Британийн Баккингэмшир гүнлэгийн нэгэн хашааны буланд, хуучирч муудсан жижигхэн цагаан тоосгон байшин бий. Тэр давчуу, бүгчим өрөөнд дэлхийн хамгийн алдартай үлгэрүүд мэндэлсэн юм. Роалд Дал өглөө бүр “бяцхан урлан” руугаа явж ороод, дотроос нь түгжинэ. Халаалтгүй учир аяны хөнжлөөр бөгсөн биеэ ороон сууна. Өвдөг дээрээ өөрийн гараар хийсэн ногоон даавуу бүрээстэй самбар тавьж, зургаан ширхэг шар Dixon Ticonderoga харандааг нямбайлан үзүүрлэж бэлдэнэ. Гэрэл муутай харанхуй байшин нь хачин жигтэй “музей” гэмээр. Ширээн дээр өөрийнх нь ясны хэлтэрхий, олон жилийн турш идсэн шоколадныхаа цаасаар хийсэн том мөнгөлөг бөмбөг, байлдааны онгоцны жижиг загварууд өрөөстэй. Эдгээр “үзмэр” тэр чигтээ Роалд Далын хачирхалтай зан чанарыг илтгэдэг. Жишээ нь, Дал үе мөчний хүнд хагалгаанд орж, ясныхаа хэсгийг авахуулсан юм. Ихэнх хүмүүс эмнэлгээс гарахдаа эмнэлгээ мартахыг хичээдэг бол Дал харин эмчээсээ “Миний ясыг өгчих” гэж гуйж байгаад гэртээ аваад ирсэн байдаг.

Энэ бол хоёр метр орчим өндөр, бадриун атлаа өвчин зовлонд нэрвэгдсэн, хүүхдүүдийг дээдэлж, насанд хүрэгчдийг жигшдэг, дэлхийн хамгийн алдартай атлаа маш их зөрчилтэй зохиолчийн ертөнцөд нэвтрэх үүд хаалга. Роалд Дал гэж хэн байв? Тэрээр яагаад ийм хачирхалтай, заримдаа бүр зэвүүн байсан атлаа хүүхдийн сэтгэлийн гүн дэх нандин утсыг хөндөж чадсан бэ?

Зовлонгийн галд ширээгдсэн бага нас ба нисгэгчийн замнал

Роалд Далын амьдрал эхнээсээ л эмгэнэл, хатуужил дунд өрнөжээ. Норвеги гаралтай тэрээр Уэльст төрсөн бөгөөд гурван настайд нь эгч Астри, аав хоёр нь хэдхэн долоо хоногийн зайтай нас барсан юм. Boy намтар номдоо дурдсанаар, Британийн дотуур байртай сургуулиудын хатуу чанга дэглэм, багш нарын харгис шийтгэл түүний сэтгэлд насанд хүрэгчдийг “дарангуйлагч” гэж хардаг үзлийг суулгажээ.

Дэлхийн II дайн эхлэхэд Хааны нисэх хүчний (RAF) нисгэгч болов. 1940 онд Ливийн цөлд Gloster Gladiator онгоц нь осолдож, Роалд аймшигтай гэмтэл авчээ. Гавлын яс нь цуурч, нүүр нь танигдахын аргагүй болж, хэсэг хугацаанд хараагүй болсон байна. Going Solo номдоо үхэлтэй нүүр тулсан мөчөө маш нарийн дүрсэлсэн байдаг. Олон судлаач хожим бичсэн зохиолуудынх нь “хар хошигнол”, ер бусын төсөөлөл нь тархины гэмтэл болоод дайны аймшигтай холбоотой гэж үздэг. Тэрээр дайны талбарт үхэлтэй тулж, тагнуулын ажиллагаанд оролцож (Вашингтонд байхдаа Британийн тагнуулчаар ажиллаж, Ян Флемингтэй нөхөрлөж байв) явсан хүн. Ийм хатуу хөтүүг туулсан болохоор амьдрал тэмцэл, шударга бус байдал, заримдаа хатуу ширүүн шоглоом гэдгийг ойлгожээ.

Гэр бүлийн эмэгнэл ба "Адайр Роалд"

Далын хувийн амьдрал нь зохиолууд шигээ ээдрээтэй байлаа. Холливүүдын алдарт жүжигчин Патрисия Нилтэй гэрлэсэн ч тэдний амьдрал зовлон зүдгүүрээр дүүрэн байв. Охин Оливия нь долоон насандаа улаан бурхан өвчнөөр эндэж Далын зүрхэнд эдгэшгүй шарх үлдээжээ. Үүний дараахан нялх хүү Тео нь таксины осолд орж, тархиндаа хүнд гэмтэл авсан юм. Роалд энэ үед эмч нартай хамтран тархины шингэнийг гадагшлуулах тусгай хавхлага (Wade-Dahl-Till valve) бүтээлцсэн нь түүнийг инженерийн сэтгэлгээтэй, тэмцэгч хүн байсныг гэрчилнэ.

Гэвч мань эр гэр бүлдээ бол “хэцүү нөхөр” байлаа. Эхнэрээ харвалт өгсний дараа маш хатуу, заримдаа бүр бүдүүлэг байдлаар хөл дээр нь босгохоор “шахдаг” байв. Найз нөхөд, хамтран ажиллагсад нь зүгээр ч нэг “Адайр Роалд” (Roald the Rotten) гэж нэрлээгүй юм. Хэвлэлийн газрын ажилчдаа доромжлох, оройн зоог дээр зочдоо эвгүй байдалд оруулахдаа гаргууд. Түүний дотор аугаа энэрэл, асар их бардам зан зэрэгцэн оршдог байлаа.

Яагаад хүүхдүүд түүнд хайртай вэ?

Роалд Далын хүүхдийн зохиолуудын гол онцлог нь “шударга ёс”. Гэхдээ бидний мэддэг уламжлалт ёс суртахуун биш. Тэрээр зохиолоороо хүүхдүүдийг дээрэлхдэг, тэднийг үл тоомсорлодог насанд хүрэгчид (Матильдагийн эцэг эх, Хатагтай Транчбулл, Жеймсийн авга эгч нар) маш харгис, инээдтэй байдлаар шийтгэдэг.

Роалд Дал нэгэнтээ “Хүүхдүүд бол төрөлхийн зэрлэг. Тэднийг соёл иргэншилд сургах хамгийн хэцүү ажил” гэж хэлсэн байдаг.

• "Чарли ба Шоколадны      үйлдвэр":      Шунахай Августус Глуп шоколадан голд унаж, зөрүүд Верука Солт хогийн суваг      руу шидэгддэг. Гэтэл энэ явдал хүүхдүүдийг ямар их баясгадаг гээч. Дал “муу      хүмүүс зохих шийтгэлээ авах ёстой” гэдэг хүүхдийн сэтгэлийн гүн дэх хүслийг      мэдэрдэг байв.
• "Матильда": Энэ бол оюун ухаанаар хүчийг ялан      дийлж буй тууль юм. Тэрээр хүүхдийг зөвхөн “өхөөрдөм амьтан” бус бие      даасан, тэмцэгч гэж харж байлаа.

Роалдын насанд хүрэгчдэд зориулсан богино өгүүллэгүүд (жишээ нь: Tales of the Unexpected) нь тас хар. Секс, урвалт, аллага, хүний мөс чанарын муухай талуудыг егөөдөн дүрсэлдэг. Эндээс түүний сэтгэлийн зөрчил хийгээд нийгмийг хардаг хоржоонтой чадварыг бэлээхэн харна.

Хамгийн том маргаан

Бид Роалд Далыг ярихдаа сүүдэртэй талыг нь орхиж боломгүй. Тэрээр 1983 онд Literary Review-д Израилийн Ливан руу хийсэн довтолгоог шүүмжлэх явцдаа еврейчүүдэд маш хатуу үг хэлсэн юм. “Еврей хүний зан чанарт дайсагнал төрүүлдэг нэг зүйл байдаг... Гитлер шиг новш ч гэсэн тэднийг ямар ч шалтгаангүйгээр онилоогүй байх” гэж дэлхий нийтийг цочроосон юм.

Нас барахаасаа хэдхэн сарын өмнө The Independent-д өгсөн ярилцлагадаа “Би анти-Израиль байр суурьтай, би антисемит болсон” гэсэн байдаг. Эдгээрээс үүдэн өнөөдөр ч шүүмжлэлийн бай болдог. Тэдний гэр бүлийнхэн болон Roald Dahl Story Company 2020 онд түүний үзэн ядалтын шинжтэй мэдэгдлүүдийн өмнөөс албан ёсоор уучлал гуйсан. Тэрээр аугаа зохиолч боловч туйлширсан үзэлтэй, заримдаа үнэхээр “эвгүй” хүн байсныг энэ түүх гэрчилнэ.

Орчин үеийн цензур

Өнөөдөр Роалд Далын номуудыг "засах" оролдлогууд гарч байна. Puffin Books хэвлэлийн газар түүний номоос “тарган”, “царай муутай” гэх мэт үгсийг хасаж, орчин үеийн ёс зүйд нийцүүлэх гэж оролдсон нь бөөн маргаан дэгдээсэн. Салман Рушди тэргүүтэй зохиолчид үүнийг “утгагүй цензур” гэж үзсэн билээ. Далын зохиолуудын ид шид тэр “бүдүүлэг”, “хурц” хэллэгтээ оршдог. Түүнийг зөөлрүүлэх гэвэл бүтээсэн туурвисныг нь устгахтай адил билээ.

Роалд Дал гэж хэн бэ

Роалд Дал төгс хүн байгаагүй. Зөрчилтэй, бүдүүлэг, бүр үзэн ядмаар үзэл бодолтой, өвчин зовлонд шаналсан, гэр бүлийн зовлондоо баригдсан хүн байв. Гэвч өөрийнхөө сүүдэртэй талыг хүүхдийн төсөөлөл, шидэт ертөнц болгон хувиргаж чадсан юм.

Тэрээр бидэнд ертөнц аюулгүй газар биш гэдгийг сануулдаг. Гэхдээ тэрхүү аюултай ертөнцөд “ид шид” байгаа шүү гэдгийг ч бас хэлдэг. The Minpins номынхоо төгсгөлд “Эргэн тойрноосоо ид шидийг эрж хай. Яагаад гэвэл аугаа нууцууд үргэлж огт санаанд оромгүй газар нуугдаж байдаг. Ид шидэд итгэдэггүй хүмүүс хэзээ ч олж харахгүй” гэсэн байдаг.

Роалд Дал бол өөрөө нэгэн том нууц. Тэрээр харанхуй “бяцхан урлан”-даа хичээнгүйлэн үзүүрлэсэн харандаагаараа үлгэр гэхээсээ илүү хүний мөс чанарын гэрэлтэй ба сүүдэртэй талыг тууривдаг байлаа. Роалд Далыг үзэн ядаж болно гэхдээ, хүүхдийн нүдээр ертөнцийг харах гоц авьяасыг нь үгүйсгэж чадахгүй. Магадгүй “хачирхалтай, зөрчилтэй” араншин нь л Роалд Далыг дахин давтагдашгүй “Үлгэрч” болгосон биз ээ.

НЕПКО