Улиран одож буй 2020 он цар тахал дунд өнгөрч байгаа ч үүнээс дутуугүй нэгэн үйл явдал улс төрийн хүрээнд өрнөсөн нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийг уландаа гишгэн “Улс төрийн өшөө авах зорилго”-оор нэр дэвшигчдийг хорьсон шүүгч нарын асуудал юм.

Үндсэн хуульдаа нэмэлт, өөрчлөлт оруулан нэг жил болоогүй байхад эцэг хуулиа эрээ цээргүй давж гишгэсэн шүүгч нарын адал балмад шийдвэрүүд ардчиллын зарчмаас ухарсан нь Монголын түүхэнд хожмоо хар мөр дагуулан үлдэж байна. Үндсэн хуулийн эцэг гэгддэг Б.Чимид агсан “Үндсэн хууль бол алганд багтсан Монгол Улс” хэмээн хамгийн товч, тодорхойгоор хэлж, бичиж үлдээсэн байдаг. Санаа нь Үндсэн хуулийг огоорсон ямар ч үйл явдал байх ёсгүй гэдгийг хамгийн тодоор сануулсан байгаа юм. Гэвч...

Гэвч хуулийг шударга хэрэглэх ёстой шүүх байгууллагын шүүгч нар 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн явцад нэр дэвшигч Н.Номтойбаяр, Ж.Эрдэнэбат, С.Баярцогт, Да.Ганболд, Б.Бямбасайхан, Х.Бат-Ялалт нарыг Сонгуулийн ерөнхий хорооны зөвшөөрөлгүй баривчилсан нь илтэд хууль зөрчсөн явдал болохыг Үндсэн хуулийн цэцийн хуралдаанаар сая нотлов. Эдгээрээс Ж.Эрдэнэбат УИХ-ын гишүүний халдашгүй бүрэн эрх нь хэрэгжиж байхад бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлэлгүй бүдүүлгээр халдан хоригдсон анхны улстөрч. Өмгөөлөгчгүйгээр шүүгдсэн анхын улстөрч. Сонгуулийн ерөнхий хорооны зөвшөөлөгүй хоригдсон анхны улстөрч. Хоригдож байх хугацаандаа УИХ-ын сонгуульд ялалт байгуулсан Монгол Улсын цор ганц парламентын гишүүн болоод байгаа юм. Түүнийг сонгуулийн сурталчилгаагаа хийж, Сэлэнгэ аймагт ажиллаж байхад нь шүүхийн шийдвэрээр баривчилсан нь Үндсэн хуулиа зөрчсөн, Сэлэнгэ аймгийн 100 гаруй мянган иргэн, түүнд санал өгсөн 23 мянган сонгогчийн саналыг үл хүндэтгэсэн явдал болсон юм. Тэрбээр Сэлэнгэ аймгаас хамгийн өндөр санал авч сонгогдсон парламентын гишүүн бөгөөд түүний тангарагийг өргүүлэлгүй цагдан хорьж байгаа нь сонгогчдын эрхийг ноцтойгоор зөрчсөн явдал болоод байна. Б.Чимид агсан нэгэнтээ “Үндсэн хуулийн дээр хөх тэнгэр бус Үндсэн хууль өөрөө байдаг” хэмээн хэлсэн. Гэвч улстөржсөн шүүхийн шийдвэр Үндсэн хуулиас үнэ цэнтэй болсон уу гэдэг асуулт тулгарч байгаа юм. Түүнд анхан шатанд ял оноосон Х.Идэр шүүгчийн хамаарал бүхий этгээд нь хуулийн байгууллагаар ял сонссон, түүнтэй холбоотой асуудлууд олон байдаг талаар хэвлэлүүд бичиж байв. Тиймээс барьцаанд орсон байх гэдэг хардлагууд ч хөвөрч байлаа. 

Нэг шүүгчийн алдаатай шийдвэр өнөөдөр Монгол Улсыг Олон улсын парламентын холбооны хар дансанд оруулж, тус байгууллага эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгаж эхэлсэн талаарх албан бичиг ирээд байна. Ж.Эрдэнэбатыг анхан шатны шүүхээс өмгөөлөгчгүй шүүсэн явсан нь хүний эрхийг зөрчсөн үйлдэлд тооцогдож байгаа юм. Хамгийн ноцтой нь Европын холбоо анх удаа аль улсын харьяатаас үл хамаарч хүний суурь эрхэд ноцтой халдсан зөрчил үйлдэгч иргэн, хуулийн этгээдийг Европ руу зорчих хориг тавих, хөрөнгийг нь царцаах, хөрөнгө оруулалт хийхийг нь цуцлах хориг арга хэмжээ авах шийдвэр гаргасан. Хориг тавих хүний эрхийн зөрчилд үй олноор хоморголон устгах, хүн төрөлхтөний эсрэг, эрүүдэн шүүсэн, шүүхээс гадуур аллага үйлдсэн, дур мэдэн баривчилсан, цагдан хорьсон хүний эрхийн зөрчлүүдийг нэр зааж дурьдсан байна. Түүнчлэн жендерт суурилсан хүчирхийлэл, үг хэлэх, илэрхийлэх эрх, шашин шүтэх эрх чөлөө, жагсаал цуглаан хийх эрхийг ноцтой зөрчсөн төрийн өндөр албан тушаалтанд ч хориг үйлчилнэ гээд заачихсан нь шүүх байгууллагын шүүгчээс болж Монгол Улс Европын холбооны хоригт хамаарах нөхцөл бүрдээд байна. 

Ж.Эрдэнэбатыг өмгөөлөгч­гүйгээр шүүсэн нь хүний эрхийн зөрчилд хамаарч байгаа бөгөөд Европын холбоо цаашид Монгол Улсад зээл тусламж үзүүлэхгүй байх, нэр бүхий албан тушаалтнууд Европын холбооны улсууд руу зорчих эрхийг хязгаарлах юм. Үүнтэй зэрэгцэн Олон улсын парламентын холбооны Монгол Улсад үүсгэсэн хэрэг жин даран гарч ирэх нь гарцаагүй. Энэ нөхцөлд Үндсэн хуулиа өшигчсөн шүүх байгууллага болон шүүгчид ямар хариуцлага тооцох вэ гэдэг нь сонин байгаа юм. Ж.Эрдэнэбатыг цагдан хорьсон нь Монголын дотоод улс төр байхаа нэгэнт больсон гэдгийг дээр дурдсан кейсүүд нотолж байна. Нэг улстөрчийг бус улсаа хорлосон шүүхийн шийдвэр ямар балагтай болохыг олон улсын байгууллагууд удахгүй ирж судлах юм байна.

Эх сурвалж: Өглөөний сонин