийн онцлох шийдвэрүүдийг танилцууллаа Өчигдөр 08 цаг 22 мин Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх энхийг сахиулагчдыг төрийн одон, медалиар шагналаа Уржигдар 16 цаг 21 мин Хуситууд Йемений түр нийслэл Аден хот руу давшиж эхэлжээ Уржигдар 16 цаг 15 мин Оюутны гольфийн ДАШТ-д М. Буян-Эрдэнэ амжилттай оролцлоо Уржигдар 16 цаг 10 мин
iИх уншсан
Аймгийн заан Ц.Гонгорын нэрэмжит УАШТ-д Р.Омар түрүүллээ Ж.Шагжийн нэрэмжит олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болно... Монголын мөсөн сийлбэрчид Мадридын тэмцээнд түрүүллээ УИХ-ын дарга С.Бямбацогт БНСВУ-ын Үндэсний ассамблейн гишүүн... АН дотор угсарсан МАН-ын схем Д.Жаргалсайханыг Барилга, хот ... Э.Өлзийбаяр: Намын дотоод сонгуулийг МАН-тай нийлж луйвардса... Хууль зөрчиж хэрэг буцаасаар байгаа Дээд шүүхийг “байцаах” х... З.Мэндсайхан: Тэтгэвэр, цалингийн нэмэгдлээр дамжуулан ажлын... 1926-1930 онд Герман улсад суралцсан монгол залуучуудын боло... Цагаачд иргэдийн шинэ цуваа АНУ-ын хилийг чиглэв У.Хүрэлсүх: Гүтгэлэг худал болохыг нотлохын тулд ажлаа өгч б... “Герман, Франц улсад суралцсан анхны эмэгтэйчүүд” үзэсгэлэнг... Гавьяат тамирчин Э.Цэндбаатар 16 дараалан яллаа УИХ-ын чуулганаар 2027 оны төсвийг эцэслэн баталлаа Улаанбаатарт өдөртөө 4 хэм хүйтэн Дундаж давхаргын эсрэг хийж буй Монгол төрийн ужиг дайн Хуулийн төслүүдийн хэлэлцэх эсэх хэлэлцүүлгийг явууллаа Баруун болон төвийн аймгуудын ихэнх нутгаар цасан шуурга шуу... “Ерөнхийлөгчтэй, дээр нь эрх барьж байвал нам хагардаг” гэсэ... Монголын баг тамирчид “Дакар-2026” залуучуудын олимпоос хоёр...
Top