Май Сартоны цөхрөлийн эмчилгээ ба ганцаардал яагаад өөрийгөө нээх үрийн үндэс вэ?!

"Заримдаа хүн зүгээр л аливааг даван туулах, аль бол үнэн мөнийг өөртөө илчлэх эсвэл аминд тулсан асуудалд зуун хувь анхаарлаа хандуулж чадах гэрэл гэгээтэй байхын тулд сэтгэлийн хямралыг даван туулах хэрэгтэй болдог"

Сэтгэл судлалын салбарын анхны эмэгтэй психоаналист Лу Андреас-Саломе сэтгэл судлаачид ухаж судлахаас бараг зуун жилийн өмнө яруу найрагч Райнер Мария Рилке сэтгэлийн хямралтай тэмцэж байхад нь тайвшруулсан захидалдаа "Яруу найргийн нөр их ажил төрөл бүрийн цөхрөлөөс л үүдэлтэй" гэж бичсэн байдаг. Бүтээлч байдал ба сэтгэцийн эмгэгийн хоорондын шугаман бус хамаарал. Хэсэг хугацааны дараа Гётег юу суут ухаантан болгосон бэ гэдгийг ухаж таних оролдлого хийсэн Хамфри Тревелян бичихдээ: "Агуу уран бүтээлчид цөхрөх зоригтой байх ёстой, тэд тайтгарахгүй нүцгэн үнэнд сэгсрэгдэх ёстой гээд энэхүү бурханлаг сэтгэл ханамжгүй байдал, тэр тэнцвэргүй, дотоод хурцадмал байдал нь уран сайхны энергийн эх үүсвэр юм" гэж маргажээ.

Цөөхөн хэдэн уран бүтээлчид л одоо энд бидний уншиж буй тэнгэрлэг сэтгэл ханамжгүй байдал ба бүтээлч сэтгэлгээний хоорондох бүжгийг тойрч бүжсэн байдаг. Тэдний нэг бол яруу найрагч, зохиолч, эссе зохиолч Мэй Сартон (1912 оны тавдугаар сарын 3-аас 1995 оны долдугаар сарын 16) юм.

Сартон "Ганцаардлын сэтгүүл"-дээ нэгэн жилийн дотор буюу жаран насныхаа дотоод амьдралаа гайхалтай илэн далангүй, зоригтойгоор тэмдэглэж, эргэцүүлэн бичсэн байдаг. Хүний амьдралын үечлэгдэн давтагдах арван хоёр сарын мөнх чанар нь гайхшрал, уй гашуу, цөхрөл, бүтээлч эрч хүчтэй байх олон янзын бүх нийтийн чадвартай байдаг.

1972 оны есдүгээр сарын 15-ны тэмдэглэлд Сартон ингэж бичжээ.

"Бороо орж байна. Хэдэн навч шарласан агч мод руу харан, Пунч хэмээх тоть өөртэйгөө ярьж, борооны дуслууд цонхыг зөөлхөн цохихыг чагнаж байна. Би энд "жинхэнэ" амьдралаа дахин эхлүүлэхийн тулд долоо хоногийн дараа анх удаа ганцаараа байна. Хачирхалтай нь, юу болж байгааг олж мэдэх, олж мэдэх цаг л байхгүй бол найз нөхөд, тэр байтугай хүсэл тэмүүлэлтэй хайр дурлал ч миний жинхэнэ амьдрал биш юм. Тасалдалгүй, тэжээллэг, галзууруулахгүйгээр энэ амьдрал хуурай болно. Гэхдээ би ганцаараа байхдаа л амтыг нь бүрэн мэдэрнэ…"

Тэрээр ганцаардлыг өөрийгөө нээх үрийн үндэс гэж үздэг.

"Удаан хугацааны турш өөр хүнтэй уулзах бүр мөргөлдөөн болж байна. Би хэтэрхий их мэдэрч, хэтэрхий их мэдэрч, хамгийн энгийн ярианы дараа ч гэсэн цуурайтаж ядарч байна. Гэвч гүн гүнзгий мөргөлдөөн нь миний дахин төрөөгүй, тарчлаан зовлон, тарчлаан зовсон өөртэй минь байсаар байна. Би шүлэг, роман бүрийг ижил зорилгоор бичсэн, юу бодож байгаагаа мэдэхийн тулд, хаана байгаагаа мэдэхийн тулд"

[…]

"Ганцаараа байх хэрэгцээ минь, хэрэв би гэнэт татах хүчгүй асар том хоосон аниргүйд ороход юу болох бол гэсэн айдастай минь үргэлжийн тэнцвэртэй байна. Би нэг цагийн дотор диваажинд дээшилж, там руу бууж, зөвхөн өөртөө няцашгүй хэв маягийг даатгаснаар л амьд үлддэг"

Гурав хоногийн дараа бичсэн өөр нэг өдрийн тэмдэглэлдээ Сартон сэтгэлийн хямралтай байнга тэмцэж байхдаа "ганцаардал нь өөртэйгөө тулгарах хэцүү, зайлшгүй шаардлагатай" гэсэн асуултыг дахин авч үзсэн байна.

"Ганцаардлын үнэ цэнэ нь түүний үнэт зүйлсийн нэг нь мэдээжийн хэрэг, сэтгэлийн хямрал, сэтгэлийн хямралын үед тэнцвэр хадгалахад туслах зүйл байхгүйн адил дотроос ирэх халдлагаас хамгаалах зүйл байхгүй. Хэдхэн хором гунигтай яриа ... дотоод шуургыг тайвшруулж магадгүй. Гэвч энэ шуурга хэдий зовиуртай ч гэсэн ямар нэгэн үнэний ортой байж болох юм. Тиймээс, хэрэв хүн үүнийг даван туулж, түүнээ илчлэх эсвэл шаардаж буй зүйлд анхаарлаа хандуулж чадвал заримдаа сэтгэлийн хямралыг даван туулахад хэрэгтэй байж болох юм"

Уильям Стироны сэтгэл гутралд өртсөн тухай өгүүлсэн үгийг санагдуулсан хэсэгт Сартон нэмж тэмдэглэхдээ:

Сэтгэл гутралын шалтгаан нь түүнийг хэрхэн даван туулахтай жишиж үзвэл тийм ч сонирхолтой биш юм, зүгээр л амьд үлдэхийн тулд.

Магадгүй Альберт Камю "Цөхрөлгүй амьдралыг хайрлахгүйгээр амьдрана гэж үгүй" гэж хэлсэн нь зөв байсан ч сэтгэл гутралын улмаас хэлгүй болсон үед энэ нь хүлээн авахад хэцүү, бүр залгихад хэцүү үнэн юм. Аравдугаар сарын 6-ны нийтлэлд Сартон харанхуйн нүхнээс гарах замаа үргэлжлүүлсээр байгаа бөгөөд өөрийн мэддэг цөхрөлийг эмчлэх цорын ганц арга зам хэмээн дараахыг бичжээ.

Байгаль дээр хүнээс өөр зүйл цөхрөнгөө бардаг уу? Хөл нь хавханд баригдсан амьтан ч цөхрөхгүй байгаа бололтой харагдана. Эсрэгээрээ амьдрах гээд хэтэрхий завгүй байна. Энэ бүхэн нэг төрлийн тайван, ширүүн хүлээлтээр хучигдсан мэт. Хүлээлт, энэ түлхүүр мөн үү? Амьдрах гэж завгүй байгаарай. Модыг дуурай. Нөхөн сэргээхийн тулд алдаж сур, юу ч удаан хугацаанд хэвээр үлддэггүйг санаарай, тэр ч байтугай өвдөлт, сэтгэцийн өвдөлт. Суу. Бүгдийг нь өнгөрөөгөөрэй. Зүгээр л зөнд нь орхи.

Аравдугаар сарын дунд үе гэхэд Сартон гүн ангалаас гарч эхэлсэн бөгөөд бүх зүйлийн хязгаарлагдмал, түр зуурын байдал, тэр ч байтугай хамгийн гүн гүнзгий, хамгийн их иддэг төлөв байдлын тухай сайхан гэрчлэл болгон хувиргахдаа гайхаж эхлэв.

Өнгөрсөн саруудад тохиолдсон зовлон зүдгүүрээс ангижирч байгаа гэдэгтээ одоохондоо би итгэхгүй байна, гэвч одоо болтол энэ нь сэтгэлийн жинхэнэ өөрчлөлт, эс тэгвээс би ганцаараа зогсож чадах байр сууриа өөрчлөх мэт санагдаж байна.

Виржиниа Вүүлфийн бичих, өөртөө эргэлзэх тухай мартагдашгүй ойлголтыг давтаж, Стейнбекийн өдрийн тэмдэглэлд эргэлзэж байсан өөртөө эргэлзэх сэтгэлийг Сартон бүтээлч ажлын амжилтын хэмжүүр гэж үзжээ.

"Миний эндхийн амьдралын ихэнх хэсэг нь эргэлзээтэй байна. Би ажилдаа үргэлж итгэлтэй байж чаддаггүй. Гэхдээ би зохиолчийн хувьд хэзээ нэгэн цагт амжилтанд хүрэх, хүрэхгүйгээс эс шалтгаалан тэр ч байтугай миний бүтэлгүйтэл, мэдрэлийн ядаргаа, өөрийн минь үл бүтэх ааш араншнаас болж балартана гэдгийг энд дахин мэдрэхийн тулд би энэ хүртэл явж ирлээ. Энэ эрин үе улам олон хүн төрөлхтөн амьдралдаа автагдаж, дотооддоо шийдвэр гаргах нь багасч, бодит сонголтууд улам бүр цөөрч байна. Дунд эргэм насны, өрх толгойлсон ганц бие эмэгтэй энэ байшинд чимээгүй тосгонд амьдарч, зөвхөн өөрийнхөө сэтгэлийг хариуцдаг нь ямар нэг зүйлийг илтгэнэ. Тэр зохиолч хүн бөгөөд мөргөлийн үеэр өөрийгөө хаана, ямар байгааг хэлж чаддаг нь тайвшралыг төрүүлдэг. Далайн эрэг дагуух чулуурхаг арлууд дээр гэрэлт цамхагийн хамгаалагчид байдгийг мэдэхэд таатай байна. Заримдаа би харанхуй болсны дараа зугаалж байхдаа гэр минь гэрэлтэж, маш амьд харагдахыг харахдаа энд байгаа байдал минь тамын үнэ цэнэтэй юм шиг санагддаг.

Хэрвээ уншигч авхай чамд ч гэсэн бүүдийсэн тэнгэр шиг өдрүүд сэтгэлд чинь нүргэлэн буй бол сэтгэлийн хямрал, сэтгэлийн сүйрлийн дундаас гоо үзэсгэлэнг олж авах тухай энэ мэт нийтлэлийг эсвэл энэ нийтлэлийг эхнээс нь дахиад нэг удаа Чайковскийтэй хамт нэрэхийг санал болгоё. Хүний амьдралд хүн бүрт ядаж нэг удаа ганцаардал, ганцаардах мэдрэмж заавал хэрэгтэй.

А.Долгор