Өнгөрөгч пүрэв гаригт ЖДҮ-гийн хуралд модератороор ажиллалаа. ЖДҮ-ийн асуудал хурцхан байна. Намдах шинжгүй. Энэ угаасаа ч улам чангарах байх. Тэгэх ч ёстой. Угтаа Монголын нийт аж ахуйн нэгжийн 81 хувь, албан болон албан бус ажил эрхлэлтийн 67 хувийг шингээж байгаа ланжгар салбар.

Гэтэл үнэн хэрэгтээ, салбарын бүтээмж, үр ашигтай байдал тээр хойно үлдэж хоцорсныг ердөө дотоотын нийт бүтээгдэхүүний 17 хувь, экспортын 2 хувийг ЖДҮ-үүд бүрдүүлж байгаагаас бэлхнээ харж болно. Товчоор асар олон хүн, асар бага цалингаар, багахан ашиг бий болгохын төлөө борви бохисхийлгүй, институтын болон зах зээлийн олон саадуудыг давах нь давж, сөхрөх нь сөхөрч, зүтгэсээр л байна.

Тэгээд энэ салбар чинь хөгжих хэрэгтэй юм уу, үгүй юм уу, хөгжих бол яаж хөгжих, зөвхөн тогоон дотроо үзэлцээд байх уу, хажуу хөрш, гадаад далай руу гарах уу, яаж, хэзээ гэдгийг улс төргүйгээр, эрүүл саруулаар, судалгаа нотолгоотойгоор, “бүх талыг оролцуулсан” байдлаар уулзах цаг болсныг аль 10 сард ЖДҮХС-гийн сенсаци эхлэхээс өмнө бэлдэж эхэлсэн олон талт зөвлөлдөх уулзалтаа саяны нэгдүгээр сарын 17-нд зохион байгууллаа.

Зөвлөлдөх уулзалтаа тоймловол:

ТӨРӨӨС:

ЖДҮ-ийг хөгжүүлэхэд хэрэгцээтэй амьдралаас урган гарсан олон зүйл заалтыг тусгасан ЖДҮ-ийн тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга “Жидүү”-гийн их халуурлаас болоод таг гацсан байдалтай байна. Хэрэвзээ батлагдаад хөдөлвөл, хуулийн хэрэгжилтийг хангах, 2018-2022 онд хэрэгжих “Нэг суурин-нэг бренд бүтээгдэхүүн” хөтөлбөр эхэлж, хөдөө орон нутгийн ЖДҮ-ийг тал бүрээр дэмжих, хөдөөд ажлын байр бий болгох, бөглөрсөн эдийн засгийн цусны өтгөрөлтийг нь шингэлэх аж.

Гэхдээ заалнаас үеийн маань нэг бүсгүй яамны төлөөлөл рүү хандаж “Энэ шинэ хуулиас, энэ боломжуудаас чинь бүх талууд хуулийн дагуу, шударгаар үр шимийг нь хүртэх дээр баталгаа байгаа юу? Хэн хэнээс илүү энэ үеийнхэн хамгийн шударга бус нийгэмд амьдарч байна” гэсэн цөхрөлөөр далдалсан хөгжлийн гогцоо асуулт тавьсан ба хэнд ч тодорхой хариулт байсангүй.

ЖДҮ-ЭЭС:

Хөнгөлөлттэй санхүүжилтийн эх үүсвэр байхгүй, хүү өндөр зээлэнд дарамтлуулдаг, хүнээ тогтоож чаддаггүй, хамаг ноу-хаугаа зааж өгөөд алддаг, түүхий эдийн байнга өсч байгаа, төр нь дэмжихээс илүү тал бүрээр дарамталдаг гээд цээжин дээр бэлэн байдаг бэрхшээлээ ЖДҮ эрхлэгчид маань илэрхийлэхийн сацуу бахархмаар маш олон алхмууд аль хэдийн хийгдсэн байна. Эхнээсээ ЖДҮ-чид маань экспортод гараад эхэлжээ.

Үндэсний хээ угалз, чанар шингээсэн Улаанбаатар Хивс, уламжлалт дээлийг орчин цагийн нано технологиор бүрэн шинэчилсэн Хадлан дээл, дэлхийд цор ганц сүүнээс архи гаргадаг Монгол ухааныг орчин цагийн инновациар танигдахгүй болгож нэмүү өртөг шингээсэн “Шигүдэри” брендүүд аль хэдийн экспортод гарчээ. Бидэнд хамгийн ойр зах зээл Өвөрмонгол байна. Эрхэмлэл, таашаах сонголтын хувьд ар Монголын ахан дүүстэйгээ ижил амьдралын соёл, хэв маягтай бүхэл бүтэн 2.5 сая хүний зах зээл байна гэх мэтчилэн ЖДҮ талаас сонин ихтэй. Гадаадад танай бизнес гарах гэж байгаа бол масс биш өвөрмөц ховор бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг санал болгох, танайтай ижил бизнесүүдтэй кластер болж хорших, гарах зах зээл дээрээ маш сайн түнш, “нутгийн найз”-тай болох гэх мэт нарийн жорууд байна.

ХАНДИВЛАГЧДААС:

Манай нийгмийн энхэл донхолтой цаг үед хандивлагчдаас өгсөн зээл тусламж очоогүй салбар ховор ба тэдний сүүлийн үед нэлээд төвлөрч байгаа нь ЖДҮ. “Ядуурлыг бууруулах”, “төвлөрлийг сааруулах”, “эдийн засгийг солонгоруулах”, “эмэгтэйчүүд, орхигдсон бүлгийг чадавхжуулах” гээд олон зорилтын шийдэл нь эдийн засгийн чадавх, санхүүгийн эрх чөлөөт байдал, түүнд хүрэхэд нь туслах арга хэрэгслийг санал болгох гэдэг рүү хөгжлийн санаачлагууд чиглээд эхэллээ. Тиймдээ ЖДҮ эрхлэгчдийн хандаж болох хамгийн тодорхой төслүүд нь Европын Сэргээн Босголт Хөгжлийн Банкны “Жижиг дунд бизнесийн зөвлөх үйлчилгээ төсөл”, Дэлхийн банкны “Экспортыг дэмжих төсөл”, Азийн сангийн “Эмэгтэйчүүдийн бизнес төв” төслүүд байна.

ЗӨВЛӨХҮҮДЭЭС:

Бичлээс жижиг, жижгээс дунд, дундаас том бизнес болох, Монгол дахь томоосоо гадны зах зээл рүү гээд бүх түвшний бизнесийн хөгжилд амин сүнс нь өөрт хэрэгцээт зөвлөх үйлчилгээг мэддэг чаддаг мэргэжлийн зөвлөхөөс авах нь чухлыг бүх талууд ойлгожээ. Манайд зөвлөх үйлчилгээний бизнес хөгжөөд 10 гаран жил болж, энэ хооронд зөвлөхүүд нь ч өөрсдөө хөгжлийн, төлөвшлийн замыг туулж ирсэн. Гэхдээ энэ салбар төрийн оролцоо дэмжлэг гэхгүйгээр цэвэр зах зээлийнхээ зарчмаар ажиллаж, үнэ, чанараар үзэлцсээр одоо харьцангуй үндэсний чадавхитай зөвлөх компаниуд чиглэл чиглэлдээ бий болоод байна.

IT, санхүү, аудит, маркетинг, хүний нөөц, зах зээлийн судалгаа стратеги, инноваци гээд зөвлөхгүй ч салбар алга. Гэхдээ нэг л тодорхой зүйл байна. Гадагшаа гарсан, амжилттай яваа бүх ЖДҮ-ийн ард мэргэжлийн зөвлөх баг, зөвлөх компани байх ба одоо бүр Монголоор хязгаарлагдахгүй, Азийн зах зээл рүү зөвлөх үйлчилгээгээ гаргаад эхэлчихэж.

За товчхондоо ийм. Таван жилийн өмнө 9 м/кв жижигхэн түрээсийн оффист байгуулж, анхных нь захирлаар ажиллаж байсан МИРИМ Консалтант фирм маань аль хэдийн 100 давсан захиалагчийн судалгаа, зөвлөх үйлчилгээг гүйцэтгэж, салбарын хөгжилд өөрийн дуу хоолой, мэргэжлийн байр сууриа үзүүлж, ажлын байр бий болгож, улсад татвараа төлж, хариуцлагатай бизнес болон төлөвшиж байгааг харах бас урамтай байна.

ЖДҮ-гээр хамгийн идэвхтэй, шүүмжлэлт яриаг өрнүүлж байгаа МУИС-ийн Отгонтөгс багш маань хуралд ирэхдээ хэлсэн “Ийм шударга бус, ийм дампуу нийгэмд хүртэл манай ЖДҮ-лэгч нар гараад л ирж байна, тэгвэл бусад улс орон шиг бүх зүйл нь тодорхой, эрүүл саруул тогтолцоотой байсан бол бүр юу болох байсан бэ? Энэ олон ЖДҮ нар хэрэгтэй цагтаа хэрэгтэй дэмжлэгээ төрөөс авсан бол, тэр их татвар төлөгчдийн мөнгө шударгаар зарцуулагдсан бол юу болох байсан бол, алдагдсан боломжийн өртөг хэд вэ?” гэсэн асуултууд хэвээр байна.

ЖДҮ-лэгчид минь үзэлцээд байгаарай, яалт ч үгүй энэ улсын нэг хэсгийг та хэд нуруун дээрээ үүрч ирсэн, үүрч яваа, цаашид ч үүрнэ.

IRIM Судалгааны хvрээлэнгийн зөвлөх Л.Цэлмэгсайхан

“Монгол Улсын жижиг дунд бизнсийн хөгжлийн өнгөрсөн, одоо, ирээдүй: Зөвлөх үйлчилгээний үнэ цэнэ” форум