Монгол оронд ашигт малтмал эрж хайх, олборлох үйл ажиллагаа явуулж буй аж ахуйн нэгжүүд холбогдох хууль тогтоомж, олон улсын стандартын дагуу ил тод байдлын тайлан гаргах ёстой. Гэвч бараг тэн хагас нь ил тод байдлын тайлангаа гаргадаггүй байна.

Монголын олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын санаачлага (ОҮИТБС)-ын цахим тайлагналын системд 2006 оноос хойш нийт 2884 аж ахуйн нэгжийн 12542 тайлан бүртгэгджээ. Энэхүү нээлттэй мэдээллийн сангаас тусгай зөвшөөрөл, хөрөнгө оруулалт, олборлолт, бүх төрлийн татвар хураамж, эцсийн өмчлөгч, хандив дэмжлэг, ажилчдын мэдээлэл, орон нутгийн газар, ус ашиглалтын болон бусад мэдээллийг компани нэг бүрээр авах боломжтой юм.

Гэвч ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч, газрын тосны гэрээлэгчдээс 2016-2020 онд ямар нэг байдлаар тайлангаа гаргаагүй, олон нийтэд ил тод болгоогүй аж ахуйн нэгжүүдийн тоо 1195-д хүрчээ. Тэдгээрийн эзэмшилд 1636 тусгай зөвшөөрөл бүртгэлтэй ч бараг 40 орчим хувь нь гурав ба түүнээс дээш жил дараалан тайлан огт гаргаагүй аж. Өөрөөр хэлбэл, эдгээр аж ахуйн нэгжүүд Ашигт малтмалын тухай хууль болон бусад холбогдох хуульд тусгагдсан ил тод байх заалтыг дагаж мөрддөггүй байна.

ОҮИТБС-ын цахим тайлагналын системд 2022 оны нэгдүгээр сарын 1-ний өдрийн байдлаар 2024 аж ахуйн нэгж бүртгэлтэй байгаагаас 67 хувь нь 2020 оны ил тод байдлын тайлангаа гаргажээ.

Монгол Улсад ОҮИТБС-ын олон улсын стандарт 2006 оноос хойш хэрэгжиж эхэлсэн. Гэвч сүүлийн жилүүдэд тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдийн дунджаар 25-30 хувь нь тухайн оныхоо тайланг огт гаргаагүй байна. Тухайлбал, тайлан гаргаагүй тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдийн тоо 2016 онд 535 байсан бол 2020 онд 690 болж нэмэгджээ. Эндээс харахад ил тод байдлаа тайлагнадаггүй тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдэд нууж хаах зүйл их байдаг бололтой.

Тус тайланг 2016-2020 онд гаргаагүй аж ахуйн нэгжүүдийн эзэмшилд байгаа тусгай зөвшөөрлийн 51.4 хувь нь ашиглалтынх, 47 хувь нь хайгуулынх бол 1.6 хувь нь газрын тосны Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ байна. Үүнээс ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн гуравны нэг орчмыг түгээмэл тархацтай ашигт малтмалынх эзэлж байгаа ажээ.

Тайлан гаргахгүй байгаа компаниудын тусгай зөвшөөрлийг байршлаар нь авч үзвэл Төв, Сэлэнгэ, Хэнтий, Дорноговь аймаг, нийслэлд хамгийн олон байна. Нийслэлийн нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулдаг компаниудын олонх түгээмэл тархацтай ашигт, малтмалын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч бол аймгуудад алт, жонш, нүүрсний олборлогчид зонхилж байгаа аж. Хайгуулын тусгай зөвшөөрлийн хувьд ч ялгаагүй дээрх аймгуудын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулдаг аж ахуйн нэгжүүд байна.

Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдийн үйл ажиллагааны ил тод байдлыг хангах зохицуулалт Ашигт малтмалын тухай хуулийн 48.10, Цөмийн энергийн тухай хуулийн 28, Газрын тосны тухай хуулийн 36, Түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын тухай хуулийн 34 дүгээр зүйлд бий. Улмаар холбогдох тайлан мэдээллүүдийг гаргахыг үүрэгжүүлжээ.

Хэрэв энэхүү үүргээ биелүүлээгүй бол МХЕГ-ын эрх бүхий албан тушаалтан Зөрчлийн тухай, Зөрчил хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн дагуу тусгай зөвшөөрлийн төрлөөс хамаарч 500 мянгаас 10 сая хүртэлх төгрөгийн торгууль ногдуулдаг байна.

Олон улсын ОҮИТБС-д нэгдэн орсон улс орнууд тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдийн заавал ил тод болгох ёстой мэдээллийн стандартыг дагаж мөрддөг. Олборлох үйлдвэрлэлийн компаниуд энэхүү стандартыг дагаж мөрдсөнөөр хариуцлагатай, ил тод байдлаараа салбартаа тэргүүлж, бизнесийн үнэ цэн нь өсдөг. Улмаар орон нутгийн удирдлага, иргэдийн итгэлийг олж, нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдөх хөшүүрэг болдог. Түүнчлэн хөрөнгө оруулагчдын хувьд тухайн компанийн зээлжих зэрэглэлийг хэмжих чухал үзүүлэлт болдог давуу талтай юм.