Хоёрдугаар дайны үед Холбоотнууд Германы эзэлсэн Европ руу эргэн довтлохоор бэлтгэж байхдаа санаанд багтамгүй олон аргыг туршиж байжээ. Тэдгээрийн нэг нь — “Панжандрум” нэртэй, пуужингаар хөтлөгддөг аварга дугуй байв. Энэхүү машин нь их буу биш, танк биш, харин нэг тонн тэсрэх бодис тээвэрлэж, Германы Атлантын хэрэм-ийн бетонон хамгаалалтыг сэтлэх зорилготой “өөрөө явдаг тэсрэх төхөөрөмж” байлаа.

Атлантын хэрэм — Гитлерийн батлан хамгаалалтын том амбиц

Немцийн цэргүүд Францын эргийг эзэлснээс хойш Адольф Гитлер далайн эргээр дамжин ирж болзошгүй довтолгооноос сэргийлэхийн тулд асар том бэхлэлт барихыг тушаажээ. Atlantic Wall буюу Атлантын хэрэм нь Францын өмнөд хилийн наад талд Испанийн хязгаараас эхлэн Норвегийн хойг хүртэл 5000 км үргэлжилсэн бөгөөд дээр нь танкны зам хаагч, бетон хана, галын цэг, утсан тор гэх мэт бат бэх хамгаалалт сүндэрлэж байв.

Холбоотнууд 1944 оны Д-Дэйг буюу эргийн дайралтыг хэрэгжүүлэхийн тулд энэ хэрмийг заавал сэтлэх шаардлагатай болсон ч шууд танкаар довтлох нь ихээхэн хохирол дагуулах байв. Иймээс шинэ, ухаалаг, гэхдээ этгээд шийдэл хэрэгтэй болсон юм.

Не вил Шюте — инженерийн суут ухаан, уран зохиолын хөшигний цаадах хүн

Энэ сонин санааг сэдэгч нь инженер, зохиолч Не вил Шюте (жинхэнэ нэр нь Шюте Норвэй) байв. Тэрээр өмнө нь Британи улсын R100 агаарын хөлгийг зохион бүтээж байсан агаад хожим нь тэнгисийн цэргийн туршилтын зэвсгийн нууц лабораторид ажиллаж байв. “Wheezers and Dodgers” буюу “зальтай зохион бүтээгчид” хэмээн хочлогдсон энэ багийг дайнд хэрэг болох аливаа этгээд, шинэ төрлийн зэвсгийг зохион бүтээхээр ажиллуулж байжээ.

Панжандрум — хоёр метрийн дугуйт пуужинт зэвсэг

Шюте болон түүний багийн тооцоолсноор, хэрмийг сэтлэхийн тулд дор хаяж нэг тонн тэсрэх бодисыг яг хананд тултал хүргэх хэрэгтэй. Тэгвэл үүнийг аюулгүй, хурдан, зогсолтгүйгээр хүргэхийн тулд “Кэтрин дугуй” гэх фейерверкнаас санаа авчээ. Ийнхүү хоёр талдаа арван фут өндөр дугуйтай, голдоо ган торхонд тэсрэх бодис суурилуулсан, гадуур нь порохоор ажилладаг пуужинтай — ерөнхийдөө аварга галын дугуй шиг машин бүтээв. Хэрвээ бүгдийг зөв тооцвол уг төхөөрөмж 100 км/цаг хүртэл хурдалж, тор, төмөр утас, саадыг дайрч өнгөрөөд хана руу очоод тэсрэх байв.

Туршилтын амжилтгүй түүх

1943 оны намар Девон мужийн Westward Ho! хэмээх далайн эрэгт уг төхөөрөмжийг олон нийтэд мэдэгдэхгүйгээр турших гэсэн ч энэ нь бүтэлгүйтсэн юм. Машины нэг талын пуужингууд шууд хөндийрч, Панжандрум замаасаа гарч, далайн эргийн элсэн дээгүүр хазайж зугтаасан юм. Цаашид олон удаагийн туршилтад жижиг сайжруулалтууд хийсэн ч үр дүн муутай байсан. Нэг бичлэг дээр бол зэвсэгийг гүйцэхгүй хөөж буй нохой хүртэл гардаг.

Хамгийн сүүлчийн туршилт 1944 оны нэгдүгээр сард болжээ. Цэргийн удирдлагуудын нүдэн дээр Панжандрум замаа алдсан төдийгүй пуужингууд нь тасарч, эргэн тойронд гал, утаа, тэсрэлт үүсгэн задран унажээ. Тэр үеэр зураг авч байсан гэрэл зурагчин дээр хүртэл гал сөнөөгч дугуй зүглэж байсан бөгөөд сүүлд нь бүх генералууд чулуу, цэргийн торны цаагуур зугтаж буй дүрс бичигдсэн байдаг.

Санаа бүтэлгүйтсэн ч үзэл санаа урагшилсан

Энэхүү “аварга дугуй” нь хэрэглэгдэх боломжгүй нь тодорхой болсон тул Д-Дэйд ашиглагдсангүй. Гэвч энэ санаа, өөрөө явдаг тэсрэх төхөөрөмжийн үзэл санаа өнөөгийн дроны зэвсэгт системийн эх суурь болсныг цэргийн түүхчид онцолдог. Тухайн үед техникийн боломж хязгаарлагдмал байсан ч зорилго нь ил тод, ойлгомжтой байжээ — “хүний амь эрсдэлгүйгээр, асар их хүчийг дайсны хамгаалалтад чиглүүлэн хүргэх.”

Панжандрумын өв: ном, шоу, дахин бүтээл

Не вил Шюте дайны дараа уран зохиолын салбарт хүч үзэж, дэлхийд алдартай зохиолч болсон юм. Харин Панжандрум хэмээх этгээд бүтээл хожим дахин олны анхааралд орсон. 2009 онд Английн Skyburst компанийн мэргэжилтнүүд түүнийг буцаан сэргээж, Appledore Book Festival-ын үеэр галгүй хувилбарыг далайн эрэгт туршсан байна. Харин “Mythbusters” шоуны хөтлөгч Адам Сэвиж ч мөн энэхүү төхөөрөмжийг орчин үеийн нөхцөлд дахин бүтээж, хэрхэн ажиллахыг туршиж үзжээ.

Түүхэн сургамж

Панжандрум нь ажиллаагүй, тэсэлсэнгүй, дайныг өөрчилсөнгүй. Гэхдээ энэ нь түүхийн хуудаснаас арчигдаагүй. Эсрэгээрээ, тэр он жилүүдийн эрэлхэг, гүн ухаан шингэсэн инженерчлэл, туршилтын түүхийг илтгэж, өнөөгийн дроны зэвсэглэл болон инновацийн эхлэлд үнэтэй туршлага болж үлджээ.

Эх сурвалж: BBC, Imperial War Museums, The Secret War (1977), Skyburst