Монголын ядуурлын парадокс.. нийлэлдээ би “төрийн өмчит компаниуд (ТӨК) зуу хол давж, тэдний гуравны нэг нь алдагдалтай ажиллан төсвийг сорж, хувийн хөрөнгө оруулалтыг шахаж байна. Эрчим хүчний үнийг татаасаар барьж байгаа нь хөрөнгө оруулалтын дохиог гажуудуулж, төсвийн алдагдлыг нэмэгдүүлж байна” гэж бодит байдлыг дүгнэсэн.

ТӨК-ийн одоогийн байдал

2025 оны байдлаар төрийн болон төрийн оролцоотой 109 компани байгаагийн бараг гуравны нэг буюу 43 нь архаг алдагдалтай, олонх нь гурван жил дараалан алдагдалтай ажиллаж, тэнцэл нь улаан гарсаар байна. 2024 онд ТӨК-үүд нийт 26 их наяд төгрөгийн орлого олсон ч, өр нь бараг хоёр дахин өсөж 11 их наяд төгрөгт хүрчээ. Энэ нь 2026 оны улсын төсвийн (32.9 их наяд) гуравны нэгтэй тэнцэж, нийт төрийн өрийн 24 хувийг эзэлж байна. Эрчим хүчний салбар хамгийн том “сорогч” болж, татаасын үнээр ажилласан компаниудын алдагдлыг төсвөөс нөхсөөр байна. 2024 оны 11-р сард тариф нэмсэн нь алхам болсон ч квази-төсвийн алдагдлыг бүрэн арилгаагүй хэвээрээ.

Яагаад үр ашиггүй ажилладаг бэ? Шалтгаан нь бүтэц, улс төрийн шинжтэй. Хувийн компаниуд ашиг, өрсөлдөөнөөр удирддаг бол ТӨК-үүд “зөөлөн төсөв”-ийн дор ажилладаг: алдагдлыг татвар төлөгчдийн мөнгөөр, эсвэл балансын гадна баталгаагаар нөхдөг. Удирдлагад улс төрийн томилгоо хийж, гүйцэтгэлээс илүү ивээн дэмжихэд анхаардаг. Эрчим хүч, тээвэр, уул уурхай зэрэг гол салбаруудад өрсөлдөөн байхгүй тул зардлаа бууруулах, шинэчлэх дарамтгүй. Эрчим хүчний татаас хөрөнгө оруулалтын дохиог гажуудуулж, хувийн хөрөнгө оруулагчдыг зайлуулж, төрийг “сорогч” болгож байна. Үр дүн нь: төсвийг сорж, хувийн салбарыг боомилж, уул уурхайн орлогоос хамааралтай эдийн засгийн эмзэг байдлыг нэмэгдүүлсээр байна.

Амлалт их, үйлдэл тэг: Улс төрийн мөнгөний булаг. 1990-ээд оноос хойш бүх засгийн газар ТӨК-ийг шинэчлэх, хувьчлахыг амлаж ирсэн ч тоо нь улам нэмэгдэж ирлээ. Эхний ваучер хувьчлал зарим хөрөнгийг иргэдэд өгсөн ч стратегийн компаниуд төрийн мэдэлд үлдсэн. 2000-аад оноос эхлээд олон удаа төлөвлөгөө зарлаж, сүүлийн үед 18–20 компанийг 2028 он гэхэд хувьчлах, Монголын Хөрөнгийн Бирж (МХБ)-ээр 10–66 хувийг нь борлуулж 3.7 их наяд төгрөг татах амлалт өгсөн. Эрчим хүчний 44 компанийг нэгтгэсэн “Эрчист Монгол” холдинг гэх компани бодит өөрчлөлт гаргаж чадалгүй, элгээрээ хэвтэв. Учир нь энгийн: ТӨК-үүд бол төрийн эрх баригч нам, төрийн албан хаагчдын мөнгөний найдвартай эх үүсвэр болдог. Намдаа үнэнч хүмүүст ажлын байр, холбоотнуудад гэрээ, тодорхойгүй худалдан авалт, ногдол ашиг зэргээр улс төрийн сүлжээг санхүүжүүлдэг. Энэ сонирхлын бүлэг (улс төрчид, өндөр албан тушаалтнууд, дотор нь ажиллагсад) өөрчлөлтийг эсэргүүцдэг тул амлалт нь сонгуулийн жүжиг болдог. 

Амжилттай туршлагууд : Энэ мухардалыг зоригтой хувьчлалаар задлах боломжтой. Жишээ нь: Их Британид Маргарет Тэтчерийн British Airways (BA)-ийн хувьчлал. 1980-ээд оны эхээр том алдагдалтай, олон ажилтантай төрийн агаарын тээвэрлэгч байсан BA-г 1987 оны 2-р сарын 11-нд Лондонгийн Хөрөнгийн Биржээр олон нийтэд хувьцаа гаргахад 11 дахин олон захиалга авчээ. Хувьчлалын дараа ажилтны тоо буурч, зорчигч өсөж, нислэг цагтаа эхлэх чадвар огцом сайжирч (70%-иас 85% хүртэл), үйлчилгээний гомдол хоёр дахин буурсан. Дэлхийн хамгийн ашигтай, нэр хүндтэй агаарын тээвэрлэгч болж, “Дэлхийн хамгийн дуртай агаарын тээвэрлэгч” компани болж алдаршжээ. 

Шинэ Зеланд ТӨК-үүдээ корпораци болгоод хувьчилснаар алдагдлаа ашиг болгосон. Чили эрчим хүчний салбараа хувьчилж, зохицуулалттайгаар хөрөнгө оруулалт татан, алдагдлаа хоёр дахин бууруулсан. Кенид KenGen, Safaricom-ыг хэсэгчлэн IPO хийж, Хөрөнгийн биржийг идэвхжүүлж, үр ашиг нэмэгдүүлсэн. Монголд ч “Монгол Шуудан”-гийн хэсэгчлэн хувьчлал захиргааг сайжруулж, үнэлгээг өсгөсөн амжилттай жишээ бий.

Монголд хэрэгжүүлэх нь: МХБ-ээр ТӨК-ийн хувьцааг олон нийтэд гаргах нь хувийн капитал, мэргэжилтэй удирдлага татах, зах зээлийн хяналт тавих, иргэдэд өмчлөх боломж олгох, дотоодын хөрөнгийн зах зээлийг гүнзгийрүүлэх олон зорилтыг нэгэн зэрэг шийднэ. Стратегийн салбарт “алтан хувьцаа” үлдээж, эрчим хүчний үнийг бодит өртөгт хүргэх, бие даасан ТУЗ, сайн засаглалын хууль, төсвийн эрсдэлийг хянах зэрэг нэмэлт арга хэмжээ зайлшгүй.

Үр дүнд нь ТӨК-үүд төсвийг сорохоо зогссоно, эрүүл мэнд, боловсрол, дэд бүтцэд оруулах мөнгөтэй болж, эрчим хүч, ложистикт хувийн хөрөнгө оруулалт урсана. Ил тод, авлигаас сэргийлсэн, МХБ-ээр дамжуулсан жинхэнэ хувьчлал явуулж чадвал ТӨК-ууд алдагдалтай “сорогч”-оос өсөлтийн хөдөлгүүр болно.

Монгол Улс дутуу хагас хувьчилсан маягаар дахин арван жил алдах ёсгүй. ТӨК-ийг шинэчлэх нь зөвхөн эдийн засгийн шаардлага биш — төсвийн бие даасан байдал, хувийн салбарын идэвхжил, урт хугацааны хөгжлийн үндэс юм. 

Түргэн шийдэж, шуурхай хөдлөх цаг шүү.

Д.Жаргалсайхан, baabar.mn